Prva proleterska narodnooslobodilačka udarna brigada je bila prva partizanska brigada u okupiranoj Jugoslaviji.
Formirana je 21. decembra 1941. godine u Rudom.Osnivanje Prve proleterske Na dan formiranja imala je šest bataljona (četiri iz Srbije i dva iz Crne Gore) ukupne jačine 1.200 boraca.Prva proleterska Prvi komandant brigade bio je Koča Popović, a politički komesar Filip Kljajić Fića.Osnivanje Prve proleterske Prva borba brigade, 22. decembra 1941. godine, u Jugoslaviji se slavila kao dan Jugoslovenske narodne armije. Naziv Izraz proleter je značio ideološko određenje, odnosno društvenu klasu koja prema marksističkoj doktrini o diktaturi proletarijata treba provesti socijalističku revoluciju.B. Petranović, Istoriografija i revolucija, Beograd, 1984, 479.Tito između Hitlera i Staljina Tokom samog rata izraz proleter je izgubio svoje ideološko značenje, i postao sinonim za elitnije partizanske formacije.
Borbeni put Prva proleterska udarna brigada je u 1.240 ratnih dana imala 530 većih i manjih borbi. Na svom ratnom putu prešla je više od 20.000 kilometara. U njenim redovima borilo se više od 22.000 boraca od kojih su 83 proglašeni za narodne heroje. Imala je više od 7.500 poginulih, ranjenih i nestalih boraca.Prva proleterska
Odlikovana je brojnim ordenima, a povodom petnaestogodišnjice bitke na Sutjesci, juna 1958. godine, odlikovana je i Ordenom narodnog heroja.
U sastavu Udarne grupe proleterskih brigada krajem juna 1942. godine, pošla je u pohod na Bosansku krajinu. U pohodu je učestvovala u borbama na pruzi Sarajevo-Mostar i rušenju ove saobraćajnice, oslobođenju Konjica, zatim u borbama oko Bugojna, Duvna i Šujice, oslobođenju Livna, Ključa, a do kraja oktobra angažovana je u borbama sa četnicima i italijanskim snagama oko Bosanskog Grahova. Rezultat pohoda je osnivanje Bihaćke republike i Prvo zasjedanje AVNOJ-a.
Novembra i decembra 1942. i januara 1943. godine izvela je više poduhvata u dolini Vrbasa i centralnoj Bosni; oslobođenje Jajca, Skender-Vakufa, Kotor-Varoši, područja Jošavke, Teslića, i Prnjavora.
U Četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, u šestodnevnom maršu, prebacila se sa sektora Banje Luke, preko Šipraga, Bojske, Gornjeg Vakufa, na železničku prugu Sarajevo-Mostar, pa je u noći 17/18 februara 1943. likvidirala posade neprijatelja na odsjeku Raštelica-Brđani i poslije toga vodila teške borbe na Ivan-sedlu i Bradini i dijelom snaga učestvovala u napadu na Konjic. Učestvovala je i u poznatom protiv udaru snaga kod Gornjeg Vakufa, od 3 - 5. marta, a potom zatvarala pravac Gornji Vakuf-Prozor.
U bici na Sutjesci u ranim jutarnjim satima 10. juna, brigada je probila neprijateljski obruč na Zelengori kod Balinovca. Prema sjećanju Danila Lekića, čitava brigada je u neodoljivom naletu pojurila preko brisanog prostora prema neprijateljskim rovovima. Nijemci su bili potpuno iznenađeni, tako da nisu uspjeli da organizuju otpor. Bitka je trajala 5-6 min.Rodoljub Čolaković - Zapisi iz oslobodilačkog rataRazgovor sa Danilom Lekićem Dva dana kasnije probila je novi obruč na komunikaciji Kalinovik-Foča. Ovim pobjedama brigada je omogućila izlaz opkoljene glavnine NOVJ.
U zimu i proljeće 1943/44. godine djeluje oko Jajca, Mrkonjić Grada i Gerzova. U drvarskoj operaciji vodi žestoke borbe na pravcu Mrkonjić Grad-Mlinište i Mlinište-Glamoč. Iz zapadne Bosne kreće za Sandžak, a na tom putu vodila je borbe na planinama Vranici, Zecu, Bitovnji i kod Trnova. U avgustu 1944. godine učestvuje u borbama u Srbiji. Vodila je teške borbe s Bugarskim snagama na Palisadu i sa jakim četničkim snagama na Jelovoj gori, kod Karana, Kosjerića i Varde, za oslobođenje Bajine Bašte i Valjeva i Uba. U Beogradskoj operaciji istakla se u mnogim borbama. Od decembra 1944. do aprila 1945. godine djeluje na Sremskom frontu. Posljednju borbu vodila je za oslobođenje Zagreba, u koji ulazi 9. maja 1945. godine.
Literatura Narodni heroji Jugoslavije, „Mladost“, Beograd 1975. godina Prva proleterska - ilustrovana monografija, "Globus" Zagreb, 1984. godina Reference
Vanjski linkovi Prva proleterska brigada - sećanja boraca (knjiga 2)
Kategorija:Proleterske brigade Kategorija:Brigade Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije