William James (11. januar 1842 – 26. august 1910) bio je filozof i psiholog iz Sjedinjenih Američkih Država. Smatra se jednom od najznačajnijih ličnosti američke filozofije i psihologije krajem 19. i početkom 20. stoljeća. Bio je među prvim američkim univerzitetskim profesorima koji su psihologiju predavali kao zasebnu akademsku disciplinu, a često se opisuje i kao "otac američke psihologije".
James je rođen u imućnoj porodici kao sin Henryja Jamesa Starijeg, teologa svedenborgovske orijentacije, i brat romanopisca Henryja Jamesa i književnice i autorice dnevnika Alice James. Studirao je medicinu i predavao anatomiju na Univerzitetu Harvard, ali se nije bavio ljekarskom praksom. Umjesto toga, postepeno se posvetio psihologiji, a zatim i filozofiji. Pisao je o širokom rasponu tema, uključujući epistemologiju, obrazovanje, metafiziku, psihologiju, religiju i mistiku.
Njegovo najpoznatije psihološko djelo, Načela psihologije (1890), imalo je veliki utjecaj na razvoj psihologije kao naučne discipline. Među njegovim drugim značajnim djelima su Raznolikosti religioznog iskustva, studija različitih oblika religioznog iskustva i Eseji o radikalnom empirizmu, zbirka radova posvećenih njegovoj filozofskoj koncepciji radikalnog empirizma.
James je bio jedan od najvažnijih ranih predstavnika pragmatizma, filozofskog pravca koji je razvijao zajedno s filozofima poput Charlesa Sandersa Peircea. Također je imao važnu ulogu u razvoju funkcionalizama, koji je naglasak stavljao na funkcije i svrhu psihičkih procesa, a ne samo na njihovu strukturu. U filozofiji je razvio i vlastitu koncepciju radikalnog empirizma.
Harvard ga navodi kao jednu od najzaslužnijih ličnosti u nastanku svog odsjeka za psihologiju, dok ga Američko psihološko udruženje smatra jednom od najvažnijih ličnosti u uspostavljanju psihologije kao nove naučne discipline u Sjedinjenim Američkim Državama.
Jamesov utjecaj na psihologiju potvrđen je i kasnijim historiografskim istraživanjima. U istraživanju objavljenom 2002. u časopisu Review of General Psychology rangiran je kao 14. najcitiraniji psiholog 20. vijeka. U istraživanju objavljenom 1991, koje je ispitivalo procjene istaknutosti psihologa među historičarima i rukovodiocima psiholoških odsjeka, James je zauzeo drugo mjesto, iza Wilhelma Wundta.
Jamesovo djelo imalo je dugotrajan utjecaj na filozofe i društvene naučnike, među kojima su Hilary Putnam, Richard Rorty, Edmund Husserl, Bertrand Russell, John Dewey i Ludwig Wittgenstein.
Biografija
Rani život i obrazovanje mini|desno|300px|William James u Brazilu 1865.
William James rođen je 11. januara 1842. u New Yorku, kao prvo dijete Henryja Jamesa Starijeg i Mary Robertson Walsh James. Njegov otac bio je teolog i filozof religije svedenborgovske orijentacije, koji je poticao svoju djecu na široko obrazovanje, samostalno mišljenje i raspravu o filozofskim, religijskim i društvenim pitanjima. James je odrastao u intelektualno poticajnom porodičnom okruženju u kojem su se okupljali različiti pisci, filozofi i javne ličnosti. Njegov mlađi brat Henry James kasnije je postao jedan od najznačajnijih američkih romanopisaca, dok je njegova sestra Alice James poznata po svom dnevniku i književnim zapisima.
Jamesovo rano obrazovanje bilo je neuobičajeno za tadašnje prilike. Njegov otac nije smatrao da obrazovanje treba biti ograničeno na jedno mjesto ili strogo utvrđen nastavni program, pa je porodica tokom njegovog djetinjstva i mladosti više puta boravila u Evropi. Između 1855. i 1860. James je pohađao različite škole u Engleskoj, Francuskoj, Švicarskoj i Njemačkoj, a obrazovanje je stjecao i uz privatne učitelje. Takvo školovanje omogućilo mu je da upozna različite obrazovne tradicije, nauči više evropskih jezika i razvije interes za umjetnost, prirodne nauke i filozofiju. Historičar Ralph Barton Perry njegovo je obrazovanje opisao kao spoj školovanja, putovanja i postupnog traženja životnog poziva.
Tokom adolescencije James je pokazivao snažan interes za slikarstvo. Nakon povratka porodice u Sjedinjene Američke Države 1860, određeno vrijeme je studirao slikarstvo kod umjetnika Willijama Morrisa Hunta u Newportu. Iako je pokazivao određeni talenat, James je zaključio da mu umjetničke sposobnosti nisu dovoljne za profesionalnu karijeru slikara. Odustajanje od umjetnosti nije, međutim, značilo i nestanak njenog utjecaja na njegovo kasnije mišljenje: njegovo zanimanje za neposredno iskustvo, opažanje i konkretne pojedinosti ostalo je vidljivo u njegovom kasnijem radu u psihologiji i filozofiji.
Godine 1861. James je upisao Naučnu školu "Lawrence" na Harvardu, gdje je u početku studirao hemiju. Postepeno se sve više usmjeravao prema prirodnim naukama, posebno anatomiji i fiziologiji. Među njegovim važnim učiteljima bili su Charles William Eliot, Jeffries Wyman i Louis Agassiz. Wymanov utjecaj doprinio je Jamesovom interesu za probleme evolucije i prirodnih nauka, dok je Agassiz snažno utjecao na njegovo razumijevanje empirijskog proučavanja prirode i značaja neposrednog rada s prirodnim činjenicama.
Godine 1864. James je prešao na Harvardsku školu medicine. Njegov odnos prema medicini, međutim, bio je obilježen nesigurnošću u pogledu budućeg zanimanja i čestim prekidima uzrokovanim zdravstvenim problemima. Iako se školovao za ljekara, nije planirao dugoročno bavljenje ljekarskom praksom. U to vrijeme sve više ga je zanimala povezanost fizioloških procesa i psihičkog života, što će kasnije postati jedno od centralnih područja njegovog naučnog rada.
Tokom studija medicine James se 1865. pridružio Thayerovoj ekspediciji u Brazil, koju je predvodio Louis Agassiz. Kao dvadesettrogodišnji student medicine učestvovao je u ekspediciji kao dobrovoljni sakupljač prirodnjačkih primjeraka. Ekspedicija je trajala približno osam mjeseci, tokom kojih je James putovao područjem Amazonije i pomagao u prikupljanju primjeraka za Muzej komparativne zoologije na Harvardu. Tokom boravka u Brazilu obolio je od velikih boginja, ali se oporavio i nastavio putovanje. Njegova iskustva s ekspedicije ostavila su snažan trag u njegovim kasnijim interesima, posebno u odnosu prema empirijskom proučavanju prirode i ljudskog iskustva.
Nakon povratka iz Brazila 1866. James je nastavio studij medicine, ali su ga zdravstveni problemi ponovo primorali na prekid. Godine 1867. otputovao je u Evropu, gdje je boravio prvenstveno u Njemačkoj i proučavao fiziologiju, ali se istovremeno intenzivno bavio filozofijom i novim pristupima proučavanju psihičkog života. Njegov boravak u Evropi bio je važan za njegovo upoznavanje s tadašnjim razvojem eksperimentalne fiziologije i novonastajuće psihologije, koja se sve više izdvajala iz filozofije i povezivala s prirodnim naukama.
James se krajem 1868. vratio u u američki grad Cambridge i u junu 1869. stekao zvanje doktora medicine na Harvardu.. Iako je time završio formalno medicinsko obrazovanje, nikada nije započeo profesionalnu ljekarsku praksu. Umjesto toga, njegovi interesi su se sve više usmjeravali prema proučavanju odnosa između fiziologije, psihologije i filozofije. Nekoliko godina kasnije vratio se na Harvard kao nastavnik, čime je započela njegova akademska karijera i postepeni prijelaz iz prirodnih nauka prema psihologiji i filozofiji.
Karijera mini|desno|300px|William James i Josiah Royce, blizu Jamesove seoske kuće u Chocoruai, New Hampshire, u septembru 1903. Jamesova kćerka Peggy snimila je fotografiju. Čuvši škljocaj kamere, James je uzviknuo: "Royce, fotografišu te! Pazi! Kažem – Proklet bio Apsolut!" Nakon što je 1869. stekao doktorat medicine na Harvardskoj školi medicine, James se nije bavio ljekarskom praksom. Njegova profesionalna karijera započela je 1872, kada ga je predsjednik Harvarda Charles William Eliot angažovao da predaje komparativnu fiziologiju. Godine 1873. prihvatio je i nastavu iz anatomije i fiziologije. Ubrzo se, međutim, sve više usmjeravao prema proučavanju psihičkih procesa i njihovog odnosa prema fiziološkim funkcijama.
Godine 1875. James je na Harvardu počeo predavati jedan od prvih formalnih univerzitetskih kurseva iz fiziološke psihologije u Sjedinjenim Američkim Državama. Za potrebe nastave osnovao je laboratorij za eksperimentalnu psihologiju, koji Harvard smatra prvim laboratorijem te vrste u Sjedinjenim Američkim Državama. Njegov rad imao je važnu ulogu u izdvajanju psihologije iz tradicionalnog okvira filozofije i njenom razvoju kao zasebnog područja akademskog proučavanja. Godine 1878. Granville Stanley Hall stekao je na Harvardu prvi doktorat koji je u svom nazivu sadržavao psihologiju, čime je dodatno potvrđen razvoj nove discipline.
U ranoj fazi svoje karijere James se bavio problemima fiziološke psihologije, posebno odnosom između tjelesnih procesa, osjeta, percepcije i svijesti. Njegov pristup bio je pod snažnim utjecajem evolucijske teorije i nastojanja da se psihičke funkcije proučavaju u odnosu prema njihovoj ulozi u prilagođavanju organizma okolini. Iz tog pristupa postepeno se razvila perspektiva koja će kasnije biti poznata kao funkcionalizam: umjesto da se psihički život proučava samo kroz njegove pojedinačne strukture, James je naglašavao funkcije i svrhu psihičkih procesa.
Godine 1878. James je prihvatio ugovor s izdavačem Henryjem Holtom da napiše udžbenik psihologije. Rad na knjizi trajao je dvanaest godina i prerastao je prvobitni okvir udžbenika. Rezultat je bilo njegovo najvažnije psihološko djelo, Načela psihologije (), objavljeno 1890. u dva toma. Djelo je predstavljalo široku sintezu psihologije, fiziologije i filozofije te je sadržavalo Jamesove utjecajne analize toka svijesti, pažnje, navike, emocija, volje, pamćenja i svijesti o sebi. Knjiga je postala jedno od najutjecajnijih djela rane američke psihologije i imala je značajan odjek i u Evropi.
Paralelno s razvojem psihološkog rada, James je sve više prelazio prema filozofiji. Godine 1880. imenovan je za docenta na Harvardu iz oblasti filozofije, dok je nastavio predavati psihologiju. Tokom narednih godina predavao je različite oblasti filozofije i psihologije, uključujući logiku, etiku, empirističku filozofiju i psihološka istraživanja. Njegov rad u tom periodu povezao je empirijsko proučavanje psihičkog života s filozofskim pitanjima o znanju, stvarnosti, slobodnoj volji i religijskom iskustvu.
James je 1890-ih sve veću pažnju posvećivao filozofskim i religijskim pitanjima. Godine 1897. objavio je Volja za vjerovanjem i drugi eseji iz popularne filozofije, a 1898. u predavanju održanom na Univerzitetu Kalifornije u Berkeleyju otvoreno se odredio kao pragmatista. Pragmatizam je razvijao u intelektualnom krugu koji je uključivao Charlesa Sandersa Peircea, Johna Deweyja i druge američke filozofe, pri čemu je James posebno naglašavao praktične posljedice ideja i njihovu povezanost s iskustvom.
Krajem 19. i početkom 20. stoljeća Jamesov profesionalni rad proširio se izvan psihologije i akademske filozofije. Godine 1894. i 1904. bio je predsjednik Američkog psihološkog udruženja (APA). Njegov utjecaj na razvoj psihologije nije se zasnivao samo na eksperimentalnom istraživanju, već posebno na njegovim knjigama, predavanjima i sposobnosti da psihološke probleme poveže s filozofskim i svakodnevnim iskustvom. Među njegovim studentima bili su psiholozi koji će kasnije imati značajnu ulogu u razvoju discipline, uključujući G. Stanleyja Halla, Mary Whiton Calkins i Edwarda Thorndikea.
Godine 1901. i 1902. James je održao Giffordova predavanja na Univerzitetu u Edinburghu. Predavanja su objavljena 1902. pod naslovom Raznolikosti religioznog iskustva i predstavljala su jednu od njegovih najpoznatijih studija religije iz perspektive psihologije i filozofije. U narednim godinama objavljivao je radove u kojima je dalje razvijao radikalni empirizam, prema kojem neposredno iskustvo predstavlja osnovu filozofskog proučavanja stvarnosti.
Kasniji život i smrt