Марк Антоній Гардыян Семпраніян Раман Афрыкан (), больш вядомы ў рымскай гістарыяграфіі як Гардыян I — рымскі імператар у 238 годзе.
Прадстаўнік малаазіяцкай правінцыйнай ці рымскай шляхты. У кіраванне Геліягабала Гардыян быў консулам-суфектам, у 237—238 гадах займаў пасаду праконсула Афрыкі. У 238 годзе ён стаў прэтэндэнтам на імператарскі трон ад багатых афрыканскіх землеўласнікаў. Гардыян атрымаў падтрымку сената і зрабіў суправіцелем свайго сына, які насіў тое ж імя — Гардыяна II. Апошні паў у Карфагена ў бітве супраць нумідыйскага легіёна, які захаваў вернасць тагачаснаму імператару Максіміну Фракійцу. Пасля гэтага Гардыян I скончыў з сабой.
Біяграфія
Жыццё да прыняцця ўлады Вельмі мала вядома пра паходжанне і ранняе жыццё імператара Гардыяна I. Будучы імператар Марк Антоній Гардыян Семпраніян нарадзіўся прыблізна ў 158 ці каля 159 года. Па ўсёй бачнасці, ён прыналежаў да шляхетнай і багатай сям’і, аднак верагодных дадзеных пра яго сям’ю няма. На думку гісторыка Аляксандра Кандукі, род Гардыяна быў . У падтрымку той думкі, што Гардыян ставіўся да сенатарскага саслоўя, не прыводзіцца ніякіх надзейных довадаў. Але тым не менш да канца свайго жыцця Гардыян парадніўся з вядомымі сенатарскімі сем’ямі. Грэчаскі гісторык III стагоддзя Герадыян піша, што Гардыян быў «добрага паходжання»Геродиан. История императорской власти после Марка. VII. 5. 2.. Аднак магчымае, што сям’я Гардыяна была злучана з бачнымі родамі з грэчаскага ўсходу, чые прадстаўнікі займалі высокія палітычныя пасады ў II стагоддзі.
Номен і прэномен Гардыяна Марк Антоній паказваюць на тое, што яго продкі атрымалі рымскае грамадзянства яшчэ ў эпоху Рымскай рэспублікі ад члена Другога трыўмвірату Марка Антонія ці адной з яго дачок. Кагномен Гардыян (магчыма, які ўзыходзіў да назвы малаазіяцкага горада Гордзій) паказвае на анаталійскае паходжанне яго сем’і, асабліва з Галатыі і Кападокіі.
Згодна «Гісторыі Аўгустаў», яго маці была Ульпія Гардыяна, а бацькам рымскі сенатар Мецый МарулЮлий Капитолин. «История Августов». Трое Гордианов. II. 2.. Тая ж крыніца піша, што па бацькаўскай лініі Гардыян вёў сваё паходжанне ад знакамітых рэспубліканскіх рэфарматараў , а па матчынай — ад самога імператара Траяна. Тым часам як сучасныя гісторыкі лічаць Мецыя Марула выдуманым персанажам (у прыватнасці, паводле іх думкі імя «Мецый» характэрна не для III стагоддзя, а для IV стагоддзя, калі стваралася «Гісторыя Аўгустаў»), асоба яго маці можа быць больш рэалістычная. Сямейную гісторыю Гардыяна можна прасачыць па эпіграфічных дадзеных. Мянушкі Семпраніян і Раман могуць паказваць на сувязь з продкамі па матчынай лініі. У турэцкім горадзе Анкара быў знойдзены надмагільны надпіс нейкай Семпроні Раманы, дачкі імператарскага сакратара Семпронія Аквілы. Рамана паставіла яе над магілай свайго мужа (чыё імя згублена), памерлага прэтара-дэсігната (то бок прызначанага ў прэтары).
Французскі гісторык Крысціян Сеціпані лічыць яго бацькамі плебейскага трыбуна і прэтара-дэсігната Марка Антонія і дачку Ціта Флавія Семпронія Аквілы і Клаўдзіі Семпроніі Раманы. Маці Раманы Клаўдзія, у сваю чаргу, была дачкой Клаўдзіі Цізаменіды, сястры Christian Settipani. Continuité gentilice et continuité sénatoriale dans les familles sénatoriales romaines à l'époque impériale. 2000. p. 137.. Апроч таго, у адпаведнасці з «Гісторыяй Аўгустаў», жонкай Гардыяна была Фабія Арэсціла, якая з’яўлялася праўнучкай імператара Антаніна ПіяЮлий Капитолин. «История Августов». Трое Гордианов. XVII. 4.. Крысціян Сеціпані лічыць яе бацькамі консула-суфекта Марка Анія Севера і Сільвану, дачка Луцыя Плаўцыя Ламіі Сільвана і Аўрэліі Фадэлы, дочкі Антаніна Пія і . У іх шлюбе нарадзілася, прынамсі, двое дзяцей: Гардыян II і дачка Мецыя Фаўсціна, якая стала маці імператара Гардыяна III. «Гісторыя Аўгустаў»Юлий Капитолин. «История Августов». Трое Гордианов. IV. 2. згадвае яшчэ пра аднаго сына Гардыяна I, але яго існаванне няможна як і адмаўляць, так і пацвярджаць.
Будучы імператар, па ўсёй бачнасці, ідэнтычны праконсулу Антонію Гардыяну, якому грэчаскі пісьменнік прысвяціў сваю працу «Біяграфіі сафістаў». Філастрат заве яго нашчадкам знакамітага прамоўцу і сенатара грэчаскага паходжання Герода АтыкаФилострат. Биографии софистов. Предисловие.. Дата нараджэння Гардыяна і інфармацыя пра дзяцей Герода дазваляе лічыць гэту сувязь малаімавернай, аднак ёсць дапушчэнне, што Філастрат казаў не пра Гардыяна Старэйшага, а пра яго сына. Гэта інтэрпрэтацыя азначае, што Гардыян I быў жанаты з ўнучкай Герода. Аднак іншыя гісторыкі сцвярджаюць, што Філастрат паказваў не на біялагічнае сваяцтва, а на тое, што Гардыян, магчыма, навучаўся ў Герода Атыка (настаўнік як «бацька»).
Гардыяну давялося прайсці праз шэраг пасад, перш чым ён увайшоў у склад рымскага сената. Яго палітычная кар’ера пачалася параўнальна позна, бо, меркавана, яго раннія гады прайшлі ў занятках па рыторыцы і вывучэнні літаратуры. У «Гісторыі Аўгустаў» расказваецца пра тое, што Гардыян таксама быў квестарам, эдылам і прэтарамЮлий Капитолин. «История Августов». Трое Гордианов. III. 4—5; IV. 1.. Вядома, што Гардыян камандаваў , калі той дыслакаваўся ў правінцыі Сірыя. Ён таксама займаў пасаду намесніка Ніжняй Брытаніі у 216 годзе, праконсула Ахаі каля 220 года і Сірыі пасля 222 года, быў консулам-суфектам (каля 221 года) ў часы кіравання імператара Геліягабала. Надпісы ў Брытаніі з яго імем былі часткова сцёртыя, што дае магчымасць выказаць здагадку пра некаторую незадаволенасць імператара ў адносінах да Гардыяна. Заявы «Гісторыі Аўгустаў» пра тое, што Гардыян першым разам быў консулам з Каракалам, а ў другі — з Аляксандрам Северам, з’яўляюцца пладамі фантазій аўтара.
Гардыян у маладосці напісаў паэму пад назвай «Антанініяда» ў трыццаці кнігах, якая апісвала кіраванне Антаніна Пія і Марка АўрэліяЮлий Капитолин. «История Августов». Трое Гордианов. III. 3.. Гэты факт, а таксама прысвячэнне Гардыяну Філастратам свайго твора прымушаюць сцвярджаць, што Гардыян быў прадстаўніком інтэлектуалаў у рымскім урадзе і што, магчыма, у пасоўванні па службе яму дапамаглі яго літаратурныя таленты і дасягненні ў вобласці рыторыкі. Апроч таго, Гардыян быў найбуйнейшым землеўласнікам свайго часу: «у правінцыях меў гэтулькі земляў, колькі не меў ніхто з прыватных асоб»Юлий Капитолин. «История Августов». Трое Гордианов. II. 3..
Выгляд і асабістыя якасці
Адзінай крыніцай, што дае найболей поўнае апісанне характару і выгляду імператара Гардыяна I, з’яўляецца складанка імператарскіх біяграфій «»:
«Ён быў звычайнага для рымлянаў узросту; у яго была прыгожая сівізна, велічны выгляд, колер твару — хутчэй чырвоны, чым белы; твар вельмі шырокі, выраз вачэй, абрысы рота і лба — выклікалі павагу, целасклад — трохі поўны. Ён адрозніваўся такім ураўнаважаным норавам, што яго няможна ўпікнуць ні ў адным учынку, які быў бы выкліканы гарачнасцю, нясціпласцю ці празмернасцю. Ён быў вылучна прывязаны да сваіх блізкіх, сілкаваў бязмежнае каханне да сына і ўнука, поўнае глыбокай пашаны — да дачкі і ўнучкі <…> Ён быў устрыманы ва ўжытку віна, вельмі ўмераны ў ежы, насіў фарсістае адзенне, меў вялікі запал да купання, так што ўлетку купаўся па чатыры-пяць раз на дзень, а ўзімку — па два разы. У яго была вельмі вялікая патрэба ў сне, так што, абедаючы ў сяброў, ён без сарамлівасці засынаў у страўні. Гэта адбывалася, відаць не ад ап’янення ці няўстрыманасці, а ў сілу натуральнай патрэбыЮлий Капитолин. „История Августов“. Трое Гордианов. VI. 1—7.».
На манетах Гардыян I намаляваны старым з тонкімі рысамі твару.
Кіраванне і самагубства
У апошні год кіравання імператара Аляксандра Севера Гардыян быў прызначаны на пост праконсула правінцыі Афрыка, выкананне абавязкаў якога ён пачаў у 237 годзе ў веку васьмідзесяці гадоў. Да пачатку ўступу яго ў пасаду Аляксандр Север быў забіты ў Маганцыяку ў Ніжняй Германіі сваімі салдатамі, а на пасад уступіў Максімін Фракіец.
Максімін не быў папулярным імператарам, і яго дэспатычнае кіраванне, якое выклікала ўсеагульнае незадаволенасць, вылілася ў паўстанне ў Афрыцы ў 238 годзе. Выдаткі на ўтрыманне вайны на дунайскай мяжы вымусілі Максіміна спаганяць усё большы падатак з рымскай арыстакратыі. Пракуратары адчувалі гэты ціск і, каб адправіць як мага больш грошай імператару, былі гатовы распачаць кожныя меры, як, прыкладам, накладанне буйных штрафаў і канфіскацыя маёмасці. Гэтак жа справа ішла і ў Афрыцы. Мясцовы пракуратар не грэбаваў ніякімі сродкамі, збіраючы падаткі, бо жадаў вылучыцца перад МаксімінамГерадыян. Гісторыя імператарскай улады пасля Марка. VII. 4. 2.. Абураныя яго жорсткімі мерамі маладыя людзі з мясцовай шляхты, якіх пракуратар абклаў штрафамі, паабяцалі яму аддаць грошы, але праз тры дні. Сабраўшы атрад з рабоў, яны заспелі знянацку і забілі пракуратара ў Герадыян. Гісторыя імператарскай улады пасля Марка. VII. 4. 3.. Аднак потым яны зразумелі, убачыўшы разлады паміж прыхільнікамі Максіміна і мясцовымі жыхарамі, што трэба падняць паўстанне ва ўсёй правінцыі і знайсці новага імператара.
Каля Тысдры Маўрыцый прапанаваў абвясціць імператарам ГардыянаЮлій Капіталін. «Гісторыя Аўгустаў». Трое Гардыянаў. VIII.. Тады бунтары скіраваліся да дома праконсула ў Тысдры і ўварваліся туды, скамячыўшы ахову. Яны знайшлі Гардыяна, які адпачываў у сваім ложку. Паўсталыя ж, абступіўшы яго, накінулі на яго пурпурны плашч і сталі называць Аўгустам. Спачатку Гардыян адмаўляўся, але неўзабаве саступіў, прыняўшы мянушку АфрыканскагаГерадыян. Гісторыя імператарскай улады пасля Марка. VII. 5—7.. Яго сын ганараваўся тых жа ўшанаванняў. Паўстанне пачалося пад канец зімы ці пачатку вясны 238 года. Часам завецца канкрэтная дата пачатку кіравання Гардыяна: 19 сакавіка.
Некалькі дзён апасля Гардыян уступіў у сталіцу правінцыі Карфаген, дзе яго з запалам віталі як гарадскія жыхары, так і войскі, якія дыслакаваліся там. Тады ў Рым была адпраўлена пасольства да сената на чале з будучым імператарам Публіем Ліцыніем ВалерыянамЗосим. Новая история. I. 11.. 2 красавіка 238 года сенат прызнаў усе тытулы Гардыяна, абагавіў памерлага Аляксандра Севера, а Максіміна абвясціў ворагам народа. Апроч таго, быў забіты Віталіян, які з’яўляўся лютым прыхільнікам Максіміна. Пра гэта захаваўся наступны аповед. Быў складзена падроблены ліст ад імя Максіміна. Квестар, якому быў даручана аднесці ліст, павінен быў паведаміць прэфекту яшчэ нейкую інфармацыю. Калі яны пайшлі ў аддалены порцік, Віталіян спытаў, што яму хацелі паведаміць. Квестар жа прапанаваў спачатку праверыць пячатку. У гэты час прэфекта і забіліЮлій Капіталін. «Гісторыя Аўгустаў». Трое Гардыянаў. X. 6—7.. Загінула і мноства іншых прыхільнікаў Максіміна, у тым ліку і прэфект Рыма Сабін. На загад сената быў сфармаваны камітэт з дваццаці , якім даручылі тэрыторыю Італіі для абароны ад меркаванага нападу Максіміна. Усе правінцыйныя намеснікі, апроч панонскага, дакійскага і іспанскага, прысягнуліся на вернасць Гардыяну.