Така́рны стано́кКачаргін А. І. Такарны станок // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. Т. 15: Следавік — Трыпалі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2002. — С. 392—393. — ISBN 985-11-0251-2. — станок для апрацоўкі рэзаннем загатовак з металаў і іншых матэрыялаў у выглядзе цел вярчэння; найбольш пашыраны тып металарэзных станкоў. У шырэйшым значэнні да такарных адносяць таксама станкі для апрацоўкі драўніны, пластмас, косці і іншых матэрыялаў, калі асноўны рух рэзання задаецца вярчэннем загатоўкі.

Будова і прынцып работы Асноўны рух на такарным станку — вярчэнне загатоўкі, якая замацоўваецца ў патроне, цэнтрах, на планшайбе або ў іншым прыстасаванні. Рэзальны інструмент, найчасцей разец, перамяшчаецца адносна загатоўкі па зададзенай траекторыі. Пры такім спалучэнні рухаў з паверхні здымаецца слой матэрыялу і фарміруецца цыліндрычная, канічная, тарцовая або фасонная паверхня.

Да тыповых вузлоў універсальнага металарэзнага такарнага станка належаць станіна, пярэдняя бабка са шпіндалем, супарт з разцатрымальнікам, задняя бабка, хадавы вінт, хадавы вал і дапаможныя апоры — люнеты. Станіна служыць апорнай базай станка і мае накіравальныя для перамяшчэння супарта і задняй бабкі. Пярэдняя бабка перадае вярчэнне шпіндалю, а супарт забяспечвае падоўжную і папярочную падачу разца.

Асноўныя аперацыі На такарных станках выконваюць абточванне цыліндрычных, канічных, тарцовых і фасонных паверхняў, расточванне, адразанне, праточванне канавак, наразанне разьбы і іншыя аперацыі. Пры выкарыстанні дадатковых прыстасаванняў тэхналагічныя магчымасці станка пашыраюцца: на ім могуць апрацоўваць адтуліны, тарцы, уступы, складаныя профілі і паверхні дэталяў рознай формы.

Класіфікацыя Такарныя станкі адрозніваюць паводле канструкцыі і тэхналагічных магчымасцей, размяшчэння восі шпіндаля, колькасці інструментаў і шпіндаляў, дакладнасці і ступені аўтаматызацыі. Паводле канструкцыі вылучаюць такарна-вінтарэзныя, рэвальверныя, лабавыя, карусельныя, запатыльныя і іншыя станкі. Паводле размяшчэння шпіндаля яны бываюць гарызантальныя і вертыкальныя; паводле колькасці інструментаў і шпіндаляў — адна- і шматразцовыя, адна- і шматшпіндальныя; паводле ступені аўтаматызацыі — звычайныя станкі, паўаўтаматы і аўтаматы.

Найбольш універсальнымі ў металаапрацоўцы з’яўляюцца такарна-вінтарэзныя станкі, на якіх выконваюць шырокі набор такарных аперацый, у тым ліку наразанне разьбы. Рэвальверныя станкі маюць паваротную інструментальную галоўку і выкарыстоўваюцца пры серыйнай апрацоўцы дэталяў. Карусельныя станкі маюць вертыкальны шпіндаль і гарызантальную планшайбу; на іх апрацоўваюць цяжкія загатоўкі вялікага дыяметра, у якіх дыяметр значна перавышае даўжыню.Карусельны станок // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 108. — ISBN 985-11-0144-3. Запатыльныя станкі прызначаны для апрацоўкі задніх паверхняў зубцоў рэзальнага інструменту і прафілявання кулачкоў; універсальныя мадэлі такіх станкоў могуць выкарыстоўвацца і як такарна-вінтарэзныя станкі агульнага прызначэння.Запатыльны станок // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1998. — С. 533. — ISBN 985-11-0106-0.

Спецыялізаваныя такарныя станкі ствараюць для апрацоўкі пэўных груп вырабаў або матэрыялаў, напрыклад колавых пар, труб, драўляных нарыхтовак, пластмасавых дэталяў. У сучаснай вытворчасці значнае месца займаюць станкі з лічбава-праграмным кіраваннем (ЛПК), у якіх перамяшчэнне інструмента і рэжымы апрацоўкі задаюцца праграмай.

Гісторыя Выраб простых станкоў вядомы з даўніх часоў, але металарэзныя станкі сучаснага тыпу сфарміраваліся з развіццём фабрычна-заводскай вытворчасці. Да важных ранніх канструкцый адносяць такарна-вінтарэзны станок з механізаваным супартам і наборам зубчастых колаў, распрацаваны ў 1738 годзе Андрэем Нортавым. У 1790-я гады англійскі механік Генры Модслі стварыў станок з механічным супартам. Перанос супарта з такарнага станка на іншыя металарэзныя станкі стаў адным з істотных этапаў развіцця станкабудавання.Усціповіч Дз. Ф., Сацута У. М. Станкабудаванне // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. Т. 15: Следавік — Трыпалі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2002. — С. 148—149. — ISBN 985-11-0251-2.

У XIX стагоддзі такарныя станкі разам з іншымі металарэзнымі станкамі сталі асновай машынабудаўнічай вытворчасці. Развіццё прывадаў, сістэм падачы, зубчастых перадач, інструментальных прыстасаванняў і пазней аўтаматычнага кіравання зрабіла магчымай серыйную і масавую апрацоўку дэталяў з высокай дакладнасцю.

У Беларусі

У Беларусі прасцейшыя такарныя станкі ўвайшлі ў практыку ў XI—XIII стагоддзях. На іх з дрэва і косці выточвалі дробныя прадметы: посуд, гузікі, шахматы, тронкі нажоў і іншыя рэчы, нярэдка аздобленыя гравіраваным арнаментам. У XIX — першай палове XX стагоддзя такарныя станкі былі пашыраны ў народным побыце і часта служылі дапаможным абсталяваннем у сталярным, бандарным і стэльмашным рамёствах.Такарны станок // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / рэдкал.: І. П. Шамякін [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — С. 491.Сахута Я. Такарныя вырабы // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — 1975. — № 1.

Традыцыйны варыянт такарнага станка меў дзве стойкі з металічнымі стрыжнямі, паміж якімі гарызантальна заціскалі загатоўку. Яе ахопліваў шнур або рэмень: адзін яго канец мацаваўся да спружыністага рычага, другі — да дошкі на падлозе. Націскаючы нагой на дошку, майстар надаваў загатоўцы вярчальны рух і апрацоўваў яе разцом. Дробныя вырабы, напрыклад верацёны і рукаяткі інструментаў, выточвалі таксама на ручным вярчальным станку-смыку.

Прамысловае станкабудаванне ў Беларусі развіваецца з 1920-х гадоў. Сярод буйных цэнтраў і прадпрыемстваў гэтай галіны ў XX стагоддзі вылучаліся Мінск, Віцебск, Гомель, Орша і Баранавічы. У пачатку 2000-х гадоў у адзначалася вытворчасць такарных станкоў з вертыкальным шпіндалем і лічбава-праграмным кіраваннем на Мінскім заводзе аўтаматычных ліній.

Сучасныя беларускія прадпрыемствы працягваюць выпускаць асобныя віды такарнага абсталявання. Напрыклад, Гомельскі завод станочных вузлоў у каталогу прадукцыі падае такарна-вінтарэзныя станкі, прызначаныя для розных такарных прац і наразання метрычнай, цалёвай, модульнай і пітчавай разьбы.

Зноскі

Літаратура Качаргін А. І. Такарны станок // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. Т. 15: Следавік — Трыпалі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2002. — С. 392—393. — ISBN 985-11-0251-2. Усціповіч Дз. Ф., Сацута У. М. Станкабудаванне // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. Т. 15: Следавік — Трыпалі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2002. — С. 148—149. — ISBN 985-11-0251-2. Карусельны станок // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 108. — ISBN 985-11-0144-3. Запатыльны станок // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1998. — С. 533. — ISBN 985-11-0106-0. Такарны станок // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / рэдкал.: І. П. Шамякін [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — С. 491. Сахута Я. Такарныя вырабы // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — 1975. — № 1.

Катэгорыя:Металарэзныя станкі Катэгорыя:Дрэваапрацоўчыя інструменты