mini|Interijer Selimije džamije u Edirnu Islamska arhitektura () obuhvata širok opseg svjetovnih i religijskih arhitektonskih stilova od utemeljenja islama do današnjice, utičući dizajnom i konstrukcijom zgrada i građevina na ukupnu islamsku kulturu.

Najčešći tipovi građevina na kojima se primjećuje islamska arhitektura su: džamije, mezari, palače i utvrđenja. Osim ova četiri tipa građevina, u islamskoj arhitekturi postoje i brojne druge građevine i objekti od manje važnosti kao što su javna kupatila, fontane i stambeni objekti, odnosno kuće.Copplestone, strana 149

Historija

630. Muhammed, a.s. sa svojim ashabima ponovo ulazi u Mekku i uzima je od plemena Kurejša. Centralno islamsko svetište Kaba je ponovo obnovljena i ponovo je postala najsvetiji hram islama. Obnova je počela prije smrti Muhammeda, a.s. 632. od strane etiopskog stolara koji je preuređivanje uradio po svom narodnom običaju. Ovo svetište je bilo prvo važno djelo islamske arhitekture. Zidovi su bili ukrašeni slikama Isusa, Marije, Abrahama, anđela, kršćanskih proroka (u islamu Božijih poslanika) i drveća. Novi zakoni koji su kasnije uvedeni u Šerijat u 9. vijeku, zasnovani na hadisu Muhammeda, a.s, su zabranjivali upotrebu ikona te vrste u arhitekturi, posebno one sa ljudima i životinjama.

U 7. vijeku su Arapi koji su primili islam, osvojili velike teritorije. Nakon što su muslimani uzeli pod kontrolu skoro cijeli region, jedna od osnovnih potreba im je bilo mjesto gdje bi mogli obavljati namaz, odnosno džamije. Jednostavan izgled je morao obezbjediti elemente ugrađene u sve džamije i prve generacije muslimana su gradile jednostavne građevine zasnovane na izgledu Poslanikove kuće ili su preuređivali i prilagođavali svojim običajima i propisima postojeće građevine, kao naprimjer crkve.

Utjecaji i stilovi mini|desno|250p|Kupola nad Stijenom je ključni primjer islamske arhitekture mini|150p|lijevo|Kaligrafija na glavnom ulazu u Tadž Mahal

Specifičan prepoznatljivi stil islamske arhitekture se razvio ubrzo nakon vremena Poslanika Muhammeda, i to iz rimskog, egipatskog, perzijskog i bizantijskog modela. Jedan od najranijih primjera islamske arhitekture je Kupola nad Stijenom, izgrađena 691. u Jeruzalemu. Imao je unutrašnji nadsvođeni prostor, kružnu kupolu i koristio je ponavljajuće dekorativne šare (arabesku).

Velika džamija Samarre u Iraku, završena 847. godine, kombinirala je hipostilizovanu arhitekturu redova i kolona koji su podržavali ravnu podlogu ogromne munare koja je bila konstruisana iznad same džamije.

Aja Sofija u Istanbulu je uticala na islamsku arhitekturu. Kada su Osmanlije osvojili Carigrad od Bizanta, baziliku su pretvorili u džamiju (sada muzej) i pripojili elemente bizantijske arhitekture u svoja nova djela (naprimjer kupole). Aja Sofija je također služila kao uzor za mnoge osmanske džamije kao što su Šehzada džamija, Sulejmanije džamija i Rustem pašina džamija.

Perzijska arhitektura

lijevo|mini|250p|Kraljeva džamija u Isfahanu u Iranu Jedna od prvih civilizacija koja se upoznala sa islamom i koja ga je primila još za vrijeme prvih generacija muslimana je Perzija. Prijestolnica sasanidskog carstva Ktesifon, u 7. vijeku se nalazila istočno od rijeka Tigris i Eufrat. Zbog blizine, islamski arhitekti nisu samo posuđivali, nego i prisvajali tradiciju vojnički osvojenog Perzijskog carstva.

Islamski arhitekti su mnogo toga posudili iz perzijske arhitekture i često se može zvati nastavak i dalji razvoj i evoluiranje perzijske arhitekture.

Mnogi gradovi kao naprimjer Bagdad, su zasnovani na gradovima kao što su Firuzabad u Perziji. Ustvari, poznato je da su dva dizajnera koja je abasidski halifa Al-Mansur zaposlio da osmisle izgled grada, bili Naubakht (نوبخت), biviši perzijski zoroastrijanac i Mašallah (ماشاء‌الله), bivši jevrej iz iranskog grada, Horasan.

Maurska arhitektura

mini|250p|desno|Unutrašnjost Abd-ar-Rahmanove džamije Izgradnja Velike džamije u Kordobi je započela 785. i označava početak islamske arhitekture na Pirinejskom poluotoku i Sjevernoj Africi za vrijeme vladavine Maura). Džamija je poznata po svojim upadljivim lukovima. Maurska arhitektura je dosegla svoj vrhunac sa izgradnjom Alhambre, veličanstvene palate-tvrđave u Granadi koja zrači sa otvorenošću i svježinom unutrašnjosti ukrašene crvenom, plavom i zlatnom bojom. Zidovi su ukrašeni sa motivima prirode, posebno lišća, arapskim natpisima i arabeskom. Zidovi su također obloženi keramikom.

Čak i nakon završetka Rekonkiste, islamski stil je još dugo uticao na arhitekturu Španije. Interesantno je da su Španci u Srednjem vijeku koristili Mudejar stil, koji je ustvari imitacija stila islamske arhitekture. Jedan od najboljih primjera maurske arhitekture je Alkazar u Sevilji.

Timurska arhitektura mini|lijevo|250p|Registan je mješavina utjecaja sve tri škole

Timurska arhitektura je vrhunac islamske umjetnosti u Centralnoj Aziji. Veličanstvene i impoznatna građevine izdignute od strane Timura i njegovih nasljednika u Samarkandu i Haratu su pomogle rasprostraniti utjecaj Ilkhanidske škole umjetnosti u Indiji, pa prema tome učiniti poznatom i mongolsku školu arhitekture. Timurska arhitektura je započela sa svetištem Ahmeda Jasavija u današnjem Kazahstanu, a doživjela svoj vrhunac sa izgradnjom mauzoleja Gur Amir u Samarkandu. Stil je uglavnom izveden iz Perzijske arhitekture. Osna simetrija je karakteristična za sve glavne timurske građevine, posebno kod Šah Zendah u Samarkandu i kod džamije Govhar Šad u Mešhedu. Građevine obiluju različitim oblicima dvostrukih kupola, a sa vanjske strane su prelivene s blistavim bojama.

Osmanlijska arhitektura

mini|desno|250p|Plava džamija u Istanbulu Arhitektura Osmanskog Carstva je u cjelini specifična i drugačija od ostalih, posebno kada je u pitanju izgradnja džamija u stilu Mimara Sinana, kao Sulejmanije džamija iz 16. vijeka. Gotovo 500 godina, Bizantska arhitektura je uticala na izgradnju crkvi kao što je Aja Sofija, koja je poslužila kao primjer za mnoge osmanlijske džamije kao što je Šehzada džamija, Sulejmanije džamija i Rustem pašina džamija.

Osmanlije su dostigle najviši stepen arhitekture u islamskim zemljama. Oni su posjedovali tehnike izgradnje nepreglednog unutrašnjeg prostora ograničenog "bestežinskom", ali masivnom kupolom, i uspjevali su napraviti perfektan sklad između unutrašnjeg i vanjskog prostora, kao i sklad tame i svjetlosti. Islamska religiozna arhitektura se sastojala od izgradnje jednostavnih zgrada sa prostranom dekoracijom, sve dok je nisu preobrazile Osmanlije kroz novi dinamični arhitektonski izražaj koji se ogledao u izgradnji lukova, kupola, polukupola i stubova. Džamije, koje su bile male i mračne prostorije sa zidovima pokrivenim arabeskama, su preobražene u svetište estetike i tehnološke ravnoteže, oplemenjene elegancijom i sa nagovještajem dotad neviđene superiornosti.

Fatimidska arhitektura

U arhitekturi, Fatimidi slijede tehniku Tulunidske dinastije i koriste slične materijale, ali su veliki dio toga sami razvili. U Kairu, njihova prva džamija je bila Al-Azhar džamija, osnovana zajedno sa gradom (969-973), koja je zajedno sa obližnjom visokoobrazovnom ustanovom (Al-Azhar univerzitet), postala duhovni centar za Ismailite. Džamija Al-Hakima (996-1013), važan primjer fatimidske arhitekture i arhitektonskog ukrašavanja, je odigrala važnu ulogu u fatimidskoj ceremoniji koja naglašava vjersku i političku ulogu fatimidskog halife. Pored detaljnih pogrebnih spomenika (mezarja), ostale opstale fatimidske građevine uključuju džamiju Al-Akmar (1125) kao i grandioznu kapiju od zidina Kaira izgrađenu od strane moćnog fatimidskog emira i vezira Badr al-Džamalija (1073-1094).

Al-Hakim džamija (990-1012), renovirana od strane Dr. Sjedna Muhammeda Burhanuddina (vođu Davudi Bohra zajednice) i Al-jame-al-Akmar, poznatog po fatimidskoj filozofiji i simbolici i po tome što je ponovo oživio tu arhitekturu.

Arhitektura Memluka

mini|250p|lijevo|Kompleks emira Kurkumas

Vladavina Memluka (1250-1517) označila je cvjetanje islamske umjetnosti koja se najviše primijeti u starom Kairu. Njihova pobožnost se najviše ogleda u velikim religioznim kompleksima ali i u umjetničkim djelima. Zbog svog religijskog zanosa postali su zaštitnici arhitekture i umjetnosti. Također pod njihovom upravom procvjetla su i trgovina i agrikultura, a Kairo je postao jedan od najbogatijih gradova Bliskog Istoka ali i centar umjetničkih i intelektualnih djelovanja. Zbog ovoga je po riječima Ibn Halduna Kairo postao "centar svemira i bašta svijeta". Memluci su koristili rad u drvetu i tačkaste svjetlosne efekte u svojim zgradama. Dobar primjer toga su prekrasni svodovi, palače, i munare koje postoje po čitavom Kairu.

Historija se dijeli na dva perioda, odnosno dvije dinastije: Bahri Memluci (1250-1382) i Burji Memluci (1382–1517). Bahri Memluci su porjeklom od Kipčak Turaka iz južne Rusije, a porijeklo Burji dinsatije je Kakuzijsko-Circazijsko.

Umjetnost i arhitektura čitavog memlučkog perioda su definisani tokom Bahri perioda. Dekorativna umjetnost memluka se cijenila po mediteranskom području i u Evropi gdje je i uticala na mjesnu proizvodnju. Posebno su se isticale dekoracije svjetlucavim staklom, te unutrašnjost ukrašena rezbarenim drvetom, metalom, i tkaninama. Jedan od primjera je i utjecaj memlučke staklene robe na Venecijansku industriju stakla.

mini|250p|desno|Džamija sultana Hasana Pod vlašću Baibarovog saveznika i nasljednika Kala’una (1280–1290), započeo je patronat javnih i vjerskih temelja gdje su bile uključene medrese, mauzoleji, munare i bolnice. Takvi kompleksi ne samo da bi osiguravali bogatstvo patrona nego bi i ovjekovječili njegovo ime, što je oboje bilo ugroženo pravnim problemima oko nasljedstva i konfiskacijom imovine. Osim Kala’unovog kompleksa druge važne akvizicije sultana Bahri Memluka uključuju i ona od al-Nasir Muhammada (1295–1304) i Hasanov kompleks (započet 1356).

Sultani Burji Memluka su slijedili umjetničku tradiciju svojih Bahri prethodnika. Memlučke tkanine su bile iznimno cijenjene u međunarodnoj trgovini. U arhitekturi su i dalje favorizirali temelje javnih i vjerskih objekata. Najznačajnija akvizicija ranog Burji perioda u Egiptu uključivala je komplekse koje su izgradili Barkuk (r. 1382 – 1399), Faraj (r. 1399–1412), Šejh Mu’ayyad (r. 1412–1421), i Baibars (r. 1422–1438).

U istočnim mediteranskim provincijama, unosna trgovina tkaninama izmađu Irana i Evrope omogućila je oživljavanje ekonomije. Značajne su bile i komercijalne aktivnosti hadžija na ruti između Mekke i Medine. Velika skladišta, poput Han al-Kadi (1441), su podizana da bi zadovoljila zahtjeve trgovine. Ostali javni temelji u regiji su uključivali džamije Aqbugha al-Utrush (Aleppo, 1399–1410) i Sabun (Damask, 1464) i medresu Jaqmaqiyya (Damask, 1421).

U drugoj polovini 15. vijeka umjetnost je procvala pod patronatom Qa’itbay (r. 1468–1496), najvećim vladarom kasih memlučkih sultana. Tokom njegove vladavine svetišta u Mekki i Medini su značajno obnovljena. Najznačajniji gradovi su bili preplavljeni trgovačkim kućama, religijskim objektima i mostovima. U Kairu na Sjevernom groblju se nalazi Qa’itbay kompleks koji je najpoznatije i najcjenjenije djelo ovog perioda.

Gradnja se nastavljala i za vrijeme posljednjeg memlučkog sultana, Qansuh al-Ghawri (r. 1501–1517) koji je podigao i vlastiti kompleks (1503-1505) ali konstrukcijske metode su odražavale finansijsko stanje zemlje. Iako je memlučko carstvo ubrzo postalo dio Osmanskog Carstva (1517), vizualna kultura memluka je nastavila inspirisati Osmanlije i ostale islamske umjetničke tradicije.

Mogulska arhitektura

mini|lijevo|300p|Badšahi mesdžid, doslovno 'Kraljeva džamija' je izgrađen 1674. od strane Aurangzeba. To je jedan od najpoznatijih znamenitosti Lahora i jedan je od najljepših i najgrandioznijih predstavnika Mogulske ere.