Nikolaj Mandić (svjetnovnog imena Petar Mandić, Gornji Gračac, 5. augusta 1840. - Opatija, 2. august 1907.) je bio mitropolit zvorničko-tuzlanski (14. maj 1892-26. jul 1897.) i kasnije mitropolit dabrobosanski (7. novembar 1896-2. august 1907.). Bio je ujak Nikoli Tesli.
Djetinjstvo i školovanje Rođen je od oca Nikole koji je bio sveštenik, i majke Sofije, djevojački Budisavljević. Jedna od sestara mu je bila Georgina Tesla, majka Nikole Tesle. Nakon završene osnovne njemačke škole, završio je Bogosloviju u Plaškom.
Sveštenik i smrt porodice U čin đakona rukopoložio ga je 15. decembra 1863. godine vladika gornjokarlovački Petar Jovanović, bivši arhiepiskop Beogradski i mitropolit Srbije. U čin sveštenika rukopoložen je samo 3 dana kasnije, 18. decembra 1863. godine. Jedno vrijeme bio je kapelan starom gornjokarlovačkom svešteniku Filipu Dobriću. Na poziv episkopa gornjokarlovačkog Lukijana Nikolajevića dolazi 1866. godine za profesora Bogoslovije i paroha II parohije u Plaškom. Međutim, po želji naroda i svoga oca, kao i zbog ljubavi prema rodnom mjestu, iste 1866. godine prelazi za sveštenika u Gračac. Uspostavivši dobar odnos sa narodom i vlastima stekao je veliki ugled kao paroh u Gračacu. Uz pomoć krajiške vlade i naroda u Gračacu podigao je crkvu, parohijski dom i školu. Već 1872. godine izabran je za člana eparhijske Konzistorije. Dvije godine kasnije, 1874, gornjokarlovački vladika Teofan Živković ga je odlikovao crvenim pojasom zbog zasluga za Crkvu i narod. Isti vladika ga je 21. maja 1879. godine proizveo za protojereja. Te godine je postavljen za paroha u Gospiću, poslije smrti prote Milutina Tesle, muža negove sestre Georgine. U Gospiću je prota Petar Mandić osnovao Srpsko-pravoslavnu čitaonicu i pjevačko društvo. Krajiška vlada mu je poklonila kuću koju je on pretvorio u parohijski dom. Kao istaknuti radnik, pouzdan poznavalac kulturnih prilika svoje zemlje i kao dobar govornik bio je poslanik na svim srpskim saborima od 1872. do 1892. godine kao i na hrvatskim i ugarskim saborima od 1883. do 1892. godine. Isto tako bio je član komisije za katastarsku procjenu zemalja u Lici i član mješovite komisije za uređenje planinske paše na tromeđi, pa u tom svojstvu znatno doprinosi umirenju Ličana i Dalmatinaca. U želji da upozna osnovne škole i druge zavode putovao je 1888. i 1889. godine po Njemačkoj i Švicarskoj. Posjetio je i izložbu u Parizu. Za zasluge i lojalnost državi odlikovan je 1881. godine Viteškim krstom, ordenom Franje Josipa I, dvije godine kasnije vladika Teofan ga je odlikovao nadbedrenikom, 26. oktobra 1895. odlikovao ga je Franjo Josip I komturnim Krstom sa zvijezdom, drugim stupnjem ovog ordena. Kao mlad čovjek ostao je udovac sa troje djece. Potom su mu pomrla i djeca. Nakon smrti žene i djece, svu ljubav prenosi na Nikolu Teslu, sina prote Milutina Tesle. Starao se o njegovom školovanju, što je doprinijelo Teslinom kasnijem uspjehu.
Monah i mitropolit zvorničko-tuzlanski Kao sveštenik udovac, zamonašio se 13. maja 1891. godine u manastiru Gomirju. Na monašenju je dobio ime Nikolaj. Iste godine 14. oktobra proizveden je za arhimandrita gomirskog. Za mitropolita zvorničko-tuzlanskog je imenovan 14. maja 1892. godine od austrijskog cara i ugarskog kralja Franje Josipa I. carigradski patrijarh Neofit VIII ga je istog dana kada je imenovan, izabrao, u patrijaršijskom hramu svetog velikomučenika Georgija, za mitropolita zvorničko-tuzlanskog. To je bio prvi Srbin na tronu zvorničko-tuzlanskih vladika poslije drugog ukidanja Pećke patrijaršije. Tada je imao 52 godine. O izboru ga je pismom obavijestio cariradski patrijarh Neofit VIII 23. maja 1892. godine. Istog dana uputio je carigradski patrijarh Neofit VIII pismo mitropolitu dabrobosanskom Georgiju Nikolajeviću, u kome mu naređuje da sa hercegovačkim mitropolitom Serafimom i još jednim vladikom karlovačke mitropolije, izvrši rukopolaganje arhimandrita Nikolaja Mandića.
Novoizabrani mitropolit Nikolaj Mandić doputovao je iz Sarajeva u Tuzlu u srijedu 20. jula 1892. godine. Priređen mu je svečani doček. Na obližnjoj željezničkoj stanici u Kreki dočekalo ga je osam članova srpskog crkveno-školskog odbora sa sveštenikom Cvijetinom Popovićem. Odavde su zajedno nastavili put vozom do Tuzle. Na željezničkoj stanici u Tuzli dočekali su ga predstavnici vlasti, sveštenstvo i mnogobrojni narod. Tom prilikom pozdravio ga je gradonačelnik Ibrahim-beg Džindo. U svom govoru istakao je da se svi građani, bez razlike vjere, iskreno raduju sa pravoslavnom braćom. Zahvaljujući se na dočeku, Mandić se posebno obratio muslimanima rekavši: mi smo krvna braća i ako nas vjera dijeli. Potom se kočijom odvezao do crkve, gdje ga je u crkvenoj porti čekalo mnoštvo naroda.
U petak 10. jula doputovali su vozom vladike: mitropolit dabrobosanski Georgije Nikolajević u pratnji konzistorijalnog prote Davidovića, igumana Gedeona Marića i protođakona R. Boškovića, zahumsko-hercegovački mitropolit Serafim u pratnji đakona Stevana Pravice i vladika pakrački Miron Nikolić. Istog dana je u Tuzlu stigao carski i kraljevski komesar baron Apel. Posvećenje je izvršeno u nedelju 12. jula 1892. godine, po starom kalendaru, u Tuzli. U ime carigradskog patrijarha i svetog sinoda, na liturgiji, novom mitropolitu, vladičanski žezal je predao mitropolit dabrobosanski Georgije Nikolajević. Poslije posvećenja, na kraju Liturgije, svečanu instalaciju izvršio je baron Apel.
Istog dana kada je primio mitropoliju zvorničko-tuzlansku, mitropolit Nikolaj obratio se okružnicom 6. augusta 1892. godine sveštenstvu i srpskom narodu, savjetujući ih da poštuju državne zakone i da ih savjesno vrše, ali i da ljubite svetu pravoslavnu crkvu svoju, i po njezinim pravilima život svoj provodite, da brižljivo njegujete školu i prosvjetu narodnu, da neslogom i ličnim zađevicama ne rastočavate svoj i narodni život, izlažući se pravednoj kletvi potomstva svoga, da se dobro i bratinski slažete sa sugrađanima svojim druge vjere, drugog imena i plemena, poštujući njihove svetinje, a svoje čuvajući i ljubeći.
Pošto je Mandić bio darovit propovjednik, iskusan u crkvenoj službi, od njega se kao mitropolita mnogo očekivalo. Za četiri i po godine koliko je bio na tronu zvorničko-tuzlanskih mitropolita uradio je mnogo. Strpljivim radom zaveo je poredak u mitropoliji. Izdao je 36 naredbi. Jednom od prvih naredbi tražio je od sveštenstva da mu se dostavi spisak svešteničkih udovica, kojima je od zemaljskih sredstava izradio godišnju pomoć. Obezbijedio je pomoć i mnogim siromašnim sveštenicima. Zalagao se za osnivanje vladičanskog fonda, ali u tome nije uspjeo. Da bi podigao nivo svešteničkog obrazovanja, pozivao je obrazovane ljude iz Srbije da dođu u Tuzlu, ali se oni tim pozivima nisu odazivali. Sastavio je i odštampao obrasce za matice i besplatno ih razaslao svim parohijama. Trošak oko štampanja na njegovu molbu isplatila je zemaljska vlada. Da bi se učino kraj divljim brakovima, kupovini i prodaji ženske djece kao i velikom broju razvoda, izdao je Uredbu o sklapanju braka. Posebnu pažnju je posvetio vjerskoj nastavi. Podsticao je podizanje novih crkava. Od 1893. do 1897. godine posvetio je novopodignute crkve u Požarnici i Puračiću. Njegovom inicijativom započete su još mnoge narodno-crkvene građevine, koje će biti dovršene po njegovom odlasku na prijesto dabrobosanske mitropolije. Za ovo kratko vrijeme sagrađeni su i posvećeni parohijski domovi u: Požarnici, Jasenici, Osječanima, Srpskoj Grapskoj, Gradačcu, Sandićima, Obarskoj, Batkoviću i Zagonima. Rukopoložio je veći broj sveštenika. Pošto je za kratko vrijeme učinio mnogo na tronu Zvorničko-Tuzlanskih vladika, savremenici su za njega govorili da je bio takav arhijerej kakvog Bosna nikada dotle nije imala.
Mitropolit dabrobosanski Nakon smrti dabrobosanskog mitropolita Georgija Nikolajevića dabrobosanska mitropolija bila je upražnjena više od devet mjeseci. Rješenjem austrijskog cara i ugarskog kralja Franje Josipa I od 7. novembra 1896. godine u sporazumu sa carigradskim patrijarhom Antimom VII i sinodom carigradske patrijaršije, imenovan je za dabrobosanskog mitropolita Nikolaj Mandić, dotadašnji zvorničko-tuzlanski mitropolit. Odlukom cara Franje Josipa I od 17. decembra 1896. godine mitropolit Mandić je istovremeno određen za administratora zvorničko-tuzlanske mitropolije, do njenog popunjavanja. Čim je obavješten da je izabran za dabrobosanskog mitropolita, Mandić je 7. decembra 1896. godine obavijestio sveštenstvo i narod svoje nove mitropokije, da će ustoličenje biti u Sarajevu 20. decembra. Odmah su počele pripreme za doček i ustoličenje. Pripremljen je veoma svečan program.
Mitropolit Mandić je posljednju arhijerejsku liturgiju kao mitropolit zvorničko-tuzlanski služio u Tuzli na Nikoljdan 18. decembra 1896. godine. Na liturgiji je bilo mnogo naroda koji je došao da se oprosti od svog omiljenog arhijereja. U oproštajnoj dirljivoj besjedi mitropolit je poučio narod da čuva pradjedovsku vjeru i da živi u bratskoj slozi. Istog dana, krenuo je vozom za Sarajevo, ispraćen od mnogobrojnog naroda: pravoslavaca, rimokatolika i muslimana. U nedjelju 20. decembra u novoj sabornoj crkvi, služena je sveta arhijerejska liturgija. Služili su novi dabrobosanski mitropolit Nikolaj Mandić i zahumsko-hercegovački mitropolit Serafim Perović, uz sasluženje deset protojereja, devet sveštenika i četiri đakona. Dva dana nakon ustoličenja, mitropolit Mandić je o tome obavijestio okružnicom sveštenstvo dabrobosanske mitropolije i naredio im da u svim bogosluženjima i obredima spominju njegovo ime kao kanonskog jerarha. Time je stavljena van snage okružnica Konzistorije od 10. februara 1896. godine.
Preuzevši upravu dabrobosanskom mitropolijom mitropolit Nikolaj i dalje je administrirao zvorničko-tuzlanskom mitropolijom do njenog popunjenja. To je bio razlog da okružnicom od 31. decembra 1896. godine pozove sveštenstvo, srpsko-pravoslavne opštine i narod mitropolije zvorničko-tuzlanske, da se u svima duhovnim i crkveno-administrativnim poslovima, do konačnog popunjavanja mitropolijske stolice obraćaju njemu, odnosno upravi zvorničko-tuzlanske mitropolije. Sveštenstvu je naredio da u svim bogoslužbenim obredima i jektenijama spominju njegovo ime. Ovom mitropolijom je administrirao do 26. jula 1897. godine. Sinod carigradske patrijaršije je 29. aprila 1897. godine izabrao potpredsjednika sarajevske Konzistorije arhimandrita Grigorija Živkovića za mitropolita zvorničko-tuzlanskog. Bečki dvor je ovaj izbor potvrdio 29. maja 1897. godine. Rukopolaganje su izvršili mitropolit dabrobosanski Nikolaj Mandić, izaslanik carigradskog patrijarha, mitropolit zahumsko-hercegovački Serafim Perović i vladika vršački Gavrilo Zmejanović.
Iste 1897. godine došlo je do izvjesne promjene granica dabrobosanske i zahumsko-hercegovačke mitropolije. Na prijedlog mitropolita Serafima Perovića i u sporazumu sa mitropolitom Nikolajem Mandićem, sela Konjičkog kotara su izdvojena od dabrobosanske mitropolije i pripojena zahumsko-hercegovačkoj, a od zahumsko-hercegovačke je uzeto Rudo i pripojeno dabrobosanskoj mitropoliji. Mitropolit Nikolaj Mandić je odmah po dolasku u Sarajevo počeo da radi na podjeli dabrobosanske mitropolije na dvije. Razlog za to je bio veliko prostranstvo koje je zahvaćala dabrobosanska mitropolija: imala je 25 protoprezviterata, 212 parohija, preko 270 sveštenika, a komunikacije su bile loše, pa se teško njome moglo uspješno upravljati. Na njegov prijedlog carigradski patrijarh Konstantin je sa Svetim sinodom 1899. godine od dijelova dabrobosanske mitropolije osnovao četvrtu mitropoliju u Bosni i Hercegovini – banjalučko-bihaćku sa sjedištem u Banjoj Luci.