Hum (Humska zemlja ili Humska kneževina; ) bila je prva srednjovjekovna južnoslavenska država (kneževina) koja je obuhvatala područja današnje Hercegovine, južne Dalmacije i dio primorske Crne Gore. Smještena u slivu rijeke Neretve i duž jadranske obale od Dubrovnika do ušća Neretve (uključujući poluotok Pelješac), Hum predstavlja jednu od najstarijih i politički najdinamičnijih državnih tvorevina na prostoru Bosne i Hercegovine i jadranskog zaleđa.
Antički korijeni: Iliri i kontinuitet sa Teutinom državom Prije dolaska slavenskih plemena na Balkan, prostor Humske zemlje bio je političko i vojno jezgro moćne antičke Ilirske kraljevine. Ovu regiju su vijekovima naseljavala ratoborna ilirska plemena, među kojima su najistaknutiji bili Ardijejci, Pleriji i Daorsi. Administrativni i kulturni centar Daorsa bio je utvrđeni Daorson kod današnjeg Stoca, čiji megalitski zidovi svjedoče o visokom stepenu civilizacijskog razvoja.
U 3. vijeku prije nove ere, pod vodstvom kralja Agrona (250–231. p.n.e.), Ilirska kraljevina izrasta u respektabilnu pomorsku silu na Jadranskom moru. Nakon Agronove smrti, vlast kao regentkinja preuzima njegova udovica, kraljica Teuta (231–227. p.n.e.). Pod njenom upravom, Iliri pojačavaju gusarske napade na rimske trgovačke brodove, što dovodi do Prvog ilirskog rata sa Rimskom Republikom. Iako je Teuta doživjela poraz i bila prisiljena na povlačenje u utvrđeni Risan, geostrateški značaj utvrđenih uporišta oko ušća rijeke Neretve i u hercegovačkom kršu ostao je trajan.
Kontinuitet stanovništva Dolazak Slavena u 6. i 7. vijeku nije doveo do uništenja autohtonog ilirskog stanovništva. Savremena historijska geografija, arheologija i paleogenetska istraživanja ukazuju na visok stepen fizičke i kulturne asimilacije i kontinuiteta između antičkih Ilira i srednjovjekovnih stanovnika dinarskog masiva.„Did the Illyrians Shape the Genetic Map of the Balkans?”, DNK studije Balkana, 2025. Starosjedilačko stanovništvo prenijelo je pridošlim Slavenima specifične oblike stočarenja (vlaški model), toponekronime (uključujući i samo ime rijeke Neretve), te geostrateške tačke na kojima su kasnije podignuti srednjovjekovni gradovi Humske kneževine.
Nastanak i rani razvoj države U glasovitom bizantskom historiografskom djelu iz 10. vijeka De administrando imperio (O upravljanju carstvom), cara Konstantina VII Porfirogenita, Hum se spominje kao naseljena teritorija sa razvijenom strukturom župa i utvrđenih gradova. Za razliku od unutrašnjih oblasti koje su duže ostale u labavim plemenskim savezima, Humska zemlja se rano profilira kao institucionalno uobličena država sa jasnim vladarskim aparatom.
Teritorijalni kontekst Južnog Primorja U kontekstu rane srednjovjekovne državnosti, šira primorska geografska oblast, koja se u izvorima često naziva i Pomorska zemlja, dijelila se na četiri glavne kneževine koje su kroz historiju često dijelile zajedničku političku sudbinu, dinastičke veze ili ulazile u sastav jedinstvene države pod jačim regionalnim gospodarom: Zahumlje: Područje između rijeke Neretve i Dubrovnika. Paganija (Nerevljanska kneževina): Teritorija zapadno od Neretve do rijeke Cetine, uključujući otoke Hvar, Brač i Korčulu. Travunija (sa Konavlima): Oblast istočno od Dubrovnika do Boke Kotorske, sa sjedištem u Trebinju. Duklja : Najjužnija primorska oblast oko Skadarskog jezera.
Prema Porfirogenitu, u samom užem Zahumlju nalazili su se sljedeći utvrđeni gradovi: Ston (Stagnon), Hum (Khloum), Blagaj (Bona), Ošalj (Asmos) i Glumajnik (Galumainik).
Doba Mihajla Viševića: Hum kao primorska naddržava U prvoj polovini 10. vijeka, za vrijeme vladavine kneza (prama nekim izvorima i kralja) Mihajla Viševića (oko 910 – oko 935), poznatog i kao Mihajlo Humski, država dostiže svoj politički i vojni vrhunac. Mihajlo, sin kneza Viševa, vodio je izuzetno agresivnu i pragmatičnu vanjsku politiku, pretvorivši Zahumlje u vodeću naddržavu Južnog Primorja.Ćorović, Vladimir (1997). Istorija srpskog naroda. Glas srpski.
Geopolitička hegemonija nad susjednim oblastima Iako su Zahumlje, Paganija i Travunija izvorno funkcionisali kao zasebni teritorijalni entiteti, pod vodstvom kneza Mihajla izrasta moćna naddržava Humska zemlja koja je pod svojom kontrolom objedinila sve tri primorske primorske oblasti i proširila se na Duklju: Vlast nad Paganijom (Neresljanima): Historijski izvori i analize ukazuu na to da je ratoborna Paganija u ovom periodu bila u potpunosti politički i vojno integrisana u sastav Humske države, te da su Neretljani priznavali Mihajla kao svog vrhovnog vladara. Vlast nad Travunijom: Nakon sukoba i pada raškog kneza Petra Gjonikovića (kojeg je Mihajlo prijavio bugarskom caru Simeonu zbog tajnih pregovora sa Bizantijom), Mihajlo Višević preuzima potpunu kontrolu nad Travunijom i Konavlima.
Zbog ove teritorijalne i vojne ekspanzije, talijanski izvori u Barijskoj hronici () povodom njegovog uspješnog vojnog pohoda i zauzimanja grada Siponta 10. jula 926. godine, Mihajla titulišu monumentalnom titulom „kralj Slavena” (). Također, papa Ivan X u pismima sa Splitskih crkvenih sabora (925. i 928. godine) oslovljava Mihajla kao „izvrsnog kneza Humljana” (), stavljajući ga u isti rang sa primorskim kraljem Tomislavom.
Vladari Travunije i Paganije prije širenja Huma Prije nego što je Hum nametnuo status naddržave, ove oblasti su imale sopstvene vladarske loze: Vladari Travunije: Izvori bilježe župana Bilu (početak 9. vijeka), njegovog sina kneza Krajinu Bilojevića (koji se oženio kćerkom kneza Vlastimira), te nasljednike Hvalimira i Čučimira. Vladari Paganije: Spominju se knez Drozaik (oko 839. godine) i Ljudislav (oko 840. godine) koji su potpisivali mirovne ugovore i vodili uspješne odbrane protiv Mletačke republike. Krajem 9. vijeka Paganija slabi, što omogućava Humu potpunu integraciju delte Neretve.
Dukljanski period i državni kontinuitet (11. vijek) Nakon slabljenja centralne vlasti i smrti Mihajla Viševića, Humska zemlja privremeno potpada pod uticaj Bizantije, ali u 11. vijeku ulazi u sastav moćne države dinastije Vojislavljevića – Kraljevine Duklje, čime se nastavlja njen državni kontinuitet. Stefan Vojislav (1018–1043): Nakon velike pobjede nad Bizantijom u bici kod Bara (1042. godine), knez Stefan Vojislav pripaja Zahumlje i Travuniju svojoj državi, postavljajući temelje ujedinjenog Primorja. Kralj Mihajlo Vojislavljević (1046–1081): Vladao je Zahumljem kao integralnim dijelom države, imenujući lojalne lokalne namjesnike i razvijajući privredni potencijal Stona i Blagaja. Kralj Konstantin Bodin (1081–1101): Na vrhuncu moći, kralj Bodin provodi potpunu reorganizaciju i oko 1084. godine postavlja svog rođaka, kneza Branila (Branislava), za namjesnika u Humskoj zemlji. Tokom ovog perioda Hum djeluje kao stabilna administrativna jedinica unutar dukljanskog državnog okvira.
Doba Nemanjića i kulturni procvat: Knez Miroslav U drugoj polovini 12. vijeka, Humom vlada knezu Miroslavu Zavidoviću (oko 1166. godine), najstariji sin kneza Zavide i brat velikog župana Raške, Nemanje. Za vrijeme vladavine kneza Miroslava, Hum doživljava izuzetan kulturni procvat. Po njegovom nalogu i za njegove potrebe prepisano je čuveno Miroslavljevo evanđelje, monumentalni spomenik rane južnoslavenske i bosansko-humsko-srpske pismenosti pisane ćiriličnim pismom, ukrašene bogatim iluminacijama. Miroslav je također podigao crkvu sv. Petra na Limu, a njegova vladavina ostala je upamćena po snažnom otporu uplitanju papskih legata u vjerska pitanja Humske zemlje.
Nasljednici kneza Miroslava i ukidanje kneževine Nakon Miroslavljeve smrti (oko 1198. godine), u Humu izbija dinastički sukob između njegovih sinova Petera i Andrije, čime započinje posljednja faza Humske kneževine.
Podjela zemlje pod Stefanom Prvovjenčanim Lokalna vlastela na tron dovodi kneza Petra Miroslavljevića (1198–1216), koji protjeruje brata Andriju. Zbog Petrovih ambicija i širenja prema rijeci Cetini i Splitu, reaguje srpski vladar Stefan Prvovjenčani koji vojno interveniše i zaposjeda istočni Hum. Država je tada podijeljena: centralni i istočni dio dodijeljen je Stefanovom sinu Stefanu Radoslavu, dok je Andriji Miroslavljeviću ostavljeno Popovo polje i Stonsko primorje sa sjedištem u Stonu.
Posljednji knez Andrija i integracija u državu (oko 1250) Knez Andrija Miroslavljević ostaje zabilježen kao posljednji vladar sa titulom "velikog kneza" Huma. Upravo za vrijeme njegove vladavine u Stonu, Sveti Sava 1219. godine osniva Humsku eparhiju (sa sjedištem u manastiru Bogorodica Stonska), čime se dodatno utemeljuje pravoslavna crkvena organizacija u regiji. Nakon Andrijine smrti oko 1250. godine, njegov sin Radoslav Andrijevć preuzima posjede, ali srpski kralj Stefan Uroš I sprovodi radikalnu centralizaciju. Uroš I ukinuo je tradicionalnu Humsku kneževinu, oduzeo Radoslavu titulu kneza i sveo ga na status lokalnog župana. Tim činom Humska zemlja prestaje postojati kao nezavisni i polunezavisni državni entitet i biva potpuno integrisana u centralni administrativni sistem. U 14. vijeku, Humska zemlja ulazi u sastav širenja države Kotromanića, postajući ključna historijska podloga za nastanak današnje Hercegovine.
Također pogledajte Historija Bosne i Hercegovine Mihailo Višević Hercegovina Blagaj (Mostar) Miroslavljevo evanđelje
Reference
Literatura Vladimir Ćorović, Beograd, novembar 2001 - Istorija srpskog naroda Pavao Anđelić, Svjetlost, Sarajevo, 1982 – Studije o teritorijalnopolitičkoj organizaciji srednjovjekovne Bosne Nada Klaić, Zagreb: Eminex, 1994. -Srednjovjekovna Bosna Ančić, Mladen (1997). Putanja klatna: Kraljevstvo i u rani srednji vijek. Mostar: Ziral.Klaić, Nada (1989). Srednjovjekovna Bosna: Politički položaj bosanskog vladara do Tvrtkove krunidbe. Zagreb.
Kategorija:Bivše države na Balkanu Kategorija:Hercegovina
Kategorija:Hercegovina