Para o conflito do ano 2020 véxase Segunda guerra de Nagorno-Karabakh.
A primeira guerra de Nagorno-Karabakh refírese ao conflito armado que ocorreu entre febreiro de 1988 e maio de 1994 no pequeno enclave armenio de Nagorno-Karabakh, na rexión sueste do Cáucaso, unha antiga provincia soviética poboada por unha minoría azerí e unha maioría de armenios, rodeada completamente pola República de Azerbaidján. O parlamento do enclave votou a favor da unión con Armenia, o cal foi ratificado nun plebiscito que contou cunha esmagadora maioría da poboación favorable á independencia. As demandas de unificación con Iereván, as cales proliferaron ao longo da década de 1980, desenvolvéronse nun comezo de maneira pacífica, aínda que a presión autonomista xerada ante o colapso da Unión Soviética a finais da década levaron aparellados un incremento da violencia na rexión entre ambos os grupos étnicos, o que finalmente derivou en sucesos de limpeza étnica por ambas as partes. Ao longo do conflito, tanto Armenia como Azerbaidján víronse envolvidos nunha progresiva guerra non declarada nas zonas montañosas de Karabakh pola intención de Azerbaidján de reprimir aos secesionistas e irredentistas do antigo óblast autónomo.
Este conflito transformouse no máis grave de todos aqueles que se deron tras a desintegración da URSS en decembro de 1991. Os combates interétnicos iniciáronse pouco despois de que o Parlamento local votase a favor da unión coa RSS de Armenia o 20 de febreiro de 1988. Esta declaración de secesión da RSS de Azerbaidján foi considerada como o resultado de «un resentimento de longa duración na comunidade armenia de Nagorno-Karabakh contra as serias limitacións á súa cultura e liberdade relixiosa polas autoridades centrais soviéticas e azerís».
Xunto cos movementos secesionistas das repúblicas bálticas de Estonia, Letonia e Lituania, o conflito significou un dos máis importantes elementos na desintegración da Unión Soviética. A proclamación de independencia de Azerbaidján, seguida da persecución masiva e asasinatos de armenios, coñecidos como "Xaneiro Negro", significaron a cooptación dos poderes exercidos polo goberno central en mans da administración de Bakú. Unha das primeiras medidas tomadas pola nacente república foi a de eliminar o goberno provincial autónomo de Nagorno-Karabakh, o que provocou como reacción que a maioría armenia da provincia votase masivamente en favor da creación da República de Artsakh.
A escalada da violencia acentuouse ao longo do inverno de 1992 a pesar dos intentos de mediación internacional patrocinados pola OSCE, os cales fallaron nunha resolución do conflito e unha solución concordada das partes. Na primavera de 1993 as forzas armenias ocuparon rexións fose do enclave, nun intento de involucrar a outros países da zona como Rusia ou Xeorxia. Para 1994 os armenios de Nagorno-Karabakh non só controlaban o territorio propio da República, senón tamén preto dun 14% do territorio nacional de Azerbaidján. Un alto o fogo acordado en 1994 baixo o auspicio de Rusia puxo termo á parte armada do conflito, mentres que un organismo chamado Grupo de Minsk, supeditado á OSCE, foi establecido para poder realizar as respectivas negociacións de paz.
Antecedentes
Independencia do Imperio ruso A soberanía sobre o territorio de Nagorno-Karabakh foi obxecto dunha longa disputa entre Armenia e Azerbaidján, tanto que pervive até os nosos días. A rexión, coñecida como Artsakh polos armenios, é un territorio poboado por armenios desde os tempos prehistóricos, sendo ás veces practicamente a última fortaleza da identidade e cultura armenia durante repetidas conquistas. Os problemas respecto da soberanía, con todo, son relativamente recentes. Pouco despois da capitulación do Imperio Otomán na Primeira guerra mundial produciuse a Revolución de Outubro, por medio da cal os bolxeviques accederon ao poder nun colapsado Imperio Ruso en 1917. Tres nacións do Cáucaso: Xeorxia, Armenia e Azerbaidján proclamaron a súa independencia de Rusia e organizáronse na República Democrática Federal de Transcaucasia, a cal tivo unha curta vida (10 de febreiro a 28 de maio de 1918).
Guerra entre Armenia e Azerbaidján (1918-1920) Pouco despois de que se disolvese a Federación transcaucásica, graves disputas territoriais e étnicas entre armenios e azerís desembocaron nunha guerra aberta entre as recentemente formadas repúblicas democráticas de Armenia e Azerbaidján. A guerra estendeuse aos distritos de Qazaj, Syunik, Nakhichevan e o propio Karabakh. A disputa centrouse no establecemento da fronteira entre ambos os países nas mencionadas provincias. Os armenios de Karabakh tentaron proclamarse nunha república independente, pero fallaron ao non poder contactarse con Armenia. Despois da derrota otomá na Primeira guerra mundial, tropas británicas ocuparon a zona de Transcaucasia en 1919, colocando á zona de Karabakh e Zangezur baixo o mandato de Khosrov bey Sultanov, mentres que a decisión definitiva achega do futuro da rexión era tomada pola Conferencia de París de 1919.
Intervención soviética dereita|miniatura|359x359px|Mapa de Nagorno-Karabakh como provincia autónoma. A pesar de estar a decisión pendente, unha nova Unión Soviética interveu no Cáucaso e no prazo de tres anos organizou aos diferentes países na República Socialista Soviética Federativa Transcaucásica, integrándoos no seu territorio. Inspirándose na organización do Estado soviético, os bolxeviques crearon entón un Buró Caucásico conformado por sete membros, supervisados polo entón Comisario do Pobo para as Nacionalidades, que era Stalin. A pesar de que o Buró votou 4 a 3 a favor de colocar Nagorno-Karabakh baixo a autoridade da recentemente creada República Socialista Soviética de Armenia, as protestas dos líderes do Partido Comunista de Azerbaidján, incluíndo ao seu líder Nariman Narimanov, e un alzamento antisoviético en Iereván en 1921 complicaron as relacións entre Armenia e Moscova. Eses factores conduciron a que o Comité revisase a súa decisión, para que en definitiva resolvésese incorporar ao recentemente creado Óblast Autónomo de Nagorno-Karabakh dentro da RSS de Azerbaidján en 1923, deixando á súa poboación - composta nun 94% de armenios - baixo o goberno doutra nacionalidade. A capital foi trasladada de Shusha a Khankendi (rebautizada como Stepanakert ao pouco tempo).
Historiadores armenios e azerís especularon durante longo tempo sobre as razóns desta decisión, manexándose como probable motivo a aplicación da regra "divide e vencerás". Isto pode observase, por exemplo, pola estraña localización do enclave de Nakhichevan (terra tamén pertencente a Armenia até a década de 1940), o cal está rodeado por Armenia ao norte e Irán ao sur, pero pertence a Azerbaidján.
Outro posible motivo desta decisión é o intento de realizar un xesto político de boa vontade por parte da URSS cara á Turquía de Atatürk, un goberno central que descortizou Armenia anexionándose 12 provincias armenias, entre elas Erzurum e Van, dous centros culturais de vital importancia para o pobo armenio. Armenia, pola súa banda, sempre se negou a recoñecer a legalidade de tal decisión, e continuou ao longo do tempo protestando dentro do sistema soviético por iso.
O resurgimiento da cuestión de Nagorno-Karabakh A elección de Mikhail Gorbachev como Secretario xeral do PCUS en 1985 trouxo consigo a posta en funcionamento dos seus dous grandes plans de reforma, coñecidos como perestroika e glasnost. Mentres que os fins da reforma económica cristalizábanse na perestroika, a glásnost permitiu que os cidadáns soviéticos gozasen dunha relativa liberdade de prensa, especialmente en canto púidose por primeira vez criticar abertamente aos gobernantes. Dentro deste marco, os líderes soviéticos de Karabakh capitalizaron tal apertura conseguindo obter un voto do parlamento rexional a favor da unión do OAAK coa RSS de Armenia o 20 de febreiro de 1988. Os dirixentes armenios do óblast queixábanse porque a rexión non contaba con textos escolares nin canles de televisión que transmitisen en armenio. No mesmo sentido que o Secretario xeral do Partido Comunista de Azerbaidján, Heidar Aliev, tentara realizar unha "azerificación" da zona, incrementando a presenza, número e influencia dos azerís que vivían en Nagorno-Karabakh , ao mesmo tempo que a poboación armenia estaba en declive. Para 1988 a poboación armenia que vivía na rexión diminuíra a preto das tres cuartas partes.
O movemento autonomista fora liderado por diversas figuras populares armenias, do mesmo xeito que por membros da "intelligentsia", como o coñecido disidente e premio Nobel da Paz Andrei Sakharov. Antes da declaración do 20 de febreiro, os armenios comezaran a protestar, nun conxunto de folgas por parte dos traballadores de Iereván que demandaban a unificación co enclave. Estas protestas foron contestadas en termos similares en manifestacións realizadas en Bakú. Como reacción ás protestas, Gorbachov afirmou que as fronteiras entre as repúblicas soviéticas non serían modificadas, de acordo co disposto no artigo 78 da Constitución da URSS. O líder soviético afirmou tamén que outras nacionalidades e pobos da URSS estaban a solicitar cambios territoriais, e que unha nova fixación de límites en Nagorno-Karabakh constituiría "un perigoso precedente". Os armenios vían con desdén a decisión de 1921, considerando á súa vez que os seus esforzos estaban destinados a corrixir un erro histórico baixo o principio da autodeterminación, un dereito así mesmo contemplado na Constitución soviética para as súas repúblicas conformantes. Os azerís, doutra banda, cualificaban talles demandas, que implicaban o abandono dunha importante rexión da República, como inaceptables e aliñáronse coa postura de Gorbachov.
O pogrom de Sumgait Os conflitos étnicos entre membros das comunidades que vivían en Nagorno-Karabakh estalaron ao pouco tempo. O 22 de febreiro de 1988, unha confrontación directa preto de Askerán (en Nagorno-Karabakh, na estrada entre Agdam e Stepanakert), entre un grupo militar azerí e grupos de cidadáns armenios terminou en violentos incidentes que deixaron como saldo preto de 10 armenios mortos e feridos. Durante os combates, un axente local da Policía, supostamente armenio, matou a dous mozos azerís. O 27 do mesmo mes, mentres falaba na televisión central de Bakú, o fiscal soviético Alexander Katusev mencionou a nacionalidade dos feridos.
Poucas horas despois da intervención, estalou un pogrom dirixido contra os residentes armenios na cidade de Sumgait, situada a 25 quilómetros ao norte de Bakú, que contaba cunha alta poboación de refuxiados azerís. O resultado destes feitos foi de 32 armenios mortos, de acordo coas estatísticas oficiais soviéticas, aínda que varios anos despois, a principios da década de 1990, os mandatarios da KGB recoñeceron que tiñan ordes directas do gabinete de Gorbachov de ocultar notablemente o número dos armenios mortos. Os armenios foron golpeados e asasinados; as mulleres armenias violadas, queimadas vivas e asasinadas, tanto nas súas casas como en plena rúa, durante tres días de violencia que só cesaron cando o Exército Vermello sufocou a rebelión entrando na cidade o 1 de marzo de 1988.
A forma en que os armenios foron asasinados provocou unha grande indignación entre os seus compatriotas, que consideraron que o pogrom fora avalado por parte das autoridades soviéticas co fin de intimidar aos membros do movemento de Nagorno-Karabakh. A violencia aumentou aos poucos despois dos feitos de Sumgait, ata que Gorbachov decidiu finalmente intervir militarmente en Armenia en setembro de 1988. Para ese tempo estimábase que máis de 100 persoas perderan a vida tanto en Armenia como en Azerbaidján. A todo isto agregáronse as consecuencias dun gran terremoto que arrasou a cidade de Leninakan, en Armenia, o 7 de decembro de 1988, provocando a morte de máis de 25.000 persoas.