Пё́тр Ко́нанавіч Канашэвіч-Сагайда́чныЕнциклопедія історії України (, каля , в. Кульчыці, цяпер Самбірскі раён Львоўскай вобласці Украіны — , Кіеў) — гетман , кашавы атаман Запарожскай СечыПостанова ВРУ «Про відзначення 440-річчя з дня народження гетьмана Петра Сагайдачного». Арганізатар паспяховых паходаў запарожскіх казакоў супраць Крымскага ханства, Асманскай імперыі і Маскоўскага царства, мецэнат праваслаўных брацтваў.
Маладосць Пётр Канашэвіч нарадзіўся ў сяле Кульчыці на Перамышльскай зямлі Рускага ваяводства (цяпер Самбірскі раён Львоўскай вобласці) у праваслаўнай сям’і, якая належала да дробнай шляхты. На падставе захаванага памінальнага запісу роду Сагайдачнага, гісторыкі мяркуюць, што бацьку Сагайдачнага звалі Конанам, пасля смерці якога маці прыняла манаскі пострыг («інакіня Макрына»). Елісей, які згадваецца з прозвішчам Казноўскі, гэта, верагодна дзед Сагайдачнага па маці.
Дакладна не вядома, калі менавіта нарадзіўся Пётр Канашэвіч. Згодна з , гэта адбылося каля 1550, тады як Алена Апановіч указвала на 1577—1578 гадыАпанович О. М. Гетьмани України й кошові отамани Запорозької Січі. — К., 1993. — С.10, а — дату каля 1582. На падставе меркавання, што ў тыя часы дзяцей, як правіла, звалі ў гонар святога, з днём якога была блізкая дата нараджэння, то Сагайдачны арыентыровачна нарадзіўся каля , на свята апосталаў Пятра і Паўла.
Паводле сучасных меркаванняў, на працягу 1589—1592 гадоў атрымаў пачатковую адукацыю ў Самбары. З 1592 па 1598 гады вучыўся ў Астрожскай акадэмій на Валыні, якая ў той час перажывала перыяд росквіту і дзе працавалі выдатна падрыхтаваныя выкладчыкі.
Горад Астрог быў вялікім праваслаўным культурна-ідэалагічным цэнтрам, у якім з’явілася шмат твораў, накіраваных супраць каталіцызму і Брэсцкай уніі. Інтэлектуальная і ідэйная атмасфера Астрога сфармавалі перакананні і палітычныя погляды Сагайдачнага як дбайнага змагара праваслаўя, які ўсё жыццё паслядоўна адстойваў правы і інтарэсы сваёй царквы. Падчас вучобы Сагайдачны піша твор «Тлумачэнне аб Уніі», у якім выступіў у абарону праваслаўнай веры. Гэты твор быў высока ацэнены сучаснікамі, у прыватнасці, літоўскім канцлерам Львом СапегамПиріг Петро. Петро Конашевич-Сагайдачний: історичні нариси життя та діяльності. , які назваў працу ў сваім лісце да Язафата Кунцэвіча «найкаштоўнейшаю»Яворницький Д. І. Гетьман Петро Конашевич Сагайдачний. Кіеў., 1995.— С. 290.. Пасля выпуску Сагайдачны пераехаў у Львоў, пасля — Кіеў, дзе працаваў хатнім настаўнікам,Д. Яворницький. Гетьман Петро Конашевич Сагайдачний. К., 1995.— С. 291. таксама памочнікам кіеўскага земскага суддзі.
Уступленне ў Войска Запарожскае. Марскія паходы казакоў У канцы 1590-х — пачатку 1620-х гадоў асноўная дзейнасць запарожскага казацтва ажыццяўлялася узброеным шляхам — «шабляй» і была накіравана на атрыманне казакамі сродкаў для свайго матэрыяльнага існавання. Зводзілася ў першую чаргу да вайсковага наёмніцтва, самавольных пастояў і кантрыбуцый, таксама захоп ў ворагаў ваенных трафеяў, матэрыяльных каштоўнасцяў, палонных, нападаў на купецкія караблі і г.д.. Захопленыя ваенныя трафеі, у тым ліку прылады, каштоўнасці, а таксама багатыя палонныя давалі казакам магчымасць добра ўзбройвацца і выступаць магутнай ваеннай сілай. Аб’ектам для нападаў запарожцаў была Асманская імперыя і яго васалы, а ў асобныя перыяды — Масковія. Сваю дзейнасць запарожцы абгрунтоўвалі ў першую чаргу абаронай роднай зямлі ад ворага, якая здзяйснялася ў форме апераджальных удараў па яго тэрыторыі і вызваленнем з палону хрысціянскіх палонных.
У канцы XVI стагоддзя, відавочна, каля 1598, Канашэвіч далучыўся да Войска Запарожскага. Вядома, што Канашэвіч доўгі час знаходзіўся сярод запарожцаў, набываючы сваёй адвагай і розумам аўтарытэт. Менавіта на Запарожжы Канашэвіча як майстэрскага лучніка пачынаюць называць «Сагайдачным». Мянушка «Сагайдачны» была досыць распаўсюджанай сярод казакоў у сярэдзіне XVII стагоддзя, асабліва ў Падняпроўе і БрацлаўшчынеВидатні постаті української історії. Петро Конашевич-Сагайдачний .
Удзел у паходах у Валахію і Лівонію Увосені 1600 вялікі каронны гетман Ян Замойскі арганізуе малдаўска-валашскую ваенную кампанію, да якой далучыліся і некалькі тысяч казакоў. Мэтай гэтай кампаніі была падтрымка Сямёна Магілы (бацька Пятра Магілы) і аднаўленне польскіх уплываў у Малдове, паколькі ў траўні ёй авалодаў валашскі гаспадар Міхай Храбры. У гэтым паходзе як казак удзельнічаў Сагайдачны. 28 кастрычніка 1600 года ў бітве пад вёскай Букаў у Валахіі аб’яднаныя каралеўска-казацкія войскі нанеслі паражэнне Міхаю Храбраму.
У пачатку 1601 кароль Польшчы Жыгімонт III абвясціў аб далучэнні да Рэчы Паспалітай Эстоніі, якая да гэтага належала Швецыі. На заклік караля адгукнуліся запарожскія казакі, што на працягу 1601—1602 гадоў прымалі ўдзел у ваенных дзеяннях польска-шведскай вайны. Сярод іншых казакоў быў і Сагайдачны.
Казацкае войска было самастойнай, асобнай па сваёй структуры і арганізацыі арміяй. Агульная колькасць баявога складу налічвала 2032 воіны; 100—200 вольнанаёмных сялян знаходзілася каля абозу. Войска фармавалася з чатырох палкоў па 500 чалавек, артылерыі і абозу. Кіраўнік кампаніі Ян Замойскі паклаў на запарожцаў функцыі разведкі і забеспячэння бяспечнай зоны вакол асноўнага каралеўскага войска. Нягледзячы на ваенныя поспехі, кампанія апынулася вельмі затратнай для польскай казны. Не хапала грошай на выплату воінам, не хапала цёплай вопраткі, харчавання, боепрыпасаў, корму для коней. Вайна зацягвалася, i яна бачылася казакам абсалютна бесперспектыўнай. У пачатку верасня 1602 запарожцы адправіліся на Украіну, перагружаныя здабычай, параненымі і хворымі воінамі. Пры вяртанні дадому, адчуваючы сваю сілу і бездапаможнасць кароннага ўрада, казакі звярнуліся да рабаванняў і адпомсцілі шляхце і мяшчанам Полацка і Віцебска, якія дапамагалі войскам падаўляць паўстанне Севярына НалівайкіБорис Черкас. Пригоди козаків у ПрибалтиціСергій Махун.Козаки-найманці на службі європейських держав .
Марскія паходы запарожцаў
Атрыманне Гетманскай булавы. Узяцце Кафы У лютым 1615 Канашэвич ужо быў уплывовым казацкім палкоўнікам, які меў у сваім падначаленні атрад колькасцю да 3000 казакоў. Гэта вядома з ліста Лукаша Сапегі, які скардзіўся свайму брату Льву на Сагайдачнага, які знаходзіўся на Кіеўшчыне і не захацеў прыйсці на дапамогу польскім падраздзяленням і загадаў сваім казакам адступіць. Як паказваў Лукаш Сапега, Сагайдачны хацеў з дапамогай татараў выцесніць салдат з Украіны, таму што казакі адчувалі да іх «нянавісць».
Увесну 1616 запарожскім гетманам быў Васіль Стрылкоўскі. Прыкладна ў канцы красавіка — пачатку траўня запарожцы здзейснілі паход на турэцкія гарады. Падчас гэтага паспяховага паходу былі ўзятыя гарады Варну і Місіўры. Турэцкі флот, высланы наўздагон, быў разбіты ля вусця Дуная. Летам 1616 г. адбылася змена гетмана: Гетманам Войска Запарожскага быў абвешчаны Сагайдачны. Прычынай яго абрання магло стаць абяцанне арганізацыі большага паходу, чым таго, што быў вясной.
Бітва за Кафу
У хуткім часе пасля абрання гетманам Сагайдачны падрыхтаваў паход да непрыступнай турэцкай крэпасці Кафы (сучасная Феадосія), якая была галоўным нявольніцкім рынкам у Крыме. Туркі, якія яшчэ не аправіліся ад нядаўняй атакі казакоў на гарады Румелійскага ўзбярэжжа, не чакалі такога хуткага нападу на добра ўмацаваную крэпасць. Кафа была вялікім і багатым горадам, насельніцтва якога налічвала ад 70 да 100 000 жыхароў. Кафская крэпасць мала моцныя абарончыя ўмацаванні: 13-метровыя знешнія сцены даўжынёй больш за 5 км. Гарнізон гораду складаўся з 3 янычарскіх орт. Камендант крэпасці меў у сваім распараджэнні каля 300 чалавек, яшчэ 200 салдат былі ў падпарадкаванні капудана — камандзіра ваенна-марскіх сіл.
У ліпені 1616 гетман разам з 6000 казакамі на 120—150 гарбатках адправіўся ў марскі паход. На выхадзе з Дняпра ў Дняпроўска-Бугскім лімане казакі сустрэлі эскадру асманскіх галер, якую разграмілі і захапілі каля паловы судоў. Каб увесці турак у зман адносна сваіх далейшых дзеянняў, Сагайдачны загадаў частцы войска дэманстратыўна вярнуцца на Сеч з захопленай здабычай. З астатнімі войскамі каля тыдня хаваўся паблізу Ачакава. Усыпіўшы пільнасць ворага, казакі працягнулі свой паход.
22 ліпеня 1616 года Канашэвіч разам з 4000 казакамі прыбыў у горад. Ноччу казакі высадзіліся на бераг і падышлі да брамы Кафы. Раптоўным нападам яны захапілі гарадскую цытадэль і ўзяліся рабаваць горад і звальняць хрысціянскіх нявольнікаў. Каб забраць як мага больш палонных на свае чайкі, казакі выкінулі большую частку захопленага дабра, тым самым пацвердзіўшы свой зарок вызваляць з няволі хрысціян, якую давалі перад сваімі паходамі.
Вестка аб узяцці запарожцамі Кафы ўзняла перапалох у Бахчысараі, хан Джанібек Герай схаваўся ў крэпасці Чуфут-Кале. Адначасова хан выслаў наяўныя войскі на ўзбярэжжа Крыму, каб не даць казакам высадзіцца на сушу. Аднак казакі разбілі войска, якое стаяла ім на шляху, аднавілі запасы прэснай вады і спалілі некалькі паселішчаў. Пасля гэтага запарожцы без прыгод вярнуліся да Сечы.
Восенню 1616 Канашэвіч арганізаваў новы паход у Турцыю. Спачатку спаліў турэцкі флот (26 галер) паблізу Мінер, а затым, высадзіўшыся на бераг, нечаканым штурмам узяў Трапезунд. Спрабуючы знішчыць казакоў пры вяртанні дадому, султан адправіў быў эскадру пад камандаваннем адмірала Ціколі-пашы. Аднак у бітве на рэйдзе Сінопа, казакі, патапіўшы тры вялікіх караблі і некалькі меншых, прымусілі турэцкі флот вяртацца ў Стамбул. Пасля гэтай перамогі Сагайдачны атакаваў Стамбул. «Казакі, — кажа турэцкая архіўная хроніка, — увайшлі ў Стамбул, забілі 5000 або 6 000 туркаў, захапілі вялікую колькасць палонных і спалілі палову горада». Ужо ў Сечы, у праліве Конскія воды, казацкая флатылія сустрэлася з пасланай наўздагон эскадрай адмірала Ібрагім-пашы. У кароткай, але жорсткай бітве казакі разграмілі турэцкага адміралаМирослав Мамчак. Україна: Шлях до моря. Історія українського флоту . Па вяртанні, казакі працягвалі атакаваць турэцкія крэпасці. Па сведчанні сучаснікаў, казакі кантралявалі навігацыю паміж Басфорам і Дняпроўска-Бугскім ліманам. Як паказваў вядомы італьянскі падарожнік П’етра дэла Вале ў траўні 1618 года: «Туркі не маюць на Чорным моры ні аднаго месца, якое б не ўзялі і ня разбурылі казакі. Ва ўсякім выпадку яны сёння на Чорным моры такая значная сіла, што, калі прыкладуць больш энергіі, будуць цалкам яго кантраляваць».Коваленко Л. Т. «Петро Конашевич-Сагайдачний»
Паход 1618 на Маскву
Перадумовы і арганізацыя паходу На пачатку красавіка 1617 г. кароль Уладзіслаў адправіўся з Варшавы ў паход на Маскву з мэтай атрымаць карону маскоўскага цара, якой у той час валодаў абраны 21 лютага 1613 года Земскім Саборам Міхаіл Раманаў — першы маскоўскі цар у дынастыі Раманавых. У канцы верасня пад Смаленскам войска каралевіча аб’ядналася з войскам Яна Караля Хадкевіча. Увесну кароннае войска Рэчы Паспалітай на чале з прынцам Уладзіславам падышло да Вязьмы і раскінула лагер, чакаючы падыходу падмогі. Аднак ні воінаў, ні грошай не паступіла, таму большасць салдат пакінула лагер. Каб выратаваць каралевіча і выправіць сітуацыю, польскі ўрад звярнуўся па дапамогу да Войска Запарожскага. У сакавіку 1618 дванаццаць запарожскіх сотнікаў сустрэліся з каралевічам Уладзіславам і паабяцалі прывесці яму дваццацітысячная войска.
Шлях да Масквы
У другой палове чэрвеня 6 палкоў 20-тысячнага казацкага войска пад кіраўніцтвам Канашэвіча адправіліся ў Маскву. З сабой запарожцы ўзялі 17 гармат невялікага калібра, артылерыю, каб не запавольваць рух, пакінулі ў Кіеве. Пасля пераправы праз Днепр, войска Сагайдачнага выйшла на Мураўскі шлях, які вядзе ад Крыму правабярэжжам Дняпра ў бок Тулы.
7 ліпеня казакі падышлі пад адзін з найбольш умацаваных гарадоў на поўдні Масковіі — Ліўны. У выніку нечаканай атакі запарожцы хутка ўзялі горад. У палон патрапіў ваявода Мікіта Чаркаскі, іншы ваявода — Пётр Данілаў — забіты падчас бою. Пасля авалодання горадам запарожцы размясціліся ў яго пасадзе, а 10 ліпеня працягнулі шлях.