Santa María de Novela é unha parroquia que se localiza no norte do concello de Santiso, na comarca da Terra de Melide (provincia da Coruña). Segundo o padrón municipal de 2025 tiña 55 habitantes distribuídos en 4 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 2019, cando tiña 59 habitantesINE (ed.). «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional». Consultado o 22 de maio de 2026.Instituto Galego de Estatística (ed.). «Padrón continuo de poboación por parroquia». Consultado o 22 de maio de 2026..

Xeografía A parroquia limita ao norte co concello de Melide e sitúase na aba setentrional dun monte, na contorna do lugar da Xesteira. Ten unha rede de comunicacións locais complexa, cuxo acceso principal se realiza desviándose desde a estrada N-640 á altura de San Martiño de Moldes.«Iglesia de Santa María de Novela». Enciclopedia del Románico en la Península Ibérica. A Coruña. Fundación Santa María la Real. Románico Digital. Consultado o 22 de maio de 2026.

Aldeas Os lugares da parroquia son: Coubos Filgueira Pousada A Xesteira Actualmente deshabitado, existía nesta parroquia un quinto lugar chamado O Muíño Vello. A altitude da parroquia vai desde os 308 metros nos que se localiza este antigo núcleo e os 448 metros dos montes que a contornan polo norte.

Historia

O Enclave de Abeancos Historicamente, Santa María de Novela constituíu unha das parroquias do chamado Enclave de Abeancos (ou "illa mindoniense" de Abeancos). A diferenza das parroquias limítrofes, pertencentes ao bispo de Lugo, Novela estivo baixo a xurisdición da Diocese de Mondoñedo durante a Idade Media e a Idade Moderna.

Esta asignación xeográfica atípica orixinou constantes disputas xurisdicionais entre os bispados de Lugo e Mondoñedo, rexistrándose reclamacións ante o papa Urbano II a finais do século XI polo control das devanditas igrexas. O enclave mantívose ata o ano 1955, cando a reorganización territorial derivada do Concordato de 1953 transferiu a parroquia de xeito definitivo ao bispado de Lugo, polo que quedaría integrada no arciprestado de Abeancos-Ulloa.Diócesis de Lugo (ed.). «Guía de la Diócesis: Parroquias del Arciprestazgo de Abeancos-Ulloa». Consultado o 22 de maio de 2026.

Como consecuencia desta historia administrativa, o arquivo histórico de Novela consérvase no Arquivo Diocesano de Mondoñedo (onde se custodian os libros sacramentais de bautizados, casados e difuntos da freguesía).Ministerio de Cultura de España (ed.). «Archivo de las parroquias de Santa María de Novela y Santiago de Liñares». Portal de Archivos Españoles (PARES). Consultado o 22 de maio de 2026.

Nobreza e Fidalgos de Pousada Na parroquia sitúase a fidalga Casa de Pousada, vinculada á liñaxe dos Varela Cao de Cordido, fidalgo apelido con forte presenza na comarca e no próximo Pazo de Liñares.«Linajes: Varela Cao de Cordido e a Casa de Pousada». Estudios de Genealogía e Heráldica de Galicia. blogspot.com. Consultado o 22 de maio de 2026. Bastián Cao de Cordido: rexistrado como dono da Casa de Pousada no século XVII, casou con Isabel de Ribadeneira. A súa filla, Isabel Varela Cao de Cordido, enlazou por matrimonio con Juan López Varela Ribadeneira. Juan Varela Cao de Cordido: no ano 1701 consta como dono das casas de Pousada e de Liñares. Foi capitán das milicias de Guitiriz, Sobrado e Melide, ademais de rexedor de Santiago de Compostela e cabaleiro da Orde de Santiago (segundo o expediente n.º 2873 conservado no Arquivo Histórico Nacional).Arquivo Histórico Nacional (ed.). «Pruebas para la concesión del título de Caballero de la Orden de Santiago de Juan Varela Cao de Cordido (1701)». Código de referencia: ES.28079.AHN/1.1.8.1. // OM-CABALLEROS_SANTIAGO,Exp.2873.

Emigración ao Novo Mundo Existen rexistros no Arquivo Histórico Universitario de Santiago (AHUS) e no "Catálogo de Pasaxeiros a Indias" que sinalan que xa desde o século XVI se documentaba a partida de veciños naturais de Santa María de Novela con destino, entre outros destinos, ao Perú, integrándose nas primeiras correntes migratorias cara a América«Pasajeros a Indias naturales de la comarca de Melide (Siglo XVI)». Xenealoxías de Galicia. xenealoxia.org. Consultado o 22 de maio de 2026..

Patrimonio

Castro de Novela O castro de Novela é un asentamento fortificado da cultura castrexa da Idade do Ferro. Sitúase nun outeiro elevado a uns 400 metros do lugar de Pousada. Presenta unha planta circular de tamaño semellante ao Castro de San Román. O recinto principal atópase delimitado por un terraplén cuxa caída ten unha altura variable de entre 3 e 15 metros. Conserva lenzos do parapeto defensivo nos sectores norte, nordés e leste. Na súa cara externa conta cunha prolongación en forma de antecastro que chega a acadar un ancho máximo de 16 metros.Concello de Santiso (ed.). «Patrimonio Arqueolóxico de Santiso: Os Castros». Consultado o 22 de maio de 2026.

Igrexa parroquial A igrexa de Santa María de Novela ten as súas orixes na época medieval (século XII). O edificio sufriu unha profunda reforma no século XIX, modificando a súa fisionomía orixinal por unha de estilo ecléctico clasicista. Conserva trazos do románico tardío (finais do século XII e principios do XIII) en elementos estruturais, destacando a decoración dalgunhas fiestras que amosa paralelismos co románico da comarca de Melide.

Cruceiro de Novela O cruceiro de Santa María de Novela sitúase nunha carballeira de paseo aliñado que serve como campo da festa e comunica o templo coa capela da Santa Cruz.Broz Rei, Xosé Manuel (2001). «Os Cruceiros da Terra de Melide». Boletín do Centro de Estudios Melidenses. Nº 14. Museo da Terra de Melide. Trátase dun dos monumentos relixiosos máis senlleiros da comarca. Estrutura: Érguese sobre unha plataforma de catro bancadas de pedra. Pedestal: Ten forma troncopiramidal e presenta nos seus ángulos catro caveiras esculpidas. Nas caras ten labrados os atributos da paixón de Cristo (martelo, escada, cravos, tenaces, azoutes e a coroa de espiñas) xunto ás figuras simbólicas dun sapo e unha píntega. Mesa de Altar: Apegada ao pé do cruceiro, sitúase unha mesa de altar que presenta inscrita a data de 1882. Fuste e capitel: O fuste é de sección circular e estriado, mentres que o capitel, de estilo composto, presenta anxos de ás abertas e motivos vexetais de follas de acanto. Cruz: De feitura figurada, amosa a Cristo crucificado no anverso e unha Virxe orante (como a Inmaculada Concepción) sobre unha nube con querubíns no reverso.

Capela da Santa Cruz Pequena ermida relixiosa da parroquia, situada no extremo sur da carballeira e conectada coa igrexa parroquial a través do paseo do cruceiro.

Rexistros documentais e preitos No Arquivo do Reino de Galicia consérvase un expediente de 1746 no que os veciños de Novela preitearon para conseguir a exención do pagamento de dereitos de abadía e da luctuosa (un imposto de sucesión señorial ou eclesiástico que consistía na entrega do mellor ben moble ou cabeza de gando do falecido ao señor feudal ou cura).«Pleito de los vecinos de la parroquia de Santa María de Novela sobre exención de pago de abadía y luctuosa». Archivo del Reino de Galicia. Colección de Pleitos Históricos. Cód. Ref: ARG-1746/N-32. Igualmente, a parroquia figura con detalle no Catastro de Ensenada (c. 1752), que documenta a economía, impostos, muíños e o gremio de arrieiros de viño da freguesía no século XVIII.

Etnografía e festas

Cultura popular e lendas A lenda de Marica de Curros: A tradición oral da parroquia, recollida polo etnógrafo Vicente Risco na obra colectiva Terra de Melide (publicada en 1933 polo Seminario de Estudos Galegos e hoxe dixitalizada en Internet Archive), sitúa no Castro de Novela un relato de encantamentos e mouros. Segundo a lenda, unha moza chamada Marica de Curros, mentres coidaba o gando no castro e batía o leite para facer manteiga, foi requirida por uns forasteiros para que axudase nun parto a unha muller no interior do castro. A moza fuxiu asustada, atopando no camiño un frade e un rapaz que intentaron convencela con agasallos sobrenaturais.Seminario de Estudos Galegos (1933). Terra de Melide. Biblioteca de Galicia (dixitalizado en Internet Archive). p. 574. Costumes locais: Nos estudos etnográficos tamén se recolle a particularidade de que os veciños de Novela adoitaban empregar a palabra "touriños" ou "touros" para referírense de forma familiar e coloquial aos porcos.Vicente Risco (1933). «Folklore de Melide». Terra de Melide. SEG.

Festividades As principais celebracións anuais que teñen lugar en Santa María de Novela son as seguintes: Festa do Vilabade (tamén coñecida como Romaría do Vilabade): Celébrase o luns de Pentecostés (finais de maio ou comezos de xuño). O seu nome provén de *Vila do Abade*, baseándose na lenda de que o abade de Santa María de Ordes (Toques) era en tempos medievais o dono da vila de Novela e realizaba unha visita oficial anual esta xornada á súa filial no concello de Santiso. Festa de Santa María: Celébrase os días 15 e 16 de agosto na honra á patroa da parroquia (a Asunción de María). Festa do Rosario: Ten lugar a principios de outubro (habitualmente arredor do día 5) dedicada á Virxe do Rosario. San Xoán: Aínda que o San Xoán (24 de xuño) ten gran tradición festiva en todo o concello de Santiso (sendo patrón de Visantoña ou Arcediago), en Novela a celebración central do verán céntrase na patroa da Santa María en agosto e na romaría do Vilabade.

Notas

Véxase tamén Outros artigos Lugares de Santiso

Ligazóns externas Concello de Santiso

Bibliografía Broz Rei, X. M. (2001): *Os Cruceiros de Santiso e a comarca de Melide*. Museo da Terra de Melide. Fundación Santa María la Real (2012): *Enciclopedia del Románico en la Península Ibérica. La Coruña (Vol. II)*. Aguilar de Campoo.

Categoría:Parroquias de Santiso Categoría:Parroquias da provincia da Coruña