Dominat je moderni naziv za autokratski oblik vladavine koji je ustanovljen u Rimskom Carstvu nakon krize 3. vijeka i koji je trajao sve do pada Rimskog Carstva.
Naziv "dominat" izveden je od latinske riječi ('dominus = "gospodar"), koja se prvobitno vezivala prije svega za odnos roba i njegovog vlasnika. Taj naziv je pejorativno korišten za neke careve počev od Julijevaca-Klaudijevaca, ali nije bio zvanična titula, a neki su ga carevi, npr. Tiberije, iskreno prezirali. Pod Dioklecijanom, međutim, ta titula je postala posve uobičajena, pa se ovaj car i smatra osnivačem dominata kao sistema državne uprave.
Prva faza uređenja carske vlasti, poznata pod imenom "principat", koju je karakterisalo formalno postojanje svih ranijih republikanskih ustavnih institucija i običaja, završila se s krizom 3. vijeka (235–284). Ta je kriza okončana Dioklecijanovim stupanjem na prijesto. Dioklecijan je ulogu i položaj rimskog cara izmjestio iz formalne strukture starih republikanskih ustanova koja je postojala tokom prva tri vijeka carstva i uveo nov sistem vladavine četvorice, tzv. tetrarhiju. On je također odbacio titulu princepsa (princeps) i usvojio otvoreno monarhijski nastup prema državnim činovnicima i svim svojim podanicima.
Možda je značajnije od same titule bilo usvajanje božanskog statusa cara s pratećim nazivom "božanski" (divus). Deifikacija je prvobitno bila posthumna počast koju je preminulom caru dodjeljivao rimski senat, ali je kasnije sam car počeo sebi još za života davati zvanje "božanski", a često i članovima svoje porodice.
Historičari kasne antike, međutim, negiraju da je prelaz sa principata na dominat predstavljao neki oštri rez u historiji Rimskog Carstva. Oni smatraju da se zapravo radilo o postepenoj transformaciji u okviru koje Dioklecijanove reforme, premda značajne, predstavljaju samo jedan od elemenata u toj prelaznoj fazi.
Dominat kao politički sistem
Dioklecijan i njegovi nasljednici započeli i završili su proces pretvaranja Rimske države u neograničenu monarhiju. On konačno raskida sa Augustovim sistemom principata, po kome je car nije tretiran kao monarh, već kao senator i prvi građanin koji uživa najviši autoritet te specijalna ovlaštenja.
Politički sistem koji je osnovao Dioklecijan naziva se dominat, gdje je car, dominus (gospodar) imao apsolutnu zakonodavnu ovlast nad/prema svim svojim podanicima, bez obzira na njihov rang i stalež. U novim političkim odnosima u mnogom je očigledan poredak istočnih monarhija; nesumnjivo preuzet uticaj sa kraljevskog dvora Casanida.
Nastupa period, u kojem se i rimski car, slično istočnim kraljevima, smatra za inkarnaciju božanstva, božijeg izaslanika na Zemlji. Njemu se odaju božanske počasti (adoratio), obred/čin u kojem se pri njegovoj pojavi prisutni se spuštaju na koljena, padaju ničice i ljube skute njegove odjeće. Pojava cara Dioklecijana predstavljala je pravu vjersku svečanost. On se i po svojoj vanjštini izdvajao od svoje okoline; njegova je odjeća sašivena od svile i purpurne tkanine, ukrašena zlatom i dragim kamenjem.
Tetrarhija (vladavina četvorice) Rimska monarhija, i nakon Dioklecianove vladavine, ostala je u principu jedinstvena.
Prethodno političko doba, dalo podsticaj svojim rasformiranja oblika vladavine u carstvu kroz mnoge pokušaje/slučaje raspodjele vlasti u Rimu između dvojice čak i trojice careva (Marka Aurelijea i Lucije Ver, Smeptije Severa i njegova dva sina, Valerijan i Galijen).
Dioklecijan je nastojao, a kasnije i patentirao dosljedan sistem podjele vlasti, najprije između dva, a zatim i četiri suvladara. Ubrzo nakon svog učvršćenja na carskom prijestolju Dioklecijan je izabrao za suvladara svog zemljaka i druga po službi Maksimijana. Dioklecijan i Maksimijan od 286. godine nosili su titule augusta, a 293. godine oba su cara izabrali sebi suvladare (zamjenike), koji su nazvani cezarima.
Za istočni dio carstva, kojim je upravljao sam Dioklecijan, za suvladara izabran je Gaj Galreije Valerije Maksimijan, a Maksimijan je na zapadu za cezara izabrao Gaja Flavija Valerija Hlora. Obojici je bilo naloženo da se razvedu od svojih žena i uzmu kćeri svojih augusta kako bi ovim činom učvrstili rodbinske veze, a tim i samu vlast. Svaki od vladara imao je punu carsku vlast, premda su cezari smatrani za niže po rangu od augusta. Dioklecijan i Maksimijan smatrani su za ravne, ali je ipak Dioklecijan zadržao veći autoritet od ostalih careva i vršio veći uticaj na sve poslove. Stvorena je prividno složna carska porodica. Augusti su se smatrali braćom, cezari, pak, njihovim sinovima.
Podjela vlasti između četvorice vladara bila je izazvana nužnošću; prostrana teritorija Carstva nije omogućavala jednom monarhu da prati sve događaje unutrašnjeg spoljnog političkog života carstva novi sistem je naizgled dozvoljavao carevima lično rukovođenje pojedinim pohodima od vremena podjele vlasti između Dioklecijana i Maksimijana, faktički započinje podjela čitavog carstva na Istočno i Zapadno.
Zanimljivo je da nijedan od careva nije izabrao Rim za mjesto ovog boravka. Naime Dioklecijan je živio u Nikomediji, Galerije u Sirmiju, Maksimijan u Mediolanumu, Konstancije Hlor u Trieru. Međutim, za vrijeme nemira u zemlji, carsku vlast držao je onaj koji se nalazio u Rimu. "Vječni Rim" (Roma aeterna) smatran je kao i prije nastanka tetrarhije, prijestolnicom Carstva, ali nije bio careva rezidencija te je izgubio svoj raniji politički značaj.
Sistem tetrarhije, kao i sve velike ideologije, je dobro zamišljen i koncipiran, ali nije u potpunosti bio primijenjen. Nakon što se Diklecijan povukao u svoju palaču, najprije su dva cezara, Galerije i Konstancije, postali augusti onako kako je to on odredio, te je svaki od njih imenovao svog cezara.
Kada je Konstancije umro u Jorku 306. godine, njegovog sina Konstantina trupe su klicanjem pozdravile kao augusta. Galerije, nemoćan da se odupre ovom nelegalnom činu, nerado ga je postavio za cezara Zapada podređenog Flaviju Severu, pređašnjem cezaru, a potom augusta zapada. Zategnutost se povećala, kada je pretorijanska garda u Rimu potaknula sličnim postupkom britanske vojske u korist Konstantina, proglasila za augusta Maksencija Maksimijanovog sina.
Pošto je Sever izdajnički ubijen 307. godine nastala je opća borba za položaje, tako da su jedno vrijeme šestorica vladara od kojih je svaki imao titulu augusta, između sebe dijelili Carstvo. Time se okončalo relativno spokojno Dioklecijanovo doba, iako je mir koji je on izvojevao nije bio odmah poremećen. Borba za vlast je bila neizbježna. Do 314. godine broj protivnika sveo se na dvojicu, Konstantina i Licinija, koji su između sebe podijelili rimski svijet. Uslijedilo je potom deset godina njihovog sve mučnijeg suvladarstva, koje je privedeno kraju 324. godine kada je Konstantin nanio poraz Liciniji i postao vrhovni gospodar.
Uloga senata za vrijeme Dioklecijanove vladavine Senatorski stalež (Ordo senatorius) ostaje najviši stalež u Carstvu, ali je senat kao ustanova gubio onaj politički uticaj koji je u izvjesnoj mjeri imao sve do Dioklecijana. Senat, sada sa velikim brojem članova - oko 2000, pretvara se u gradska vijeća Rima i Konstantinopolisa sa simboličnom nadležnošću, koja se sastojala u dodjeljivanju počasnih naziva uglednim pojedincima. Senat se bavio pitanjima u vezi sa privređivanjem javnih predstava i raznim obavezama senatora, dok je sve njegove odluke morao sankcionirati car.
Senatori su najčešće bili zemljišni veleposjednici, s ogromnim uticajem u svojoj sredini ili, u društvenoj mjeri najugledniji državni funkcioneri u centralizovanom birokratskom aparatu.
Gušenje pokreta Bagauda Jedna od prvih Dioklecijanovih i Maksimijanovih mjera bilo je ugušenje revolucionarnih pokreta robova i kolona 285 godine. Naime, sredinom 285 godine, seljaci iz Galije zajedno s robovima, nadničarima i gradskom sirotinjom su se pobunili zbog visokih poreza i svakodnevnog tlačenja od strane Rimljana. Objavili i otpočeli su rat protiv Rimskog Carstva. Maksimijan, po Dioklecijanovu naređenju, je krenuo u Galiju koju je zahvatio pokret bagauda, kako su sebe nazvali pobunjeni narodi.
Robovi i koloni napadali su na vile magnata i dekuriona, spaljivali ih, plijenili stoku, odnosili žito.
Prema navodima: "To je bilo vrijeme kada su napali težaci, koji ne znaju za vojne običaje, kada se orač pretvorio u pješaka, a pastir u konjanika, kada je seljanin pustošio svoje usjeve, podražavajući neprijatelju- barabarinu".
Amand i Elijan, rukovodioci ustanka uporište svoje borbe su našli u jednoj tvrđavi u oblasti Parizije. Pokret je predstavljao opasnost po gradove, od kojih su jedni prešli u njhove ruke, a drugi očekivali da budu napadnuti. Maksimijan je naišao na ozbiljan otpor od strane protivnika. Pribjegavajući čas neobično svirepim mjerama, čas privlačeći sebi ustanike prividnom popustljivošću, Maksimijan je potisnuo neprijatelja na sjever i tek nakon znatne pripreme krenuo u odlučnu bitku, u kojoj su baganci bili potučeni. Tvrđava je tek poslije dugotrajne opsade bila zauzeta, a njeni branioci gotovo istrebljeni. Za kratko vrijeme pokret u Galiji je bio ugušen 286 godine.
Dioklecijanove reforme Dioklecijan je izvršio čitav niz reformi, koje su imale za cilj da jačanje privredne, političke i vojne moći Rimskog Carstva. Podaci o Dioklecijanovoj vladi su fragmentirani i nisu uvijek pouzdani, s obzirom na to, ne može se utvrditi veza između pojedinih reformi koje su provedene za vrijeme njegove vladavine, te nakon njegove smrti.
Nova administrativna podjela Carstva Dioklecijan je izvršio novu administrativnu podjelu Carstva. Carstvo je podijeljeno na prefekture na čijem čelu se nalazio praefectus praetrio, a ove na dioceze kojima su upravljali vikari (vicarius). Carstvo je bilo podijeljeno na 12 dioceza, čije se granice nisu uvijek poklapale sa granicama ranijih provincija. Diocezu čini više provincija i njima su upravljaju rektori (rectores).
Apeninsko poluostrvo je sada i zvanično izgubilo privilegiran položaj u odnosu na ostale provincije, te je bilo podijeljeno na dvije dioceze, koje nisu obuhvaćale samo italsku, već i druge oblasti. Na dužnost prefekta pretorijanske garde (praefectus paetorio) najčešće se birao neki istaknuti pravnik (poput Poupinijan, Ulpijan, Paul).
Postojao je i "sveti savjet"; Uprava je podijeljena po resorima tako da na svakom nivou su postojali činovnici zaduženi za razne vrste poslova i oni su podređeni upravniku svoje jedinice. U gradovima se formiraju gradska vijeća sastavljena od decuriona na čijem je čelu gradski perfekt. Sistem dominata predstavljao je završen korak na putu ka konačnom utvrđenju vojne diktature. Ugušenjem otpora društveno eksploatisanih klasa i odbijanje barbara zahtijevali su ne samo političku reorganizaciju rimske države, nego njeno privredno i vojno učvršćivanje.
Vojna reforma Dioklecijanova pažnja je bila usmjerena u prvom redu na uzdizanje političke i vojne moći carstva. Pored podjele vlasti između augusta i cezara trebalo je stvoriti i jaku vojsku, koja će biti sposobna da brani granice carstva od barbara te da u isto vrijeme predstavljati realan oslonac carske vlasti. Reforma vojske stajala je u centru Dioklecijanove pažnje. Provođena je u toku niza godina, a završili su je tek Konstantin i njegovi nasljednici.
Prije Dioklecijana, Rimske legije su bile raspoređene po pojedinim provincijama i toliko vezane za mjesto rasporeda, da u slučaju potrebe/nužde bilo krajnje nemoguće prebaciti ih na neku drugu granicu. Od Dioklecijanovog vremena utvrđuje se podjela vojske na dvije osnovne kategorije:
pogranične trupe (Limitanei), koji se stalno nalazi u određenoj pograničnoj zoni mobilne jedinice (Comitatenses), koje su prema potrebi mogli biti mobilizirani i prebačeni s jedne granice na drugu