Đurđevdanski ustanak ili pobuna sanskih seljaka dogodila se u blizini grada Sanskog Mosta tokom Osovinske okupacije Jugoslavije od 6. maja do 8. maja 1941."Jugoslavija 1918-1984." ČZ Uradni list Slovenije 1985 p426. "...zbog ustaškog divljanja spontane manifestacije otpora izbijale su u Hercegovini početlęom juna 1941, u Bosanskoj krajini kod Sanskog Mosta maja 1941..." kada je oko 200 srpskih pobunjenika pružilo otpor represiji ustaškog režima, vladara Nezavisne Države Hrvatske, koju je potpomagala nacistička Njemačka.Đurđev B. et al "1941, Hiljadu devetsto četrdeset i prva, u historiji naroda Bosne i Hercegovine: Naučni skup, održan u Drvaru od 7. do 9. Oktobra 1971." Institut za istoriju radničkog pokreta Sarajevo, Veselin Masleša 1973 p74. "Sve to je imalo za posljedicu nezadovoljstvo naroda i spontani otpor, koji je prerastao u oružani ustanak manjačkih sela jugoistočno od Sanskog Mosta. Mnogi civili su poginuli tokom tri dana borbi.
Pozadina Nezavisna Država Hrvatska (NDH) je bila marionetska država nacističke Njemačke i Italije tokom Drugog svjetskog rata. Osnovana je 10. aprila 1941. godine od dijela Kraljevine Jugoslavije okupiranog od sila Osovine. Nezavisna Država Hrvatska je obuhvatala veći dio današnje Hrvatske i Bosne i Hercegovine i dio Srbije."Independent State of Croatia." Britannica Online Encyclopedia. Accessed 8 September 2009."Croatia." Microsoft Encarta Online Encyclopedia. Retrieved 8 September 2009."Yugoslavia." Holocaust Encyclopedia. United States Holocaust Memorial Museum. Accessed 8 September 2009. Archived web citation, 31 October 2009. Represija ustaškog režima bila je usmjerena protiv Srba, Jevreja i Roma kao dio šire kampanje genocida."Holocaust, Jasenovac." Jewish virtual library.org Accessed 3 June 2011.Pavlowitch S. "Hitler's new disorder: the Second World War in Yugoslavia." Columbia University Press 2008 p34. U Sanskom Mostu, dužnosnici NDH, među kojima i Viktor Gutić, naručivali su lokalne Hrvate i Muslimane da napadnu Srbe. Gutić je 23. aprila 1941. naredio svim Srbima i Crnogorcima koji žive u Bosanskoj krajini, a rođeni su u Srbiji ili Crnoj Gori, da u roku od pet dana napuste to područje.Goldstein I. and Ramet S. (ed.) The Independent State of Croatia in 1941: On the Road to Catastrophe in The Independent State of Croatia 1941-45. Routledge, New York, 2007 p22. . Ovu uredbu, objavljenu na gradskom radiju i u tisku, objavili su pojedini lokalni Hrvati i Muslimani.Dodik P. "Šušnjar 1941 proceedings (papers, testemonies and documents)." Opština Oštra Luka 2011 p58 . "Unfortunately, that kind of propaganda on the radio and in the press fell on fertile ground and was accepted not only by the Croats, but also by a great number of Muslim people." Pod izlikom da je Đurđevdan jedan od srpskih pobunjeničkih skupova, napadnuti su srpski civili.Goldstein I. "Hrvatska: 1918-2008." EPH 2008 p264
Ustanak
Početak ustanka Đurđevdan je bio krsna slava nekih porodica u Kijevu i Tramošnji. Ustaše su to znale, pa je toga dana nekoliko njihovih grupa došla u Kijevo 6. maja 1941. Zalazili su u kuće, prevrtali sofre, zlostavljali ukućane i palili kuće, a nekoliko civila odlučilo je oružano napasti ustaše koji su hapsili Srbe.
Oružani sukobi na kraju sela i vijest da je grupa seljaka odbila ustaše od sela izazvala je među ljudima u Srpskom Kijevu i Tramošnji uznemirenost i uzbunu, ali i odlučnost mnogih da im pomognu. Nekoliko seljaka imalo je pušku, a najviše njih sjekire, kolce ili vojničke bodeže. Jer su seljaci u Stratinskoj, Obrovcu i još nekim susjednim selima banjalučkog i prijedorskog sreza saznali za borbu s ustašama na Kijevskoj gori, krenuli su u pomoć Tramošnjacima.
7. maj 1941. Prve žrtve represije Ustaša u Sanskom Mostu bili su troje uhapšenih Srba 7. maja 1941,"Vojno-istoriski glasnik." p155. "Having killed three Serbian peasants in Sanski Most in the early moming of May 7th, the Ustashas started towards Kijevo and Tramošnja once more." a njihovom strijeljanju prisustvovale su pristaše režima sila Osovine. Općinski predstojnik Ante Merkadić je istog dana naredio da se uhapse kao taoci Srbi, srpski dobrovoljci, koji su u Prvom svjetskom ratu prebjegli iz austrougarske vojske na stranu Srbije i borili se protiv njemačkih i austrougarskih trupa. Kada su taoci pohapšeni, općinski predstojnik im je rekao da su se seljaci u Kijevu i Tramošnji pobunili i da će oni odgovarati za smrt svakog njemačkog vojnika i ustaše.
Poslije strijeljanja trojice seljaka u Sanskom Mostu, ustaše, žandarmerija i policajci opet su krenuli prema Kijevu i Tramošnji. Prema ustaškom izvještaju, borba s pobunjenim seljacima, koji su, prema njihovim procjenama, imali oko 50 do 70 pušaka, trajala je tri sata. Ustaše su u toj borbi imale trojicu ranjenih. Kada su se povukle u Kijevo, ustaše su ranjenike otpremile u grad, a onda zaposjele položaje radi odbrane sela.
Tog jutra, 7. maja, ponovo je zatražena pomoć iz Prijedora i Banje Luke. Ustaške vlasti u Banjaluci su se obratile Štabu puka njemačke 132. pješadijske divizije s molbom da uputi svoje snage u Sanski Most, jer je "tamošnje stanovništvo ugroženo od ostatka srpske vojske i četnika". Prema odobrenju Štaba dvizije iz Sarajeva, komandant 436. pješadijskog puka je naredio 1. divizionu 132. artiljerijskog puka, stacioniranom u Prijedoru, da u Sanski Most uputi odjeljenje.
Dva njemačka oficira s 42 vojnika stigli su kamionom u Sanski Most u 17:00. Odmah su produžili u Kijevo i prešli u napad. Ustaše i policajci su im štitili bokove, a oni su krenuli u napad na Sjenokos. Borba je trajala do 21:00. Pobunjeni seljaci Tramošnje i okolnih sela očekivali su Nijemce organizovanije, s više oružja i više boraca kad su izviđači primijetili pojavu nepoznatih vojnika i izvijestili da od Kijeva frontalno ide neka vojska. Čim su Nijemci došli pred ivicu šume, pobunjeni seljaci su ih dočekali plotunom, prisilili na borbu i uspješno zadržavali. Nekoliko minuta kasnije Nijemci su skoro uspjeli da dođu za leđa pobunjenim seljacima, koji su se frontalno branili, ali ih je vatrom u bok jedna grupa seljaka prisilila da se povuku sa dva ranjena vojnika. Nakon što je pala noć, odustavši od dalje borbe, Nijemci s ustašama, žandarmima i policajcima povukli su se u Sanski Most, gdje su stigli u ponoć i odmah zatražili pojačanje iz Banje Luke. U ovoj borbi, povrijeđena su 3 njemačka vojnika. Prema naređenju njemačkog oficira, hrvatsko i muslimansko stanovništvo iz Kijeva je te noći evakuirano prema gradu.
8. maj Ojačani njemački bataljon je stigao u Sanski Most 8. maja u 6:00. Odmah poslije dolaska u Sanski Most kapetan Henigs je naredio ustašama da sve Srbe u Sanskom Mostu pohapse kao taoce, a on je s ojačanim bataljonom krenuo da u Sjenokosu, Kijevu, Tramošnji i okolnim selima pohapsi sve Srbe sposobne za oružje. Dežurni oficir je ostao u gradu da pohapsi taoce i obezbijedi red i mir. Naime, otpor Srba iz Kijeva, Tramošnje i okolnih sela, sukob s ustašama, a potom i s Nijemcima, bio je prvi sukob porobljenih naroda Jugoslavije s okupatorima i njegovim slugama. Bila je to prva borba koju su poslije Aprilskog rata Nijemci vodili na tlu okupirane Jugoslavije.
U svanuće 8. maja ojačani njemački bataljon prešao je u napad: artiljeriju je postavio na cesti u selu Čaplju da podržava pješadiju, koja je jednim dijelom, preko Podova, Donje Kozice i Tukova, zašla pobunjenicima s leđa, a drugim, od Kijeva, frontalno prema njihovim položajima. Od 8 do 11 sati Nijemci su ispalili nekoliko desetna artiljerijskih granata sa položaja u Čaplju ubivši nekoliko desetina Srba, a u prvim poslijepodnevnim časovima spalili sve srpske kuće u Sjenokosu (desetak kuća i pomoćne zgrade). Granate su razrušile, a pješadija potom opljačkala i zapalila šest kuća na Javorskoj kosi. Razbivši položaje pobunjenh seljaka, Nijemci su krenuli u potjeru za njima, hvatali ih i sprovodili u Tominu. Osmog maja popodne u Tomini, Nijemci su sakupili oko 300 muškaraca pohvatanih na području borbe i u susjednim selima, i to uglavnom one koji se nisu borili u Sjenokosu, odnosno koji su mislili da se nemaju čega bojati. Oni koji su imali oružje i učestvovali u borbama, većinom su izbjegli zarobljavanje i pobjegli u dubinu sela Tramošnje, Kozica, Podova, Hazića, ili u sela iz kojih su došli da bi učestvovali u borbi. Pohvatane seljake Nijemci su u Tomini postrojili, slikali, najprije u stojećem stavu, onda u klečećem i kako sjede, ali svaki put s podignutim rukama, kao da se predaju.
Posljedice
Odmah poslije dolaska u Sanski Most, njemački kapetan Henigs je naredio da se svi Srbi iz grada i okolnih sela pohapse. Ustaše su njegovu naredbu proširile i na Jevreje i tog dana obavještavali su da se svi Srbi i Židovi od 16 do 65 godina jave radi popisa u zgradu Osnovne škole. Ko se ne javi, biće strijeljan. Gradom su bile raspoređene njemačke patrole koje su dozvoljavale kretanje ulicama samo onima koji su išli prema školi. Građani su se odmah odazvali naredbi. Kako je koja grupa dolazila, Nijemci su je zatvarali u školski podrum. Dovođeni su i Srbi iz Zdene, Krkojevaca, Podluga i još nekih susjednih sela. Iz Krkojevaca je dovedeno oko 30 ljudi. Ukupno se toga dana u podrumu našlo oko 350 Srba, jedan Hrvat i 30 Jevreja. Njemački vojnici, naoružani puškama i sa tri puškomitraljeza opkolili su školu. Oko pet sati poslije podne u dvorište su došli kapetan Henigs, općinski predstojnik i još ustaških funkcionera.
Dana 9. maja 1941. Nijemci su ubili 27 srpskih civila, a tijela su obješena za dva dana u parku u centru Sanskog Mosta.
Reference
Kategorija:1941. u Jugoslaviji Kategorija:Sanski Most Kategorija:Bosna i Hercegovina u Drugom svjetskom ratu Kategorija:Sukobi u 1941. Kategorija:1941. u Bosni i Hercegovini Kategorija:Nezavisna Država Hrvatska Kategorija:Jugoslavenske bitke u Drugom svjetskom ratu Kategorija:Bosanskohercegovačke bitke