Naguib Mahfuz (en árabe: نجيب محفوظ ), nado no Cairo o 11 de decembro de 1911 e finado na mesma cidade o 30 de agosto de 2006, foi un escritor exipcio galardoado en 1988 co premio Nobel de Literatura.
Xunto co seu coterráneo Taha Hussein, considérase a Naguib como un dos expoñentes máis importantes do existencialismo árabe, e un dos primeiros escritores contemporáneos da literatura árabe. Coñecido pola súa narrativa, foi gañador do Premio Nobel de Literatura en 1988, sendo así o primeiro escritor en lingua árabe en recibir devandito galardón, e o máis recoñecido desta lingua.
Publicou 35 novelas, máis de 350 contos, 26 guións, centos de columnas de opinión para xornais exipcios e sete obras de teatro ao longo de 70 anos de carreira, desde os anos 30 ata 2004. Moitas das súas obras (non especificamente os seus guións) convertéronse en películas exipcias e estranxeiras. Aínda que a literatura de Mahfouz clasifícase como literatura realista, nela aparecen temas existencialistas.
Traxectoria Vida temperá e educación Mahfouz naceu en 1911 no seo dunha familia exipcia musulmá de clase media baixa do Vello Cairo. A primeira parte do seu nome composto foi elixida en agradecemento ao coñecido obstetra Naguib Pasha Mahfouz, que supervisou o seu difícil parto.حياة نجيب محفوظ Mahfouz era o sétimo e o menor dos fillos, con catro irmáns e dúas irmás, todos eles moito maiores que el. (Experiencialmente, creceu como "fillo único".) A familia vivio en dous barrios populares da cidade, inicialmente en el-Gamaleyya, desde onde se trasladaron en 1924 a el-Abbaseyya, entón un suburbio do Novo Cairo ao norte do casco antigo, lugares que serían o pano de fondo de moitos dos escritos posteriores de Mahfouz. O seu pai, Abdel-Aziz Ibrahim, a quen Mahfouz describe como "chapado á antiga", era funcionario, e Mahfouz acabou seguindo os seus pasos en 1934. A nai de Mahfouz, Fatimah, era filla de Mustafa Qasheesha, un xeque da Mesquita de al-Azhar, e aínda que ela mesma era analfabeta, levou ao neno Mahfouz en numerosas excursións a lugares culturais como o Museo Exipcio e as Pirámides.
A familia Mahfouz era musulmá devota e Mahfouz tivo unha educación islámica estrita. Nunha entrevista, explicou o severo clima relixioso da súa infancia. Nunca se pensou que desa familia xurdiría un artista."
A revolución exipcia de 1919 tivo un forte efecto en Mahfouz, aínda que entón só tiña sete anos. Desde a xanela viu como os soldados británicos disparaban aos manifestantes para dispersalos.Stock, A Mummy Awakens: The Pharaonic Fiction of Naguib Mahfouz, pg. 13-14 Segundo Mahfouz, declarou máis tarde, "podería dicirse... que o que máis sacudiu a seguridade da miña infancia foi a revolución de 1919".
Nos seus primeiros anos, Mahfouz leu moito e recibiu influencias de Hafiz Najib, Taha Hussein e Salama Moussa, o intelectual da Sociedade Fabiana.
Tras completar a educación secundaria, Mahfouz ingresou en 1930 na Universidade Exipcia (actual Universidade do Cairo), onde estudou filosofía e se graduó en 1934. Interesado en linguas estranxeiras, sobre todo no inglés, Naguib traduciu obras literarias anglosaxoas ao árabe, da que a máis coñecida foi a d'O Antigo Exipto, de James Baikie (1932). En 1936, tras cursar durante un ano un máster en filosofía, decidiu interromper os seus estudos e dedicarse profesionalmente á escritura. Publicou a súa primeira obra en Al Majalla Al Jadida, revista fundada por Salama Musa en 1929. Mahfouz traballou despois como xornalista para Arrissalah, e colaborou con relatos curtos en Al-Hilal e Al-Ahram.
Servizo civil Tras licenciarse en Filosofía pola Universidade do Cairo en 1934, Mahfouz ingresou na administración pública exipcia, onde continuou traballando en diversos cargos e ministerios ata a súa xubilación en 1971. Primeiro traballou como administrativo na Universidade do Cairo e, en 1938, no Ministerio de Dotacións Islámicas (Awqaf) como secretario parlamentario do Ministro de Dotacións Islámicas. En 1945, solicitou o traslado á biblioteca do Mausoleo de al-Ghuri, onde entrevistou os veciños do barrio da súa infancia no marco do "Proxecto dos bos préstamos"."El-Enany, Rasheed. "Naguib Mahfouz: His Life and Times". O Cairo:AUC Press, 2007. pp 170–174 Na década de 1950, traballou como Director de Censura na Oficina das Artes, como Director da Fundación de Apoio ao Cine e, por último, como asesor do Ministerio de Cultura.
O mozo Naguib botouse a escribir obras de ficción e xa publicara máis de 80 relatos ao rematar os seus estudos medios. Seguindo a tradición funcionarial do pai, incorporouse ao Ministerio de Asuntos Relixiosos, onde traballou entre 1939 e 1954. Desde alí a produción literaria de Naguib acadou o seu esplendor. Daquel tempo quedaron inconclusas obras como A maldición de Ra (1939), Radophis a cortesá (1943) ou A batalla de Tebas (1944). Carreira de escritor miniatura|upright|Mahfouz na década de 1960 Mahfouz publicou 34 novelas, máis de 350 relatos curtos, ducias de guións e cinco obras de teatro ao longo de 70 anos de carreira. Posiblemente a súa obra máis famosa, A triloxía do Cairo (ثلاثية القاهرة), describe a vida de tres xeracións de diferentes familias do Cairo desde a primeira guerra mundial ata despois da golpe militar de 1952 que derrocou a rey Faruk. Foi membro do consello de administración da editorial Dar el-Ma'aref. Moitas das súas novelas publicáronse por entregas en lo-Ahram, e os seus escritos tamén apareceron na súa columna semanal, "Punto de vista". Antes de recibir o Nobel, só unhas poucas das súas novelas apareceran en Occidente. Estilo de escritura e temas A maioría das primeiras obras de Mahfouz están ambientadas no Cairo. Abath Al-Aqdar (A burla do destino) (1939), Rhadopis (1943) e Kifah Tibah (A loita de Tebas) (1944) son novelas históricas escritas como parte dun proxecto máis amplo de 30 novelas que non chegou a realizarse. Inspirándose en sir Walter Scott (1771-1832), Mahfouz planeou abarcar toda a historia de Exipto nunha serie de libros. Con todo, a partir do terceiro volume, o seu interese centrouse en escenarios e temas actuais, así como no impacto psicolóxico do cambio social na xente corrente.
A prosa de Mahfouz caracterízase pola expresión descarnada das súas ideas. As súas obras abarcan unha ampla gama de temas, incluídos os controvertidos e tabús como o socialismo, a homosexualidade e Deus. Escribir sobre algúns destes temas estaba prohibido en Exipto.
As obras de Mahfouz tratan a miúdo do desenvolvemento de Exipto durante o século XX, e combinan influencias intelectuais e culturais tanto de Oriente como de Occidente. A súa propia exposición á literatura estranxeira comezou na súa mocidade co consumo entusiasta de relatos policiais occidentais, de clásicos rusos, e escritores modernistas como Marcel Proust, Franz Kafka e James Joyce. As historias de Mahfouz desenvólvense case sempre nos populosos barrios urbanos do Cairo, onde os seus personaxes, polo xeral xente corrente, tentan facer fronte á modernización da sociedade e ás tentacións dos valores occidentais.
A obra central de Mahfouz na década de 1950 foi a Triloxía do Cairo, que completou antes da Revolución de xullo. As novelas titulábanse cos nomes das rúas Paseo do Palacio, Palacio do Desexo, e Rúa do Azucre. Mahfouz ambientou a historia nas zonas do Cairo onde creceu. As novelas describen a vida do patriarca el-Sayyed Ahmed Abdel Gawad e a súa familia ao longo de tres xeracións, desde a primeira guerra mundial ata a década de 1950, cando o rei Faruk I foi derrocado. Mahfouz deixou de escribir durante algúns anos despois de terminar a triloxía.
Decepcionado polo réxime de Nasser, que derrocara á monarquía en 1952, volveu publicar en 1959, prodigándose en novelas, relatos, xornalismo, memorias, ensaios e guións. Nunha entrevista de 1998 declarou que "durante moito tempo pensei que Nasser era un dos maiores líderes políticos da historia moderna. Só empecei a apreciarlle plenamente despois de que nacionalizase o Canal de Suez".Hamad, Mahmoud. (2008) When the Gavel Speaks: Judicial Politics in Modern Egypt . p. 96 (Hamad cites an interview of Mahfouz by Al-Ahram Weekly in September 1998.) A súa obra de non ficción, que inclúe o seu xornalismo e ensaios e os seus escritos sobre literatura e filosofía, publicouse en catro volumes a partir de 2016.
A súa novela de 1966 Tharthara Fawq Al-Nīl (Á deriva no Nilo) é unha das súas obras máis populares. Máis tarde foi levada ao cinema co título Thartharah Fawqa al-Nīl (árabe: ثرثرة فوق النيل, galego: Cotilleo sobre o Nilo) durante o réxime de Anwar el-Sadat. A historia critica a decadencia da sociedade exipcia durante a era Nasser. Foi prohibido por Sadat para non provocar aos exipcios que aínda amaban ao ex presidente Nasser. Antes de finais da década de 1990 era difícil atopar exemplares do libro prohibido.
Os Filos de Gebelawi (árabe: أولاد حارتنا, romanizado: ʾawlād ḥāratnā) (1959, tamén coñecida como Os nenos do canellón) unha das obras máis coñecidas de Mahfouz, retrata ao patriarca Gebelaawi e aos seus fillos, exipcios medios que viven as vidas de Caín e Abel, Moisés, Xesús e Mahoma. Gebelawi constrúe unha mansión nun oasis no medio dun deserto estéril; a súa leira convértese no escenario dunha disputa familiar que se prolonga durante xeracións. "Cada vez que alguén está deprimido, sofre ou sentese humillado, sinala a mansión no alto do canellón que se abre ao deserto e di con tristeza: 'Esa é a casa do noso antepasado, todos somos os seus fillos e temos dereito á súa propiedade. Por que morremos de fame? Que fixemos?" O libro estivo prohibido en todo o mundo árabe excepto no Líbano ata 2006, cando se publicou por primeira vez en Exipto. A obra foi prohibida pola súa suposta blasfemia que fai a través da alegórica representación de Deus nas relixións monoteístas abrahámicas: xudaísmo, cristianismo e islam. A súa obra Fillos do noso barrio segue nesta altura prohibida no seu país.
Na década de 1960, Mahfouz desenvolveu aínda máis nas súas novelas existencialistas o tema de que a humanidade se está afastando máis de Deus. En O ladrón e os cans (árabe: اللص والكلاب; romanizado: al-liṣ wal-kilāb) (1961) describiu o destino dun ladrón marxista que foi liberado do cárcere e planea vingarse.
Nas décadas de 1960 e 1970, Mahfouz empezou a construír as súas novelas con maior liberdade e a miúdo utilizou monólogos interiores. En Miramar (ميرامار) (1967) empregou unha forma múltiple de narración en primeira persoa. Catro narradores, entre eles un socialista e un oportunista nasserita, representan diferentes puntos de vista políticos. No centro da historia hai unha atractiva serventa. En Días e noites árabes (ليالي ألف ليلة) (1979) e en A viaxe de Ibn Fatouma (رحلة ابن فطومة) (1983) recorreu a narracións árabes tradicionais como subtexto. En Akenatón: morador da verdade (العائش فى الحقيقة) (1985) aborda o conflito entre as antigas e as novas verdades relixiosas.
Moitas das súas novelas publicáronse por primeira vez en forma de folletín, entre elas Os nenos de Gebelawi e O canellón de Midaq, que tamén foi adaptada nunha película mexicana protagonizada por Salma Hayek. El callejón de los milagros.
Influencia política A maioría dos escritos de Mahfouz tratan principalmente de política, feito que el mesmo recoñeceu: "En todos os meus escritos atopará política. Podes atopar unha historia que ignore o amor ou calquera outro tema, pero non a política; é o eixo mesmo do noso pensamento". Rasheed El-Enany, Naguib Mahfouz: The Pursuit of Meaning, Routledge, 1992, p. 23.
Abrazou o nacionalismo exipcio en moitas das súas obras e expresou simpatías polo Partido Wafd da posguerra. Desde moi novo sentiu atraído polos ideais socialistas e democráticos. A influencia dos ideais socialistas reflíctese con forza nas súas dúas primeiras novelas, Al-Khalili e O novo Cairo, así como en moitas das súas obras posteriores. Paralelamente á súa simpatía polo socialismo e a democracia, sentía antipatía polo extremismo islámico.