Тара́с Рыго́равіч Шаўчэ́нка (; , в. Мо́рынцы, цяпер Звянігародскі раён, Чаркаскай вобласці, Украіна — , Санкт-Пецярбург) — украінскі пісьменнік, мастак, грамадскі дзеяч; заснавальнік новай украінскай літаратуры і нацыянальнай літаратурнай мовы.
Літаратурная спадчына Шаўчэнкі, цэнтральную ролю ў якой іграе паэзія, у прыватнасці зборнік «Кабзар», лічыцца асновай сучаснай украінскай літаратуры і шмат у чым літаратурнай украінскай мовы. Аб’яднаў у сваіх паэтычных творах жывую гутарковую мову са сродкамі мовы кніжнай, узнёс украінскую літаратурную мову на новы, якасна вышэйшы ўзровень. Шырока карыстаючыся лексікаю розных галін навукі і мастацтва, Шаўчэнка фактычна заклаў падмурак тэрміналагізацыі ўкраінскай лексікі.
Жыццяпіс
Дзяцінства і юнацтва
Тарас Шаўчэнка нарадзіўся 9 сакавіка 1814 года ў в. Морынцы Педзінаўскай воласці Звянігародскага павета Кіеўскай губерні. Быў трэцім дзіцем прыгонных сялян Рыгора Іванавіча Шаўчэнкі і Кацярыны Акімаўны пасля сястры Кацярыны (1804 – каля 1848) і брата Мікіты (1811 – каля 1870)Глядзі артыкулы «Шевченко Катерина Григорівна» і «Шевченко Микита Григорович» у Шаўчэнкаўскім слоўніку .
Паводле роднасных паданняў, дзяды і прадзеды Тараса з бацькоўскага боку паходзілі ад казака Андрэя, які на пачатку XVIII стагоддзя прыйшоў з Запарожскай Сечы. Бацькі яго маці, Кацярыны Акімаўны Бойка, былі перасяленцамі з Прыкарпацця.
У 1816 годзе сям'я Шаўчэнка пераехала ў в. Кірылаўка Звянігародскага павета, адкуль паходзіў Рыгор Іванавіч. Дзіцячыя гады Тараса мінулі ў гэтай вёсцы. У 1816 годзе нарадзілася Тарасава сястра ЯрынаЦентральний Державний історичний архів УРСР. — Кіеў, ф. 127, спр. 1407, розд. 3., у 1819 годзе — сястра МарыяЦентральний Державний історичний архів УРСР. — Кіеў, ф. 127, спр. 1454, арк. 87., а ў 1821 годзе нарадзіўся Тарасаў брат ЁсіпЦентральний Державний історичний архів УРСР. — Київ, ф. 127, спр. 1485, арк. 94..
Увосень 1822 года Тарас Шаўчэнка пачаў вучыцца грамаце ў дзяка Саўгіра Тарас Шевченко. Княгиня. — Переклад В. Сапіцький. — Електронна бібліотека української літератури. — Торонто. Тарас Шевченко. Княгиня. Зібрання творів у 6 т. — К., 2003. — Т. 3: Драматичні твори. Повісті.. Тады ж азнаёміўся з творамі Рыгора Скаварады.
10 лютага 1823 года яго старэйшая сястра Кацярына выйшла замуж за Антона Красіцкага — селяніна з Зялёнай Дзібровы, а 1 верасня 1823 года ад цяжкай працы і беднасці памерла маці Кацярына Тарас Шевченко: Документи та матеріали до біографії. Документи 1-101 (1814—1843). — К., 1982..
19 кастрычніка 1823 года бацька ажаніўся другі раз з удавой Аксанай ЦярэшчанкаТерещенко Оксана // Шевченківська енциклопедія: — Т. 6: Т—Я : у 6 т. / Гол. ред. М. Г. Жулинський. — Київ : Ін-т літератури ім. Т. Г. Шевченка, 2015. — С. 238—239., у якой ужо было трое дзяцей«Основа», 1862, кн. III. — С. 5; Твори у десяти томах… — т. III. — С. 170. Яна жорстка абыходзілася з няроднымі дзецьмі, ў прыватнасці з малым ТарасамДив. статтю «Терещенко Оксана Антонівна» в Шевченківському словнику. У 1824 годзе нарадзілася сястра Тараса Марыя — ад другога шлюбу бацькіЦентральний Державний історичний архів УРСР. — Київ, ф. 127, оп. 1012, спр. 1526.. Хлопец чумакаваў з бацькам. Бываў у Звэныгародку, Умані, Елісаветградзе (цяпер Крапіўніцкі)Твори у десяти томах, т. III. — С. 129.. 2 красавіка 1825 года бацька памёр, і неўзабаве мачыха вярнулася са сваімі трыма дзецьмі ў Марынцы. Урэшце Тарас вымушаны быў пакінуць дом. Некаторы час Тарас жыў у дзядзькі Паўла, які пасля смерці яго бацькі стаў апекуном сірот. У гутарцы з біёграфам паэта М. Чалым Ярына характарызавала Паўла як «вялікага кацюгу», Тарас працаваў у яго разам з парабкам у гаспадарцы, але ў выніку не вытрымаў цяжкіх умоў жыцця і пайшоў у арэнду да новага кірылаўскага дзяка Пятра БагорскагаПетро Лебединцев. Тарас Григорович Шевченко. Деякі доповнення і поправки до його бографії. (рос.) — Киевская старина. — 1882. — кн. 9. — С. 560–567. Підписано криптонімом Пр. П. Л–въ..
Як штурхач насіў ваду, ацяпляў школу, абслугоўваў дзяка, чытаў псалтыр над памерлымі і вучыўся. Не стрываўшы здзекаў Багорскага і адчуваючы вялікую цягу да жывапісу, Тарас уцёк ад дзяка і пачаў шукаць у навакольных сёлах настаўніка-маляраТвори у десяти томах… — т. V. — С. 225.. Некалькі дзён парабкаў і «вучыўся» жывапісу ў дыякана Яфрэма (Лысянка Звэныгародскага павета, цяпер Чаркаскай вобласці)Тарас Шевченко. Мандрівка з приємністю та й не без моралі. Частина перша. Переклад Д. Дорошенко. — Електронна бібліотека української літератури.Ймення, очевидно, переінакшені. Кониський О. Я. Тарас Шевченко-Грушівський: Хроніка його життя. Дитинний вік Тараса Шевченка. — К., 1991.. Таксама меў настаўнікаў-маляроў з вёскі Стэбліў, Канеўскага паветаОснова. — 1862. — Кн. V. — С. 50. і з вёскі Тарасаўкі Звенігародскага паветаОснова. — 1862. — кн. III. — С. 10; Твори… — т. V. — С. 225.. Намытваючы ў кірылаўскага папа Рыгора Кошыца, Тарас пабываў у Багуславе, у мястэчках Бурты і ШполаКиевская старина. — 1882. — кн. 9. — С. 563..
У 1828 годзе Шаўчэнку ўзялі казаком (слугой) да панскага двара ў Вільшанай (Звэныгародскага павета Кіеўскай вобласці), калі ён звярнуўся па дазвол вучыцца ў хліпноўскага маляраОснова. — 1862. — Кн. III. — С. 10.. У тым жа годзе памёр Васіль Энгельгарт, і сяло Кірылаўка стала ўласнасцю яго сына — Паўла ЭнгельгартаЧеркаський обласний архів. — Ф. 661. — Спр. 120. — Арк. 3—6., які прызначыў Тараса ўласным дваровым слугой у вільшанскім маёнтку.
Амаль два з паловай гады — з восені 1828 да пачатку 1831 — Шаўчэнка прабыў са сваім панам у ВільніОснова. — 1862. — кн. III. — С. 10; Твори… — т. V. — С. 188.. 18 снежня 1829 года той заспеў Тараса ноччу за маляваннем казака Платава, героя вайны 1812 года, намяў яму вушы і загадаў выдраць на стайніТвори у десяти томах… — т. V. — С. 188; т. VII, кн. II, № 349.. На наступны дзень загад быў выкананы фурманам СідоркамТвори у десяти томах… — т. V. — С. 188.. Падрабязнасці Віленскага жыцця малавядомыя. Верагодна, Тарас наведваў лекцыі па маляванні прафесара Віленскага ўніверсітэта Ёнаса Рустэмаса. Шаўчэнка мог быць відавочцам Польскага паўстання ў 1830 годзе. З тых часоў захаваўся Тарасаў малюнак «Жаночая галоўка», які сведчыць аб амаль прафесійным валоданні алоўкамТарас Шевченко. Жіноча голівка. — НМТШ. № г-275.. У горадзе Тарас пазнаёміўся са швачкай — полькай Дуняй Гусікоўскай. Польскую мову ён ведаў яшчэ з Украіны, дзе ў той час яна была дастаткова распаўсюджаная. З Гусікоўскай юнак удасканаліў сваё веданне польскай мовы, мог чытаць у арыгінале творы Міцкевіча.
Першыя гады ў Пецярбургу. Выкуп з прыгону (1831–1838) Пераехаўшы ў 1831 годзе з Вільні ў Пецярбург, памешчык П. Энгельгардт узяў з сабой ШаўчэнкуЧалый М. Жизнь и произведения Т. Шевченко… — C. 22; Санкт-Петербургские ведомости. — 1831. — 9 февраля; Жур П. Шевченковский Петербург… — С. 30., а каб пасля атрымаць выгаду на мастацкіх творах уласнага «пакаёвага мастака», падпісаў кантракт і аддаў яго ў навуку на чатыры гады да жывапісца В. Шыраева, у якога і пасяліўся Тарас да 1838 годаТвори у десяти томах… — т. V. — С. 188; Жур П. Шевченковский Петербург… — С. 47.. У арцелі Шыраева Шаўчэнка акружалі такія ж, як і ён, здольныя маладыя людзі — выхадцы з нізкіх пластоў народа — прыгонныя сяляне або адпушчаныя з прыгону і мяшчане, якія імкнуліся авалодаць мастацтвам жывапісу, стаць мастакамі«Перші роки Шевченка в Петербурзі (1831—1838)» [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 29-51.] litopys.org.ua Працытавана 15 сакавіка 2022. Шыраеў звяртаўся з вучнямі строга, у сваёй аўтабіяграфіі і аповесці «Мастак» Шаўчэнка пісаў пра яго як «чалавека прагнага, грубага, суровага і дэспатычнага». Звычайна Шыраеў заключаў кантракты на восем гадоў: пяць з іх адводзіліся на навучанне, а на працягу наступных трох гадоў вучань павінен быў «паслужыць майстру за навучанне», працуючы на яго. На працягу пяці гадоў гаспадар вучыў вучня маляваць і пісаць «міфалагічныя і гістарычныя фігуры і фарцарнамент, кветкі і розныя ўпрыгажэнні клеевымі і алейнымі фарбамі». Ён павінен быў даць жыллё, карміць і апранаць вучня, а вучань — падпарадкоўвацца майстру і не адлучвацца без дазволу. Пасля заканчэння дагавора ўладальнік абавязваўся даць вучню «прыстойнае адзенне» або замест яго 100 рублёў, а бацькам вучня выслаць 150 рублёў. Падчас выканання арцеллю падрадаў Шаўчэнка авалодаў мастацтвам дэкаратыўнага роспісу, у прыватнасці падчас роспісу Вялікага тэатра як падмайстар-малявальшчыкБурачек М. Великий народний художник. — X. : Мистецтво, 1939. — С. 13.. Пасля паспяховага завяршэння ў лістападзе 1836 года работ у Вялікім тэатры арцель працавала па кантракце з канторай імператарскіх тэатраў да лета 1838 г.: вырабляла жывапісныя і малярныя работы, вырабляла дэкарацыі, вясной 1838 года нанова распісала плафоны Александрынскага і Міхайлаўскага тэатраў. Яшчэ адным з найадказнейшых падрадаў быў роспіс будынка Сената і Сінода, якія тады былі перабудаваны.
Яшчэ ў 1835–36 гадах Шаўчэнка стварыў некалькі складаных шматфігурных кампазіцый па тэме антычнай гісторыі і Кіеўскай Русі. У 1836–37 гадах Шаўчэнка стварыў малюнак «Смерць Багдана Хмяльніцкага». Але найдасканалейшым малюнкам на гістарычную тэму гэтага перыяду з’яўляецца «Смерць Сакрата» 1837 г., які адрозніваецца ўпэўненасцю малюнка, перадачы асвятлення, групаваннем фігур. Найбольшыя поспехі ў гэтыя гады Шаўчэнка меў у жанры акварэльнага партрэта, дзякуючы авалоданню вопытам іншых мастакоў, у прыватнасці П. Сакалова. Першы акварэльны партрэт ён намаляваў яшчэ ў 1833 годзе — гэта быў партрэт Паўла ЭнгельгардтаТарас Шевченко. Портрет П. В. Енгельгардта . — НМТШ. № г-857.. У гэтыя гады Шаўчэнка ўзмоцнена займаўся самаадукацыяй, знаёміўся з творамі мастацтва — арыгіналамі і гравюрамі з іх.
Па начах, у вольны ад працы час, Шаўчэнка хадзіў у Летні сад, маляваў статуі. Летам 1836 года падчас аднаго з начных сеансаў малявання ў Летнім садзе ён пазнаёміўся са сваім земляком — мастаком Іванам Сашэнкам, а праз яго — з Яўгенам Грэбінкам, Васілём Грыгоравічам і Аляксеем Венецыянавым, які пазнаёміў Тараса з уплывовым пры двары паэтам Васілём ЖукоўскімС. Чалый Новые материалы для биографии Шевченка. —Основа. — 1862. — травень. — С. 54; Жур П. Шевченковский Петербург… — С. 81.. Сашэнка ўгаварыў Шыраева адпусціць Шаўчэнку на месяц, каб той наведваў залы жывапісу Таварыства заахвочвання мастакоўТвори… — т. IV. — С. 135.. Камітэт гэтага таварыства, «разгледзеўшы малюнкі старонняга вучня Шаўчэнкі», прыняў «мець яго на ўвазе на будучыню».
Апалон Макрыцкі, мастак, вучань Брулова і прыяцель Шаўчэнка, які ўзяў на сябе ініцыятыву прыцягнуць Брулова для вызвалення Тараса ад прыгоннага права, адзначыў у сваім дзённіку, што ў сераду, 31 сакавіка 1837 года, ён паказаў Брулаву верш Шаўчэнкі. Брулоў быў ім «вельмі задаволены і, ўбачыўшы ў ім думкі і пачуцці маладога чалавека, вырашыў выняць яго з падаткага (прыгоннага) стану»A. M. Мокрицький. Щоденник — Спогади про Тараса Шевченка. — К. 1982. Шаўчэнка пачаў практыкавацца ў вершаскладанні пад уражаннем сваёй сустрэчы з украінскімі творамі ў Грэбінкы ў ліпені 1836 годаОмелян Пріцак. Шевченко — пророк — К., 1993. . Грэбінка быў першым, хто прымеціў і падтрымаў паэтычны талент Шаўчэнка, стаў яго першым літаратурным натхняльнікам і настаўнікам. Першым прызнаным паэтычным «шэдэўрам» Шаўчэнка лічыцца балада «Прычынная». Штотыдзень на кватэры Грэбінкы праходзілі літаратурныя вечарыны, на якіх бываў і Шаўчэнка.