Ві́ня-Пых, Ві́ні-Пух () — , персанаж аповесцей і вершаў Алана Аляксандра Мілна (цыкл не мае агульнай назвы і звычайна таксама называецца «Віня-Пых», паводле першай кнігі). Адзін з самых вядомых герояў дзіцячай літаратуры XX стагоддзя.
Паходжанне персанажа
Як і многія іншыя персанажы кнігі Мілна, медзведзяня Віні атрымала імя ад адной з рэальных цацак (бел. Крыштусь Родзька; 1920—1996), сына пісьменніка. У сваю чаргу, плюшавы мішка Віня-Пых названы ў гонар (Вініфрэд, коратка Віня), якая жыла ў 1920-х гадах у Лонданскім заапарку.
Мядзведзіца Вініпег (амерыканскі чорны мядзведзь) трапіла ў Вялікабрытанію як жывы талісман () Канадскага армейскага ветэрынарнага корпуса з Канады, а менавіта з ваколіц горада Вініпега. Яна апынулася ў кавалерыйскім палку «Форт Гары Хорс» 24 жніўня 1914 года, яшчэ будучы медзведзянём (яе купіў у канадскага паляўнічага- за дваццаць долараў 27-гадовы палкавы ветэрынар лейтэнант Гары Колбарн, які клапаціўся пра яе і ў далейшым). Ужо ў кастрычніку таго ж года медзведзяня было прывезена разам з войскамі ў Брытанію, а так як полк павінен быў быць у ходзе Першай сусветнай вайны перапраўлены ў Францыю, то ў снежні было прынята рашэнне пакінуць звера да канца вайны ў Лонданскім заапарку. Мядзведзіца палюбілася лонданцам, і вайскоўцы не сталі пярэчыць супраць таго, каб не забіраць яе з заапарка і пасля вайны«Winnie». Historica Minutes, The Historica Foundation of Canada.. Да канца дзён (яна памерла 12 мая 1934 года) мядзведзіца знаходзілася на забеспячэнні ветэрынарнага корпуса, пра што ў 1919 годзе на яе клетцы зрабілі адпаведны надпіс.
У 1924 годзе Алан Мілн упершыню прыйшоў у заапарк з чатырохгадовым сынам Крыстаферам Робінам, які па-сапраўднаму пасябраваў з Віні. За тры гады да гэтага Мілн купіў ва ўнівермагу і падарыў сыну на яго першы дзень нараджэння плюшавага мядзведзя фірмы «Альфа Фарнэл». Пасля знаёмства гаспадара з Віні гэты мядзведзь атрымаў імя ў яе гонар. Але ва ўступе да кнігі хлопчык тлумачыць змену імені і ўсе звязаныя з ім складанасці. У далейшым мядзведзь быў «неразлучным спадарожнікам» Крыстафера: «у кожнага дзіцяці ёсць любімая цацка, і асабліва яна патрэбна кожнаму дзіцяці, якое адно ў сям’і»Christopher Robin Milne. The Enchanted Places, L., Penguin Books, 1976.
Цыкл Мілна
Кнігі і ілюстрацыі
Віня-Пых — галоўны персанаж дзвюх паэтычных кніг Мілна: Winnie-the-Pooh (першы раздзел апублікаваны ў газеце «London Evening News» перад Калядамі, 24 снежня 1925 года, шосты — у жнівеньскім нумары «Royal Magazine» за 1926 год; першае асобнае выданне выйшла 14 кастрычніка 1926 года ў лонданскім выдавецтве «Methuen & Co»); The House at Pooh Corner (Хатка ў Пыхавым закутку, 1928 год).
Абедзве празаічныя кнігі прысвечаны «Ёй» — жонцы Мілна і маці Крыстафера Робіна Дафне Селенкур; гэтыя прысвячэнні напісаны ў вершах.
Акрамя таго, у двух зборніках дзіцячых вершаў Мілна, When We Were Very Young (Калі мы былі зусім маленькімі, 1924) і Now We Are Six (Цяпер нам ужо шэсць, 1927) ёсць некалькі вершаў пра Віня-Пыха, хоць у першай з іх ён яшчэ не носіць гэтага імя. Першую з гэтых кніг, якая выйшла раней празаічнай кнігі Winnie-the-Pooh, Мілн у прадмове да яе называе «іншай кнігай пра Крыстафера Робіна»А. И. Полторацкий. Комментарии // A. A. Milne. Winnie-the-Pooh. М., Радуга, 1983, с. 391—446.
Усе гэтыя чатыры кнігі ілюстраваны , карыкатурыстам , дзе ён працаваў разам з Мілнам, і баявым таварышам Мілна па Першай сусветнай вайне. Графічныя ілюстрацыі Шэпарда цесна звязаныя з унутранай логікай апавядання і шмат у чым дапаўняюць тэкст, у якім, да прыкладу, не паведамляецца, што Мамантук (Heffalump) падобны на слана; Шэпарда нярэдка называюць «сааўтарам» Мілна. Часам ілюстрацыі Шэпарда адпавядаюць значнаму размяшчэнню тэксту на старонцы. Хлопчык быў змаляваны непасрэдна з Крыстафера Робіна, і вобраз хлопчыка, створаны мастаком, — у свабодным каптане і кароткіх штоніках, як Крыстафэр і апранаўся ў рэчаіснасці, — увайшоў у моду.
На хвалі ашаламляльнага поспеху кніг пра Пыха з’явілася цэлая бібліятэчка кніг — «Гісторыі пра Крыстафера Робіна», «Кніга для чытання пра Крыстафера Робіна», «Гісторыі да дня нараджэння Крыстафера Робіна», «Буквар Крыстафера Робіна» і шэраг кніжак-малюнкаў, аднак новых тэкстаў гэтыя зборнікі не ўтрымлівалі, а ўключалі толькі перадрук з папярэдніх.
Спіс апавяданняў/раздзелаў
«Віня-Пых» уяўляе сабой дылогію, але кожная з дзвюх кніг Мілна распадаецца на 10 апавяданняў (stories) з уласным сюжэтам, якія могуць чытацца, экранізавацца і г. д. незалежна адзін ад аднаго. У некаторых перакладах дзяленне на дзве часткі не захавана, у іншых не перакладзеная другая («Хатка ў Пыхавым закутку»). Часам першая і другая кнігі выкананы рознымі перакладчыкамі. Такі незвычайны лёс нямецкага Віня-Пыха: першая кніга выйшла ў нямецкім перакладзе ў 1928 годзе, а другая толькі ў 1954; паміж гэтымі датамі — шэраг трагічных падзей германскай гісторыі. Далей у дужках даецца назву адпаведнай раздзелу ў перакладзе Барыса Захадэра (па «поўнай» версіі, гл. ніжэй у раздзеле аб рускіх перакладах).
Першая кніга — Віня-Пых (Winnie-the-Pooh): ЧАСТКА ПЕРШАЯ, у якой мы знаёмімся зь Віня-Пыхам і грамадкай Пчолаў, і тут акурат пачынаюцца ўсе прыгоды ЧАСТКА ДРУГАЯ, у якой Пых ідзе ў госці і захрасае ў дзірцы ЧАСТКА ТРЭЦЯЯ, у якой Пых і Парсючок пайшлі на паляванне і ледзь не злавілі Лыску ЧАСТКА ЧАЦЬВЁРТАЯ, у якой Вослік Іа губляе хвост, а Пых ягоны хвост знаходзіць ЧАСТКА ПЯТАЯ, у якой Парсючок сустракае Мамантука ЧАСТКА ШОСТАЯ, у якой Іа святкуе свой Дзень Нараджэння і атрымлівае два падарункі ЧАСТКА СЁМАЯ, у якой Кенга і Малеча Ру з’яўляюцца ў Лесе, а Парсючку даюць лазню ЧАСТКА ВОСЬМАЯ, у якой Крыштусь Родзька вядзе палярную Ікспыдыцыю на Паўночнае Канцавоссе ЧАСТКА ДЗЕВЯТАЯ, у якой Парсючок цалкам акружаны вадою ЧАСТКА ДЗЕСЯТАЯ, у якой Крыштусь Родзька ладзіць імпрэзу ў гонар Пыха, а пасля мы ўсе развітваемся
Другая кніга — Хатка ў Пыхавым закутку (The House at Pooh Corner): ЧАСТКА ПЕРШАЯ, у якой у Пыхавым закутку будуюць хатку для Іа ЧАСТКА ДРУГАЯ, у якой у лес прыбывае Тыгрык і снедае ЧАСТКА ТРЭЦЯЯ, у якой ладзяцца пошукі, а Парсючок ізноў ледзь не сустракае Мамантука ЧАСТКА ЧАЦЬВЁРТАЯ, у якой выяўляецца, што Тыгрыкі ня надта лазяць па дрэвах ЧАСТКА ПЯТАЯ, у якой Трус мае вельмі заняты дзень і мы даведваемся, чым звычайна займаецца Крыштусь Родзька «па раніцах» ЧАСТКА ШОСТАЯ, у якой Пых вынаходзіць новую гульню, а Іа далучаецца ЧАСТКА СЁМАЯ, у якой Тыгрыка адскокваюць ЧАСТКА ВОСЬМАЯ, у якой Парсючок здзяйсняе нешта выдатнае ЧАСТКА ДЗЕВЯТАЯ, у якой Вослік Іа знаходзіць Сядзібу, і Сава перасяляецца туды ЧАСТКА ДЗЕСЯТАЯ, у якой Крыштусь Родзька і Пых трапляюць у зачараванае месца, і мы пакідаем іх там
Беларускі пераклад Першы поўны пераклад кнігі з’явіўся ў 2007 годзе, у выдавецтве «Белы крумкач» у Познані. У беларускім перакладзе, выдадзеным з захаваннем аўтарскіх правоў, галоўнага героя завуць «Віня-Пых» («Віня», ад жаночага імя «Вініфрэд» — імя мядзведзіцы), і «Пых» ад англійскага вокліча «Пу» — асацыятыўны рад са словамі пыха (Віня-Пых вельмі ганарлівы мядзведзік), пыхкаць (сапець ад нейкай працы ці іншых няўклюдных дзеянняў), а таксама перагукаецца з героем беларускай народнай казкі «Пых». Імёны астатніх герояў: Крыштусь Родзька, Парсючок, Вослік Іа, Трус, Кенга, Ру, Мамантук, Лыска і Лысіца і інш.
Прэзентацыі кнігі прайшлі ў наступных гарадах: Прага (27.12.2007), Беласток (5.1.2008), Варшава (28.02.2008), Гродна (29.02.2008), Познань (5.3.2008) з удзелам Станіслава Шушкевіча, Масква (4.4.2008), Вільня (10.4.2008 і 11.4.2008), Кракаў (9.5.2008), Лондан (17.5.2008) з удзелам Айца Надсана, Торунь (29.5.2008), Гарадок на Падляшшы (19.7.2008) у межах рок-фестывалю Басовішча, Бяроза (20.7.2008) (з ваколіц Бярозы паходзіць беларускі плюшавы мядзведзік, які змешчаны на фотаздымку ў кнізе), Маладзечна (24.7.2008) з удзелам Уладзіміра Арлова, Глыбокае (27.8.2008), Гомель (29.7.2008), Мінск (30.7.2008) у брытанскай амбасадзе з удзелам амбасадара Вялікабрытаніі — Найджэла Гоўлд-Дэйвіса, Кіеў (14.8.2008), Орша (22.7.2009), Беласток (27.12.2011 і 24.1.2012), Старыя Ранчыцы (17.6.2012). Вялікая колькасць прэзентацый прайшла ў Глыбоцкім краі, у такіх мясцовасцях як Глыбокаеhttps://nashaniva.com/?c=ar&i=18952, Падвсілле, Шунеўцы і Удзелаhttp://cbs.okglub.by/news/428-sustrechy-chytacho-z-pismennikam-vitalem-voranavym. Дакладны дзённік з цэлага турнэ прэзентацый вёўся аўтарам перакладу ў папулярным у той час сярод беларускіх літаратараў livejournal. Да гэтага ніводная кніжка на беларускай мове не мела такога вялікага геаграфічнага ахопу і такой колькасці прэзентацый у замежжы.
Публікацыя перакладу выклікала шырокі розгалас у СМІ. Пра кнігу напісаў інтэрнэт партал РИА Новости, што прывяло да сапраўднага ажыятажу і актыўнага абмеркавання ў інтэрнэце. Навіна пра першы беларускі пераклад трапіла ў top30 на Яндэксе (6.1-2008). Інфармацыю падавалі многія польскія, украінскія і расійскія СМІ, напрыклад украінскія 1+1 і 5 канал. Пераклад быў у цэнтры абмеркавання ў межах навуковых канферэнцый, у Торуні (Białoruś i jej współczesne konteksty historyczno-kulturowe) і прадметам ліставання з Расійскай акадэміяй навук (Інстытутам рускай мовы). Піваварня 13 Litar выпусціла цёмны портэр «Віня-Пых».
Аўдыёкніга з беларускім перакладам выйшла ў 2022 годзе, у выдавецтве «Кніжны Воз». Ролі агучылі Андрэй Дробыш (Трус), Алег Гарбуз (Віня-Пых, Сава), Крысціна Дробыш (Крыштусь Родзька, Кенга, Малеча Ру), Андрэй Мілюхін (апавядальнік, Парсючок, Іа).
Аўдыяверсія і тэатральныя пастаноўкі
У 2022 годзе на беларускай аўдыякніжнай платформе «Кніжны воз» выйшла першая поўная аўдыяверсія перакладу Віня-Пыха. Праект стаў першай кнігай платформы, цалкам рэалізаванай пры падтрымцы слухачоў і сяброў праекта.
Кнігу агучылі беларускія акцёры Андрэй Мілюхін, Андрэй Дробыш, Алег Гарбуз і Крысціна Дробыш. Аўдыякніга даступная праз сайт і мабільную праграму «Кніжнага возу». Паводле прадстаўнікоў платформы, яе мэтай было зрабіць так, каб беларускамоўную версію Віня-Пыха маглі слухаць дзеці і дарослыя ў любой кропцы свету.
У 2026 годзе ў Беластоку адбылася прэм’ера дзіцячага спектакля Прыгоды Віня-Пыха і яго сяброў, пастаўленага рэжысёрам Бернардам Мацеем Баням. Спектакль быў падрыхтаваны дзецьмі і стаў адной з першых сцэнічных інтэрпрэтацый беларускага перакладу твора.
Сусвет твору
Дзеянне кніг пра Пыха адбываецца ў 500-акравым лесе Эшдаўн блізу набытай Мілнамі ў 1925 годзе фермы Кочфард у графстве , Англія, прадстаўленым у кнізе як Стоакравы лес (, у перакладзе Воранава — Стосоткавы лес). Рэальнымі з’яўляюцца таксама Шэсць соснаў і ручаёк, ля якога быў знойдзены Паўночны Полюс, а таксама згадваная ў тэксце расліннасць, у тым ліку калючы (gorse-bush, дзядоўнік у Воранава), у які падае Пых. Маленькі Крыстафер Робін любіў залазіць у дуплы дрэў і гуляць там з Пыхам, таму шматлікія персанажы кніг жывуць у дуплах, і значная частка дзеянні адбываецца ў такіх дамах або на галінах дрэў.
Дзеянне «Віня-Пыха» разгортваецца адначасова ў трох планах — гэта свет цацак у дзіцячым, свет звяроў «на сваёй тэрыторыі» у Стосоткавым лесе і свет персанажаў у апавяданнях бацькі сыну (гэта найбольш выразна паказана ў самым пачатку). У далейшым апавядальнік знікае з апавядання, і казачны свет пачынае ўласнае існаванне, разрастаючыся ад раздзела да раздзела. Адзначалася падабенства прасторы і свету персанажаў «Віня-Пыха» з класічным антычным і сярэднявечным эпасам. Шматабяцаючыя эпічныя пачынанні персанажаў (падарожжы, подзвігі, паляванні, гульні) аказваюцца камічна нязначнымі, у той час як сапраўдныя падзеі адбываюцца ва ўнутраным свеце герояў (дапамога ў бядзе, гасціннасць, сяброўства).