Burgos é unha cidade española de Castela e León, capital da provincia de Burgos. Conta cunha poboación de 179.097 habitantes, segundo os datos demográficos de 2013, repartidos nunha superficie de 107,08 km², converténdose na 37ª cidade máis poboada de España, e a segunda da comunidade.
Aínda que hai probas de asentamentos neolíticos e da Idade de Ferro, a cidade como tal fundouna o conde castelán Diego Porcelos no ano 884 para frear o avance musulmán. No ano 930 converteuse en capital do condado de Castela primeiro dependente do reino de León e independente despois por actuación do conde Fernán González. Foi a capital do reino de Castela, e de xeito intermitente da Coroa de Castela, desde 1230 ata o reinado dos Reis Católicos. Estes ditaron na cidade, en 1512, as Leis de Burgos; as primeiras leis que a Monarquía Hispánica aplicou en América para organizar a súa conquista. Posteriormente foi a capital da antiga rexión histórica de Castela a Vella, e primeira capital provisional da comunidade autónoma de Castela e León.
Conta cun anel verde e un amplo conxunto monumental entre os cales destacan a catedral de Santa María, expoñente da arquitectura gótica declarada Patrimonio da Humanidade pola UNESCO, o mosteiro de Santa María la Real de las Huelgas e a cartuxa de Miraflores. Ademais, a cidade é atravesada polo Camiño de Santiago, outro Patrimonio da Humanidade e atópase a menos de 15 km de Atapuerca, tamén baixo a protección da UNESCO desde o ano 2000. O día 13 de xullo de 2010, abriu as súas portas o Museo da Evolución Humana.
Xeografía miniatura|esquerda|220px|Vista do río Arlanzón ao seu paso pola cidade. A cidade de Burgos sitúase no centro da provincia de Burgos, a 244 km ao norte de Madrid, na comunidade autónoma española de Castela e León. As coordenadas da cidade son latitude 42º 20' 57,1" N e lonxitude: 3º 41' 4,7" O. O seu termo municipal ten unha extensión de 107,08 km² e atópase a 856 metros sobre o nivel do mar segundo o Instituto Xeográfico Nacional. A súa privilexiada situación, aproximadamente no centro do norte peninsular, sitúaa como cidade de paso obrigado da meseta para o País Vasco e Francia, ademais de supor o punto de partida de dous dos principais accesos a Cantabria.
200px|miniatura|Clima de Burgos Situada nunha zona de baixa montaña, atópase na zona de confluencia de varios ríos, os cales son afluentes do río Arlanzón. Este actúa como principal arteria da cidade, producindo unha zona predominantemente chaira. A pesar diso, existen varios cerros e zonas elevadas, que nalgúns casos separan barrios e zonas históricas. A cidade é practicamente chaira nas zonas máis poboadas, que se estenden principalmente na veiga formada polos ríos Arlanzón e Vea. A pesar diso, o seu extenso termo municipal inclúe zonas de baixa montaña, as cales na súa maioría se tratan de montes que non superan os 80 metros de elevación sobre o nivel da chaira.
O clima de Burgos é mediterráneo continentalizado ou continental moderado con influencias mediterráneas no réxime de precipitacións. A estación máis chuviosa é a primavera mentres que o verán é suave e moito menos húmido que na España atlántica. Os invernos son fríos e con neve, con temperaturas mínimas que por veces descenden dos -10 °C.
Historia Prehistoria
O val do Arlanzón, foi asentación humana desde tempos remotos. A tan só 15 km do centro urbano, atópase o sitio paleontolóxico de Atapuerca, considerada o berce do primeiro europeo. Datáronse restos humanos con máis de 800.000 anos de antigüidade.
Na zona tamén existiron asentamentos prerromanos, dos que hai mostras no cerro do castelo do período neolítico, preto de 4500 anos a.C. e da primeira Idade de Ferro, preto de 850 anos a.C.
Idade Antiga Aínda que non se ten constancia de asentamentos importantes na cidade, existen numerosos restos da época romana, sobre todo nas zonas máis próximas ao río Arlanzón. Ao longo do norte da cidade, discorre unha calzada romana entre os municipios lindeiros de Villayerno Morquillas e Tardajos, de leste a oeste.
Idade Media Nunha crónica árabe cítase unha poboación saqueada no ano 860 denominada Burchia, que parece corresponder coa actual Burgos.
Cerca do ano 884 Afonso III intentando deter o avance musulmán enviou a Diego Porcelos levantar unha fortificación nun cerro da marxe dereita do río Arlanzón. Isto contribuiría a que o lugar fose crecendo pola súa importancia estratéxica.
No 931, Fernán González logrou reunir o goberno dos condados de Burgos, Lara, Lantarón, Cerdeira e Áraba, deixando a Burgos como capital do condado de Castela.
Cando en 1038 Fernando I era coroado rei de León, formando o reino de Castela, Burgos é elixida a súa capital.
220px|miniatura|esquerda|Vista da catedral de Santa María. En 1071 Sancho II encerra en Burgos ao seu irmán García para arrebatarlle o reino de Galicia. En 1074 Afonso VI, rei tras o falecemento do seu irmán Sancho, cedeu o seu palacio en Burgos para a construción da catedral de Santa María. Ese mesmo ano as tamén irmás deste, Elvira e Urraca, trasladan a diocese de Oca a Gamonal.
Tras a conquista de Toledo de 1085 por Afonso VI, Burgos perdía a capitalidade do Reino de Castela en favor desta cidade. Isto non paralizou o crecemento de Burgos, onde se seguirían realizando algunhas Cortes.
Á mantenta desta cidade, o xeógrafo árabe Al-Idrisi escribe no século XII:
Algunhas cidades españolas e outras do Novo Mundo foron fundadas desde Burgos, como Bilbao, fundación confirmada polo rei Fernando IV de Castela o 4 de xaneiro de 1301.
Idade Moderna miniatura|250px|Provincia de Burgos en 1590 O século XVI supuxo para Burgos o século da súa plenitude. No final do século XV e comezos do século XVI, a cidade que nacera sobre un medio agrícola, volve as costas ao campo e dedícase a funcións polarizadas en torno ao comercio. É durante o século XVI cando Burgos explota ao máximo as vantaxes da súa situación xeográfica.
No final do século XVI, asistimos ao comezo dun período de decadencia da cidade. As principais causas non foron exclusivamente internas, pois alcanzaron unha categoría superior: as guerras de Flandres, o descubrimento de América, o centralismo dos monarcas absolutos agravado coas circunstancias do traslado da capital a Madrid, entre outros.
Tamén influíron causas de carácter localista, como as famosas pestes, que castigaron especialmente a cidade, principalmente no último cuarto de século, diezmando a súa poboación.
Desarmado o marco económico e social burgalés, decaeron os camiños e as vías de comunicación; Burgos entrou nun gran sopor e illamento. A crise reflíctese nun documento custodiado no Arquivo Municipal, que di: "A Cidade está tan despoboada e sen xente que a que hai marcha fóra por non poder sustentarse, e están as casas e edificios case todos arruinados e derrubados" Neste estado de desolación permanece Burgos ata as últimas décadas do século XVIII, en que o Despotismo ilustrado pareceu renovar levemente a Cidade.
Intentouse restaurar o Consulado; a Real Cédula do 16 de marzo de 1763 repuña a grande institución do Consulado, pero un monopolio lanero non tiña sentido nunha economía de escasa exportación. En Burgos había que implantalo todo artificialmente: o diñeiro, os mercadores, os medios de transporte.
O Consulado languideceu axiña e, a partir de 1781, orientouse para unha Academia de Artes e Oficios e outras actividades benéfico-culturais, en sintonía coa mentalidade da época. Algo semellante sucedeu coa Facultade de Medicina, establecida no antigo Hospital da Concepción, instaurada en 1799, desaparecendo arredor de 1817. Nesta época a Cidade experimentou superficiais reformas de urbanismo: "A Ponte de San Pablo, a reposición de manguardas, a composición de camiños, o Consistorio que se vai a construír no lugar duns corredores antigos e indecentes".
Idade Contemporánea
Durante a guerra civil española, a cidade de Burgos foi sede da Xunta de Defensa Nacional. Na cidade tivo tamén lugar a formación do Primeiro Goberno nacional de España (1938-1939), durante o cal Francisco Franco asume oficialmente os cargos de Xefe de Estado e de Goberno. O goberno franquista permaneceu en Burgos ata o 18 de outubro de 1939, cando se trasladou a Madrid. O 9 de agosto fórmase nesta cidade o segundo goberno franquista.
O 3 de decembro de 1970, tivo lugar o chamado Proceso de Burgos, un xuízo contra dezaseis membros da organización terrorista ETA acusadas do asasinato de tres persoas. As condenas á morte de seis dos procesados non se executaron, conmutándose por penas de reclusión.
Demografía Os datos recollidos polo INE en 2010 apuntan a que Burgos posúe unha poboación de 178.574 habitantes, e engrosa a lista de grandes cidades españolas. Esta cifra supón o 47,64% da poboación total provincial, ocupando dentro dela o primeiro posto demográfico, seguido de Miranda de Ebro e Aranda de Duero. Na comunidade de Castela e León é a segunda cidade máis poboada, detrás de Valladolid e diante de Salamanca. O xentilicio de Burgos é burgalés ou burgalesa.
A poboación da cidade experimentou un incremento considerable desde principios do século XX, sobre todo logo da guerra civil, e especialmente entre 1950 e 1980, debido en parte a un forte proceso de industrialización producido ao ser nomeada Polo de Desenvolvemento Industrial.
O único decremento de poboación produciuse nos anos 90, debido á crise e á migración de parte da poboación a municipios da área metropolitana e do alfoz.
Gráfico da evolución demográfica de Burgos entre 1900 e 2010Fonte:INEGráfica elaborada por: Wikipedia
Evolución demográfica 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991 1995 1999 2003 2008 201030.167 31.489 32.301 40.061 60.425 74.063 82.177 119.915 156.449 169.111 166.251161.984 167.962177.879178.574
Economía 220px|miniatura|Vista aérea do polígono de Villalonquéjar. O establecemento do Polo de Promoción Industrial de Burgos, unido ás vantaxes de localización debidas á posición xeográfica, facilitaron o desenvolvemento da industria, xerando un tecido empresarial. A cidade de Burgos representa en torno ao 60% da economía provincial e ao 20% da rexional, actuando como un centro económico provincial, que chega ata zonas limítrofes de Palencia e A Rioxa.
Xa desde a Idade Media, actuou como un importante centro económico do norte peninsular, centrado no comercio, sobre todo o relacionado co da la, que tivo o seu apoxeo no século XV.
No século XX, produciuse unha forte industrialización, culminada na creación dos grandes polígonos industriais nos anos 70. En 2009, a cidade lidera o sector de fabricación de pezas para o automóbil na comunidade, xa que hai 25 fabricantes que empregan uns 5.000 traballadores.
Na actualidade, Burgos é unha cidade principalmente industrial, aínda que o sector servizos cada vez ten maior ocupación e desenvolvemento.
Ten algunhas das empresas de maior facturación de Castela e León, como Grupo Antolin, Campofrío ou San Miguel. Tamén destacan pola súa actividade Aventis Animal Nutrition España, Benteler España, Industrias del Ubierna, Productos Capilares Lóreal, Grupo Cropu, Gonvarri Industrial, Nicolás Correa e Interbon.
Transporte A cidade posúe un sistema de comunicacións desenvolvido que, unido á súa privilexiada situación xeográfica, convértea no principal nodo de transportes do norte de España.
Burgos é a cidade española máis galardoada en termos de transporte sostible. Iniciativas como a implantación do biodiésel na frota municipal (Policía, Bombeiros, Autobuses), a renovación de parte da frota de autobuses, o sistema Bicibur de préstamo de bicicletas ou o control de acceso de vehículos ao Centro histórico, recibiron o recoñecemento de galardóns como Cidade Civitas do ano 2007 ou o Energy Globe Award en 2009.