Período predinástico

Na historia antiga de Exipto, o período predinástico vai desde as culturas de mediados do V milenio até o a unificación de Exipto, arredor do ano 3150 a. C. por parte do "rei" Menes tamén coñecido como Narmer.

Historia miniatura|250px|Obxecto predinásticos (de arriba á esquerda): Unha estatuíña, unha vasilla de Naqada, unha estatuíña de marfil, unha vasilla de pórfiro, un coitelo de sílex e unha paleta de cosmética A vida en Exipto estivo confinada sempre á estreita faixa ribeireña. As crecidas do Nilo inícianse regularmente a mediados de xullo, inundan todo o val e proporcionan humidade; o seu descenso gradual, a partir de novembro, deixa tras de si unha camada de limo que abona o chan. As crecidas foron sometidas mediante diques e canles, o que esixía unha organización centralizada, mais a lonxitude do río obrigaba á subdivisión administrativa en nomos, ou provincias. A aparición da metalurxia do cobre marca o comezo do período predinástico, aínda que a introdución do metal non supuxese mudanzas importantes, pois os trazos fundamentais do que sería a cultura exipcia xa existían. A finais deste período xa era clara a diferenza entre o Alto e o Baixo Exipto: No sur sucédense as culturas tasiense, badariense e amraciense (ou Naqada I) e no norte o geerzense (ou Naqada II) e o maadiense. A mediados do IV milenio fúndense o amraciense e o gerzeense nunha cultura única, da que xurdirá o imperio unificado.

Puido haber soberanos con pleno dominio sobre todo o Exipto antes da I dinastía que sucederon a sendas dinastías do Alto e do Baixo Exipto. Neste período xa estaban formados os elementos característicos da plástica exipcia.

O máis antigo individuo "momificado" data de preto de 3300 a. C., aínda que non sexa unha verdadeira momia. O corpo está patente no Museo Británico e recibiu a alcuño de "Ginger" por ter cabelo rubio. O Ginger foi enterrado nas areas quentes do deserto, talvez con algunhas pedras empilladas sobre o cadáver para evitar que este fose comido por chacais. As condicións quentes e secas disecaron o corpo, evitando que os músculos e os tecidos moles se descompuxesen. O Ginger foi enterrado con algúns recipientes de cerámica, que terían contido comida e bebida para sustentar o morto na longa viaxe ata ao outro mundo. Non existen rexistros escritos sobre a relixión ou deuses do tempo, e non se sabe se era intención dos antigos exipcios que o corpo fose preservado. Sábese apenas que a comezos da I dinastía a cultura exipcia xa estaba plenamente formada.

Culturas do delta e de Al Faium Faium B (Neolítico, 6000-5500 a. C.) Faium A (Neolítico, 5500-4500 a. C.) Merimde Omari (Calcolítico, 4300-3500 a. C.) Maadi (Idade de Bronce, 3500 a. C.)

Culturas do Alto Exipto Badariense (Neolítico, 5000-4300 a. C.) Naqadah I (Amratiense, Calcolítico) Naqadah II (Geerzense) Naqadah III (Idade de Bronce, 3300 a. C.)

Paleolítico As escavacións do Nilo expuxeron as primeiras ferramentas de pedra do últimos millón de anos máis ou menos. A máis antiga destas culturas líticas situáronse dentro dunha terraza a 30 metros, e eran as primitivas culturas Acheulianas, Abbevilenses (Chelianas) ( 600.000 anos), e unha forma exipcia do Clactoniense ( 400.000 anos). Dentro da terraza a 15 metros desenvolveuse o Acheuliano. Orixinalmente reportado como Musteriano temperá ( 160.000 anos) pero desde entón mudou a Técnica Levallois, outros utensilios atopáronse na terraza a 10 metros. Os socalcos a 4,5 e 3 metros viron unha versión máis desenvolvida da Técnica Levallois, tamén inicialmente reportada como unha versión exipcia de Musteriano. Tamén se localizou unha versión exipcia da tecnoloxía Ateriense.

Wadi Halfa thumb|upright|Punta de frecha ateriense de Zaccar, rexión de Djelfa, Alxeria. Algunhas das estruturas máis antigas coñecidas descubríunas en Exipto o arqueólogo Waldemar Chmielewski, ao longo da fronteira sur, preto de Wadi Halfa, Sudán no sitio Arkin 8. Chmielewski datou as estruturas ata o 100.000 a. C. Os restos das estruturas son depresións ovais duns 30 cm de profundidade e 2 × 1 metros de ancho. Moitas están forrados de lousas planas de arenito. Chámanse aneis de tenda, porque as rochas sostiñan un refuxio de pel ou ramallada. Este tipo de vivenda proporcionaba un lugar onde vivir, pero, se era necesario, podería desmontarse con facilidade e trasladarse. Eran estruturas móbiles, facilmente desmontables, movibles e reensamblables, proporcionando aos cazadores recolectores un refuxio semipermanente.

Cultura Ateriense

A fabricación de ferramentas aterienses chegou a Exipto c. 40.000 a. C.

Cultura Khormusiense A cultura Khormusiense en Exipto comezou entre o 42.000 e o 32.000 a. C.. Os Khormusienses desenvolveron ferramentas non só de pedra senón tamén de ósos de animais e hematita. Tamén desenvolveron pequenas puntas de frecha que se asemellan ás de América Latina, pero non se atopou ningún arco. O final da cultura Khormusiense chegou ao redor do 16.000 a. C. coa aparición doutras culturas na rexión, incluída a Gemaiana.Nicolas-Christophe Grimal. A History of Ancient Egypt. p. 20. Blackwell (1994).

Paleolítico tardío O Paleolítico tardío en Exipto comezou arredor do 30.000 a. C. O esqueleto de Nazlet Khater atopouse en 1980 e datouse en 1982 a partir de nove mostras entre 35.100 e 30.360 anos. Este exemplar é o único esqueleto humano moderno da primeira idade da pedra tardía en África.

Mesolítico

Cultura de Halfa e Kubbaniyan

A cultura Halfa e a Kubbaniyan (a homóloga exipcia, que en todos os aspectos é similar), dúas culturas estreitamente relacionadas, floreceron ao longo do Val Superior do Nilo. Os sitios halfa atópanse no extremo norte do Sudán, mentres que os sitios de Kubbaniyan atópanse no Alto Exipto. Para a Halfa, só se produciron catro datas de radiocarbono. Schild e Wendorf (2014) descartan o máis antiga e máis recente como erráticas e conclúen que a cultura Halfa existiu c. 22.500-22.000 a. C.. A xente sobrevivía dunha dieta baseada nos grandes rabaños e a tradición Khormusana da pesca. As grandes concentracións de artefactos indican que non estaban obrigados á transhumancia estacional, senón que se estableceron durante períodos máis longos. A cultura Halfa derivouse á súa vez da Khormusiense, que dependía das técnicas especializadas de caza, pesca e recolección para a supervivencia. Os restos materiais desta cultura son ferramentas de pedra, escamas e multitude de pinturas rupestres.

Cultura sebiliense

En Exipto, as análises do polen atopado en xacementos arqueolóxicos indican que a cultura sebiliense (tamén coñecida como cultura de Esna) adicábase a recoller trigo e cebada. A cultura Sebiliense comezou arredor do 13.000 a. C. e desapareceu ao redor do 10.000 a. C. Non se atoparon sementes domésticas (o trigo e a cebada modernas orixináronse en Asia Menor e Canaán ). Formulouse a hipótese que o estilo de vida sedentario usado polos labregos levou a un aumento das guerras, o que prexudicou a agricultura e acabou con este período.

Cultura de Quada

A cultura de Quada (13.000-9.000 a. C.) foi unha cultura do mesolítico que segundo as evidencias arqueolóxicas orixinouse no Alto Exipto (actualmente sur de Exipto) hai aproximadamente 15.000 anos.Phillipson, DW: African Archaeology p. 149. Cambridge University Press, 2005.Shaw, I & Jameson, R: A Dictionary of Archaeology, p. 136. Blackwell Publishers Ltd, 2002. Estímase que o modo de subsistencia Quada permaneceu durante aproximadamente 4.000 anos. Caracterizouse pola caza, así como por un enfoque único para a recolección de alimentos que incorporou a preparación e o consumo de herbas silvestres e grans. Os quada fixeron esforzos sistemáticos para regar, coidar e recoller as plantas autóctonas, pero os grans non se plantaban en filas ordenadas.Darvill, T: The Concise Oxford Dictionary of Archaeology, Copyright © 2002, 2003 by Oxford University Press.

Ao redor de vinte xacementos arqueolóxicos da Alta Nubia dan fe da existencia da cultura d moído do gran polos Quada. Tamén practicaron a recolección de grans salvaxes ao longo do Nilo durante o inicio da fase Nilo Sahaba Daru, cando o desecamento no Sáhara provocou que os residentes dos oasis libios se retiraran ao val do Nilo. Entre os sitios da cultura Quada está o cemiterio Jebel Sahaba, que datouse no mesolítico.

Os pobos Quada foron os primeiros en desenvolver fouces e tamén desenvolveron a pedra de moer de forma independente para axudar na recolección e procesamento destes alimentos vexetais antes do seu consumo. Non obstante, non hai indicios do uso destas ferramentas despois de arredor do 10.000 a. C., cando os cazadores-recolectores os substituíron.

Cultura Harifiana

Os harifianos son ​​vistos como migrantes de Faium e os desertos orientais de Exipto durante o Mesolítico tardío para fusionarse coa cultura Pre-Oleria Neolític B (PPNB) , cuxas ferramentas se asemellan ás Harifianas. Esta asimilación levou ao complexo pastoral nómade circunárabe, un grupo de culturas que inventou o pastoreo nómade, e pode ser a cultura orixinal que difundiu as linguas proto-semíticas en toda Mesopotamia.

Neolítico

Baixo Exipto

A cultura Faium thumb | Localización do oasis Faium A expansión continuada do deserto obrigou aos primeiros devanceiros dos exipcios a establecerse ao redor do Nilo e adoptar un estilo de vida máis sedentario durante o Neolítico.

O período comprendido entre o 9000 e o 6000 a. C. deixou moi poucas evidencias arqueolóxicas. Ao redor do 6000 a. C., aparecen asentamentos neolíticos en todo Exipto. Estudos baseados en morfoloxía, xenética, e datos arqueolóxicos atribuíron estes asentamentos aos migrantes do crecente fértil no Próximo Oriente que chegaron durante o neolítico exipcio e norte africano, traendo a agricultura á rexión. Jared Diamond, nun traballo non académico, propón que outras rexións de África desenvolveron de xeito independente a agricultura aproximadamente ao mesmo tempo: as terras altas de Etiopía, o Sahel e África occidental.

thumb|left|Puntas de frecha de Al Fayum.

Algúns datos morfolóxicos e post-craniais ligaron as primeiras poboacións agrícolas de Faium, Merimde e El-Badari, coas poboacións do próximo oriente.Smith, P. (2002) The palaeo-biological evidence for admixture between populations in the southern Levant and Egypt in the fourth to third millennia BCE. In: Egypt and the Levant: Interrelations from the 4th through the Early 3rd Millennium BCE, Londres–Nova York: Leicester University Press, 118–128Kemp, B. 2005 "Ancient Egypt Anatomy of a Civilisation". Routledge. p. 52–60 Non obstante, os datos arqueolóxicos tamén suxiren que os chegados do Próximo Oriente se incorporaron a unha estratexia de alimentación preexistente e só desenvolveron lentamente un estilo de vida pleno, ao contrario do que se esperaría dos colonos do próximo oriente. Finalmente, os nomes dos migrantes de Oriente Próximo chegados a Exipto non eran palabras de préstamo sumerias ou proto-semíticas, o que diminúe aínda máis a probabilidade dunha colonización masiva de inmigrantes do baixo Exipto durante a transición á agricultura.

A tecedura ponse de manifesto por primeira vez durante o período Faium A. A xente deste período, a diferenza dos exipcios posteriores, enterrou aos seus mortos moi preto e, ás veces dentro, dos seus asentamentos.

Aínda que os sitios arqueolóxicos revelan moi pouco sobre esta época, un exame das moitas palabras exipcias para "cidade" fornece unha hipotética lista de razóns polas que se asentaron os exipcios. No Alto Exipto, a terminoloxía indica comercio, protección do gando, terreo elevado para o refuxio de inundacións e sitios sagrados para divindades.

Cultura Merimde