Этру́ская мова — вымерлая мова этрускаў, паходжанне якой не ўсталявана. Калі не лічыць магчымае сваяцтва этрускага з дзвюма іншымі мёртвымі мовамі — рэцкай і лемнаскай, этруская мова лічыцца мовай-ізалятам і не мае прызнаных навукай сваякоў. Адной з гіпотэз пра магчымае сваяцтва этрускага з'яўляецца версія С. А. Старосціна і І. М. Дзьяканава пра сваяцтва этрускай мовы з вымерлымі хурыцкай і ўрарцкай. Іншыя даследчыкі працягваюць настойваць на сваяцтве этрускай з анаталійскай (хета-лувійскай) галіной індаеўрапейскіх моў. Улічваючы нешматлікасць вядомых этрускіх слоў і толькі абмежаваныя веды этрускай граматыкі, усе гэтыя здагадкі ў значнай ступені з'яўляюцца толькі абстрактнымі.
За апошнія 100 гадоў дасягнуты некаторы прагрэс у вывучэнні этрускай мовы: ідэнтыфікаваны многія граматычныя формы, з той ці іншай ступенню дакладнасці ўсталяваны значэнні каля 50 слоў. Тым не менш, пра канчатковую дэшыфроўку казаць яшчэ занадта рана.
Даследчыкі з той ці іншай ступенню ўпэўненасці гавораць пра існаванне сваякоў этрускай мовы ў той жа гістарычны перыяд: мова Лемнаскай стэлы VI—V ст. да н.э. (меркавана — мова пеласгаў, якія, паводле Герадота, жылі на востраве ў гэты ж перыяд); рэцкая мова (шматлікія кароткія помнікі з Паўночнай Італіі V—II ст. да н.э.) этэакіпрская мова (мова дагрэчаскага насельніцтва в. Кіпр) — надпісы выкананы так званым кіпрскім пісьмом (маюцца тэксты з паралельным грэчаскім перакладам); меркавана — камунская мова.
У лацінскую мову ўвайшлі некаторыя меркавана этрускія запазычанні (напрыклад, persona < phersu «маска», satellitium < satnal, mantissa, palatium, servus «раб», ceremonia, antenna, arena, elementum, litera, якія сталі пазней інтэрнацыяналізмамі) і ўласныя імёны (напрыклад, назва горада Парма).
Граматыка
Алфавіт
Першапачаткова выкарыстоўваўся архаічны заходнегрэчаскі алфавіт, акрамя двух знакаў, якія эвалюцыянавалі па гучанні: S з [s] у [z], і TS з [t] у [ts], пазней дададзены знак 8 у значэнні [p]. У асобных этрускіх і рэтыйскіх надпісах ужываліся свае арыгінальныя знакі. У адзіным тэксце (Tabula Cortonensis) нароўні са знакам M [m] сустракаецца менавіта складовы знак са значэннем [um].
Да 700 года да н.э. этрускі алфавіт складаўся з 26 літар:
𐌀 𐌁 𐌂 𐌃 𐌄 𐌅 𐌆 𐌇 𐌈 𐌉 𐌊 𐌋 𐌌 𐌍 𐌎 𐌏 𐌐 𐌑 𐌒 𐌓 𐌔 𐌕 𐌖 𐌗 𐌘 𐌙 , A B G D E V Z H Θ I K L M N Ξ O P Ś Q R S T Y X Φ Ψ
Да 400 года да н.э. класічны этрускі алфавіт складаўся з 21 літары:
𐌀 𐌂 𐌃 𐌄 𐌅 𐌆 𐌇 𐌈 𐌉 𐌋 𐌌 𐌍 𐌐 𐌑 𐌓 𐌔 𐌕 𐌖 𐌘 𐌙 𐌚 A C D E V Z H Θ I L M N P Ś R S T U Φ Ψ F
Гэты алфавіт выкарыстоўваўся да II стагоддзя да н.э., пакуль яго не пачаў замяняць лацінскі алфавіт.
Фанетыка right|thumb|400px|Эвалюцыя этрускага алфавіта
Лацінская транслітарацыя этрускіх слоў перадае шмат адценняў, якія ніяк не адлюстроўваліся ў этрускіх надпісах. Так, на пісьме этрускі не адрознівалі звонкія і глухія зычныя, апускалі кароткія галосныя ( — , — , — і г.д.).
На пісьме адрозніваліся 4 галосныя: a, e, i, u (гэтая асаблівасць уласцівая і іншым тырэнскім мовам).
У этрускай мове мелася багатая сістэма сібілянтаў.
+ Фанетычная сістэма этрускай мовыгубныяp, ph, fзубныяt, th, s, ś , z(ts)палатальныяk, ch, hсанорныяr, l, m, n, i(j), v/uгалосныяi, e, a, uдыфтонгіai, ei, ui, au/av, eu, uv
Лексіка Адзначаны лацінскія і грэчаскія запазычанні. Пра лексічныя супадзенні з хацкай мовай гл. у артыкуле хацкая мова.
Марфалогія Словаўтварэнне і словазмяненне — выключна суфіксальнае (прэфіксы не адзначаны). Аглюцінатыўная мова з моцна выяўленай тэндэнцыяй да флектыўнасці.
Імя Назоўнік і прыметнік скланяюцца па агульнай парадыгме: намінатыў-акузатыў (абсалютыў): няма паказчыку. генітыў I: -s ; генітыў II: -(a)l. лакатыў: -i. аблатыў I: -is ; аблатыў II: -(a)ls (у некаторых публікацыях называецца «падвойны генітыў»). пасесіў I: -si ; пасесіў II: -(a)le. множны лік: -r (адуш.) ; -χva (неадуш.). генітыў мн. ліку: -ra-s (адуш.) ; -χva-l (неадуш.). пасесіў мн. ліку: ra-si (адуш.) ; -χva-le (неадуш.). сумесны склон (ці саюз?) = «і …» (аналаг лацінскага …que): -c (дадаецца пасля ўсіх іншых марфалагічных паказчыкаў)
Прыметнікі, вытворныя ад назоўнікаў, маюць паказчык -na.
Дзеяслоў Дзеяслоўныя суфіксы: цяперашні час: -u. прошлы час, актыў: -ce. прошлы час, пасіў: -χe. належнасць: -(e)ri. ін'юктыў: -e. кан'юнктыў: -a. імператыў: няма паказчыку (паводле меркавання А. І. Неміроўскага — паказчык -θ). актыў. дзеепрым. цяп. ч.: -as(a); -u; -θ. актыў. дзеепрым. пр. ч.: -θas(a); -nas(a). пасіў. дзеепрым. (а таксама дзеепрым. ад непераход. дзеяс.) пр. ч.: -u; -icu; -iχu.
Дзеяслоў-звязка «быць» у цяперашнім часе апускаўся; вядомыя яго формы прошлага часу amuce, amce, ame.
Часціцы Адмоўная часціца надзейна не ідэнтыфікавана. Паводле меркавання А. Марандзі, адмоўна-забароннай з'яўляецца часціца eiAppunti su iscrizioni etrusche arcaiche contenenti la formula della negazione, in Revue Belge de Philologie et d'Histoire, LXXIV, 1996, pp. 121—129 | Alessandro Morandi — Acad….
Прыназоўнікі і паслялогі не ідэнтыфікаваны; мяркуецца, што іх ролю выконвалі склонавыя паказчыкі, а таксама апісальныя фразеалагізмы. З-за гэтай асаблівасці этрускай мовы яе сінтаксіс даволі бедны.
З саюзаў надзейна ідэнтыфікаваны …c («і»), які дадаецца да слова пасля ўсіх астатніх марфем.
Лічэбнікі Дзякуючы выяўленым гульнявым кубікам і шматлікім надмагільным надпісам сістэма лічэбнікаў у цэлым адноўлена, хоць працягваюцца дыскусіі наконт значэння некаторых лічэбнікаў:
1 θu(n) 2 zal, esal 3 ci 4 huθ 5 maχ 6 śa 7 semφ 8 cezp 9 nurφ 10 śar (сумніўна) ці halχ (С. Яцамірскі) 20 zaθrum «-ццаць» = -alχ «без …-х» = -em
Цікавая асаблівасць: шматразрадныя лічэбнікі, якія заканчваюцца на «сем», «восем», «дзевяць», не існавалі (за выключэннем уласна 7, 8, 9). Так, 27 выражалася як ciem cialx, літар. «без 3-х 30», 19 як θunem zaθrum, літар. «без 1-га 20», і т.п. Адгэтуль асаблівасць рымскіх лічбаў, запазычаная ў этрускаў, калі меншы лічэбнік перад вялікім аднімаецца ад яго (напр. XIX — 19).
Сімвалы этрускіх лічэбнікаўДзесятковая сістэмаЭтруская назваСімвал *1θu I5maχ Λ10šar X50muvalχ ↑100? C , Ж500?(круг, унутры якога 5 кропак)1000?(дуга, унутры якой 3 кропкі)
1 thu
2 zal, es(a)l
3 ci
4 ša
5 mach
6 huth
7 semph(?)
8 cezp(?)
9 nurph(?)
10 šar16 huthzar
17 ciem zathrum
18 eslem zathrum
19 thunem zathrum
20 zathrum
27 ciem cealch
28 eslem cealch
29 thunem cealch
30 cialch (cealch)
40 šealch50 muvalch (*machalch)
60 *huthalch
70 semphalch(?)
80 cezpalch(?)
90 *nurphalch(?)
100 ?
1000 ?
Сінтаксіс Звычайны парадак слоў — SOV. Сказы, нават у доўгіх тэкстах, звычайна кароткія; у цэлым этруская мова не была прыстасаваны да ўтварэння складаназлучаных і складаназалежных сказаў (гл. Часціцы).
Каляндар Вядомыя назвы васьмі месяцаў свяшчэннага календара.
uelcitanus (lat.) = сакавік. aberas (lat.) = красавік; apirase = у месяцы красавіку. ampiles (lat.) = май; anpilie = у месяцы маі. aclus (lat.) = чэрвень; acal(v)e = у месяцы чэрвені. traneus (lat.) = ліпень. ermius (lat.) = жнівень. celius (lat.) = верасень; celi = у месяцы верасні. xof(f)er(?) (lat.) = кастрычнік.
Сувязі з іншымі мовамі Тырэнская сям'я Роднаснымі этрускай мове з'яўляюцца лемнаская мова (в. Лемнас) і рэцкая мова (усходнія Альпы). Х. Рыкс аб'ядноўваў гэтыя мовы ў тырэнскую сям'ю.
Індаеўрапейскія мовы Пытанне аб генеалогіі этрускай мовы, як і тырэнскіх моў, застаецца адкрытым. Гіпотэза пра сваяцтва з індаеўрапейскімі мовамі, папулярная да сярэдзіны XX ст., у наш час падтрымкай даследчыкаў не карыстаецца. Даўжэй за іншыя дыскутаваліся гіпотэзы пра сваяцтва з палеабалканскімі і анаталійскімі мовамі (У. Георгіеў). Нягледзячы на адсутнасць сваяцтва, у этрускай адзначаны запазычанні з італійскіх моў, у першую чаргу з лацінскай, досыць архаічныя па форме (этр. nefts = лац. nepos < *nepots), што можа сведчыць пра кантакты ў дапісьмовую эпоху.
Мовы Каўказа А. Трамбеці адзначаў структурнае падабенства этрускай мовы з паўночнакаўказскімі (нахска-дагестанскімі). Таксама адзначаюцца некаторыя марфалагічныя і лексічныя супадзенні з хурыта-ўрарцкімі моваміFacchetti G. (2002). Appunti di morfologia etrusca..
Дагрэчаскія мовы Крыта і Кіпра Прыхільнікамі сваяцтва этрускай мовы з дагрэчаскімі мовамі Крыта (мінойскай і/ці пеласгскай) у наш час з'яўляюцца С. Яцамірскі ў Расіі і Дж. Факеці ў Італіі.
Т. Джонс прапанаваў тлумачэнне аднаго з этэакіпрскіх тэкстаў (двухмоўнай таблічкі з Аматуса) на этрускай мове, аднак не быў падтрыманы іншымі лінгвістамі.
Надпісы У наш час вядома больш за 12 тыс. этрускіх надпісаў, аднак сярод іх вельмі нешматлікія змяшчаюць больш за дваццаць слоў. У 1893 годзе надпісу на этрускай мове пачалі збіраць у «Corpus Inscriptionum Etruscarum». Надпісы па іх мэтавым прызначэнні можна падзяліць на 5 катэгорый: надпісы-прысвячэнні, якія галоўным чынам зробленыя на вазах, дзе названа імя ўладальніка ці дарыльшчыка, напрыклад mi Larθa — я [ёсць] уласнасць Ларта (T.L.E. 154), mi mamerces: artesi — я [ёсць] уласнасць Мамеркуса Артэ (T.L.E. 338); надпісы па зароку, адрасаваныя герою ці алтару, напрыклад mini muluvanece Avile Vipiiennas — Аўл Вібена мне падарыў (T.L.E. 35); пахавальныя надпісы на саркафагах і грабніцах, напрыклад mi larices telaθuras suθi — я [я ёсць] грабніца Ларыса Тэлатура (T.L.E. 247); надпісы на стэлах, прысвечаныя пэўнаму чалавеку; доўгія надпісы, якія змяшчаюць больш за 20 слоў — найменш шматлікія. Да прыкладу, вядома толькі 8 надпісаў, якія змяшчаюць больш за 40 слоў: Liber Linteus («Ільняная кніга») — кніга, напісаная на льняным палатне, якая змяшчае каля 1200 слоў, у тым ліку 500 розных; чарапіца з Капуі (V—IV стст. да н.э.) змяшчае надпіс бустрафедонам, які складаецца з 62 радкоў і прыкладна 300 слоў, якія магчыма прачытаць; памежны слуп з Перуджы (II ст. да н.э.) змяшчае інфармацыю пра падзел двух зямельных участкаў, змяшчае 46 радкоў і 130 слоў; свінцовая стужка, знойдзеная ў свяцілішча Мінервы (V ст. да н.э.), змяшчае 11 радкоў і 80 слоў (40 з іх можна прачытаць); свінцовы дыск з Мальяна (V ст. да н.э.) змяшчае больш за 80 радкоў; Арыбал (VII ст. да н.э.) змяшчае 70 слоў; скрыжалі з Піргі (V ст. да н.э.) — тры залатыя пласціны, дзве з якіх змяшчаюць 52 словы на этрускай мове; бронзавая таблічка з Картоны (III—II ст. да н.э.) змяшчае надпісы пра продаж зямельнай уласнасці, выгравіраваныя з двух бакоў (32 радкі з аднаго, 8 — з іншага).
Літаратура Буриан Я., Моухова Б. Загадочные этруски. пер. с чешского. изд. «Наука», М., 1970. Немировский А. И. Этруски: от мифа к истории. М., 1983. Пенни Дж. Языки Италии // Кембриджская история древнего мира. Т. IV: Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э. Под ред. Дж. Бордмэна и др. Пер. с англ. А. В. Зайкова. М., 2011. С. 852—874. — ISBN 978-5-86218-496-9 Риджуэй Д. Этруски // Кембриджская история древнего мира. Т. IV: Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э. М., 2011. С. 754—803. Савенкова Е. Д. Этрусская морфемика: Опыт формального моделирования. СПб., 1996. Савенкова Е. Д., Великосельский О. А. К вопросу о префиксации в этрусском языке // Проблемы современного теоретического и синхронно-описательного языкознания. Лингвистика. История лингвистики. Социолингвистика. Вып.5., СПб., 2003. ISBN 5-288-03321-8. Тайны древних письмён. Проблемы дешифровки. Сборник. М. 1975. Яцемирский С. А. Опыт сравнительного описания минойского, этрусского и родственных им языков. М.: «Языки славянской культуры», 2011. ISBN 978-5-9551-0479-9 L'enigma svelato della lingua etrusca, Giulio M. Facchetti, Newton & Compton editori, Roma, 2000. Seconda edizione 2001. Il " mistero " della lingua etrusca, Romolo A. Staccioli (alla fine dell'opera è presente un glossario di vocaboli etruschi attualmente decifrati con certezza.) Newton & Compton editori, Roma, 1977. 2° édition, 1987. Gli Etruschi: una nuova immagine, Mauro Cristofani, Giunti , Firenze, 1984. L'etrusco una lungua ritrovata, Piero Bernardini Marzolla, Mondadori, Milano, 1984 Lingua e cultura degli Etruschi, Giuliano e Larissa Bonfante, Editori Riuniti, 1985