Арвад (фінік. , , ) — востраў-горад, размешчаны за 3,5 км ад Тартуса ў Сірыі, у старажытнасці — незалежны горад-дзяржава, найпаўночны ў Фінікіі.
Зараз востраў славіцца вырабам плавальных транспартных сродкаў.
Памеры вострава складаюць 800x400 м.
Гісторыя
«Горад падарожнікаў»
Востраў, на якім знаходзіўся Арвад, быў заселены ханаанеямі (фінікійцамі) ў другой чвэрці III тыс. да н.э., аднак першыя пісьмовыя згадкі пра горад адносяцца толькі да XXIII ст. да н.э.. Паводле папулярнай версіі назва горада азначае «вандроўны», «горад падарожнікаў» або «прытулак для падарожнікаў». Востраў меў акружнасць меней 1,5 кіламетра Страбон. Геаграфія, XVI, 2, 13, таму ад самага пачатку яго жыхары займаліся пераважна рыбалкай, гандлем і рамёствамі. Да нашага часу захаваліся магутныя ўмацавання і молы з часанага каменя, якія дагэтуль уражваюць трываласцю і дакладным разлікам.
Пад уладай Арвада здаўна знаходзіліся і землі на кантыненце Страбон. Геаграфія, XVI, 2, 12. Перш за ўсё — зручная якарнага стаянка ў Карні (на самом востраве такой не было), крыніцы пітной вады, якую арвадцам прыходзілася ў горад завозіць, вусце ракі Нахр эль-Кебір, адкуль пачынаўся гандлёвы шлях углыб Сірыі, а таксама ўчасткі навакольных гор, дзе гараджане здабывалі драўніну для сваіх караблёў.
Магчыма ў пачатку гісторыі Арвада, на чале горада стаяў цар. Аднак першыя пісьмовыя сведчанні пра ўнутранв лад горада царскай улады не згадваюць, адзначаючы, што нават адносіны з суседнімі дзяржавамі вялі «мужы Арвада», гэта значыць члены гарадскога савета, сфарміраванага з прадстаўнікоў паважаных сем'яў. Некаторыя даследчыкі называюць Арвад першай у гісторыі рэспублікай.
Пад і па-за егіпецкай уладай
Горад падтрымліваў гандлёвыя зносіны з Сірыяй, дзе яго партнёрам была Эбла, і Месапатаміяй. Магчыма гэтым тлумачыцца тое, што егіпецкія крыніцы III тыс. да н.э. пра Арвад не згадваюць, аддаючы перавагу Бібла. Сітуацыя змянілася ў XV ст. да н.э., калі Арвад быў далучаны да Егіпта, або прынамсі прызнаў залежнасць ад улады фараона. Хутчэй за ўсё гэта адбылося пры Тутмасе III. Тутмас III звычайна не ўмешваўся ва ўнутраныя справы далучаных тэрыторый, захоўваючы нязменным іх палітычны лад. Агульны кантроль над Паўночнай Фінікіяй ажыццяўляў намеснік з тытулам «рабіцу», чыя рэзідэнцыя знаходзілася ў Сіміры, але ў адносінах да буйных гарадоў яго ўлада была абмежаванай. А ўжо ў канцы кіравання Аменхатэпа III Арвад здабыў незалежнасць.
Ужо як самастойны «ігрок» Арвад падтрымаў правадыра «хапіру» Абдашырту, які спрабаваў стварыць незалежную дзяржаву Амуру. Адносіны з ім былі такімі блізкімі, што перад смерцю ён даверыў гораду ўсю сваю маёмасць, якую арвадцы затым перадалі яго сынам. Арвад падтрымліваў і сына Абдашырты Азіру. Арвадскі флот блакаваў Сіміру з мора, калі Азіру ўзяў яе ў аблогу, і нават ваяваў з Біблам. Пазней горад далучыўся да кааліцыі Амуру Сідона і Бейрута, накіраванай супраць Ціра. Пазней — арвадцы ўступілі ў союз з хетамі. Сеці I спрабаваў аднавіць егіпецкі кантроль над усёй Фінікіяй, аднак авалодаць Арвадам яму не атрымалася (магчыма горад проста адкупіўся данінай). Рамзесу II прыйшлося ў рэшце рэшт заключыць мір з хетамі, падзяліўшы з імі Сірыю і Фінікію папалам. Аднак Арвад захаваў незалежнасць ад абедзвюх «вялікіх дзяржаў».
Нашэсце «народаў мора» і асірыйская пагроза Каля 1200 г. да н.э. Усходняе Сереземноморья перажыло нашэсце «народаў мора». Падчас яго Арвад быў разбураны, па меншай меры часткова. І пазней быў заселены бежанцамі з Сідона, які зведаў нечаканы напад філістымлян . Магчыма, менавіта ў гэты час у горадзе зноў з'яўляецца уласны кіраўнік, хоць улада яго — улічваючы мясцовую «рэспубліканскую» традыцыю — і ў далейшым була істотна абмежаваная. Арвад перажывае новы ўздым, ператвараючыся ў адзін з галоўных цэнтраў фінікійскага і міжнароднага гандлю. Недахоп зямлі прымушае гараджан будаваць на востраве шматпавярховыя дамы, якія рабілі вялікае ўражанне на гасцей Арвада. Пашыраюцца і ўладанні арвадцаў на кантыненце — пасля гібелі Амуру яны далучылі да сябе Сіміру з навакольнымі землямі.
Праўда, асірыйскі цар Ціглатпаласар I (1115 — 1077 да н.э.) прымусіў Арвад (асірыйцы паэтычна называлі горад qabal tamtim — «гара пасярод мора») заплаціць яму нямалую даніну. Захавалася нават справаздача аб своеасаблівай «марской экскурсіі» асірыйскага кіраўніка, які на арвадскім караблі наведаў горад, злавіў ў моры дэльфіна (або нарвала) і ўрачыста сышоў у Сіміры на бераг. Аднак асаблівых палітычных наступстваў гэта наведванне не мела, бо неўзабаве Асірыя была сур'ёзна аслаблена.
Ад Ашур-назір-апала II у 876 г. да н.э. арвадцы таксама адкупіліся. Горад — разам з Цірам — браў удзел ў кааліцыі супраць Салманасара ІІІ і мясцовы цар Матанбаал выставіў 200 воінаў у бітве пры Каркары у 853 годзе да нашай эры — магчыма, гэта была яго асабістая гвардыя, а гарадское апалчэнне ў падтрымку саюзнікаў Арвад накіраваць не наважыўся.
Ціглатпаласар III не проста разбіў у 738 г. да н.э. войска антыасірыйскай кааліцыі, у якую ўваходзіў Арвад, але і пазбавіў горад яго кантынетальных уладанняў (з Сімірай уключна), з якіх была ўтворана асірыйская правінцыя. Для авалодання самім Арвадам у Ціглатпаласара III не ставала сіл — у асірыйцаў у той час не было нават уласнага флоту, аднак горад вымушаны быў прызнаць залежнасць ад асірыйскага цара. І плаціць яму даніну ўжо на пастаяннай аснове — што больш нагадвала ўжо не дыпламатычныя падарункі, а сапраўдныя падаткі. У 727 г. да н.э. арвадцы былі вымушаныя даць Салманасару V караблі для аблогі Ціра, які, як і Арвад, знаходзіўся на востраве.
Пасля прыходу да ўлады Саргона II горад далучыўся да ўсеагульнага паўстання супраць новага валадара, аднак асірыйцы хутка здушылі супраціў, і ў хуткім часе арвадцы былі вымушаныя даць ім свае караблі для рэйду на Кіпр. У 701 г. да н.э. арвадскі цар Абдэль быў сярод тых, хто вітаў Сінахерыба з яго перамогай над Цірам, арвадцы дэманстравалі сваю лаяльнасць і Асаргадону пасля яго перамогі над Сідонам, і ўдзельнічалі ў паходзе Ашурбаніпала супраць Егіпта. Гэта, праўда, не перашкодзіла апошняму скардзіцца на непакорлівасць горада. Ашурбаніпал здзейсніў паказальную расправу над царом горада Янкілу — прымусіў яго прадэманстраваць вернасць цара і адправіць да двара асірыйскага валадара сваіх дачок з багатым пасагам, а затым пакараў яго смерцю, замяніўшы старэйшым сынам Азібаалам і узяўшы іншых сыноў у закладнікі.
Праўда, горад скарыстаўся паслабленнем Асірыі пасля смерці Ашурбаніпала, аднавіўшы ўласную незалежнасць і вярнуўшы сабе ўладанні на кантыненце. У 605 годзе, пасля перамогі Навухаданосара II над фараонам Неха II, Арвад паспяшаўся прызнаць уладу новага валадара, і ў 570 г. да н.э. цар горада быў указаны сярод ганаровых гасцей (і адначасова закладнікаў), якія ў той час знаходзіліся ў Вавілоне.
Пад уладай Ахеменідаў З падзеннем Вавілона і падпарадкаваннем Фінікіі Ахеменідам, Арвад перажывае новы ўздым. Цар Агбаал безагаворачна прызнаў уладу персаў, а яго сын Мербаал на чале аркадская эскадры удзельнічаў у паходзе Ксеркса супраць Грэцыі ў 480 г. да н.э.
Арвад быў адной з чатырох самакіравальных фінікійскія дзяржаў у складзе дзяржавы Ахеменідаў. У яе склад уваходзілі як землі, прыдатныя для вядзення сельскай гаспадаркі (што магло кампенсаваць гораду страты ад згортвання — з прычыны працяглых вайны — гандлю з Грэцыяй), так і залежныя ад яго гарады, у прыватнасці Сіміра, якая ператварылася ў значны гандлёвы і рамесны цэнтр, і Амрыт, у якім ужо ў канцы VI ст. да н.э. пачалося ўзвядзенне цэлага комплексу свяцілішчаў. Прыкладна з 430 г. да н.э. ў залежнасць ад Арвада трапляюць Пасейдонія і іншыя грэчаскія паселішчы на ўзбярэжжы. З таго ж часу горад пачынае чаканіць уласную манету, прытрымліваючыся, у адрозненне ад суседзяў, менавіта персідскага стандарту. Адначасова горад хутка элінізуецца. Пра гэта сведчаць знаходкі керамічных саркафагаў, знойдзеныя у арвадскім некропалі.
У пачатку IV ст. да н.э. Арвад ўдзельнічае ў стварэнні Фінікійскага саюза і заснаванні паселішчаў, аб'яднаных пасля ў Трыпаліс. Аднак ініцыятыва ў гэтым аб'яднанні належала Сідону, а арвадцы з ціранамі, усталяваўшы цесныя адносіны паміж сабой, апанавалі найаванцюрнымі прапановамі сідонцаў. Зрэшты ў 351 г. да н.э. Артаксеркс III на ўсялякі выпадак забараніў гораду чаканіць уласную манету і істотна абмежаваў яго аўтаномію ўвогуле. Пазней самакіраванне было адноўлена, аднак настроі ў горадзе былі відавочна не на баку Ахеменідаў.
Аляксандр і дыядохі. Атрыманне манаполіі на ўсходні гандаль
З пачаткам вайны супраць Аляксандра арвадская эскадра на чале з царом Гераштартам адплыла ў Эгейскае мора. Аднак пасля Іса «арвадскія мужы» перайшлі на бок пераможца і нават адклікалі цара (у Арвада гэта было магчыма) на радзіму. Аляксандр не настойваў (у адрозненне ад Ціра) на наведванні горада і прыняў прадстаўнікоў абшчыны ў сваім лагеры ў Амрыце. Арвад у сваю чаргу падаў Аляксандру караблі для аблогі Ціра — на чале з тым жа безадмоўным Гераштартам.
Са смерцю Аляксандра Фінікія ператварылася ў адзін з самых жаданых прызоў у барацьбе дыядохаў. У 320 г. да н.э. Пталамей захапіў Арвад, адмяніўшы ў горадзе царскую ўладу і падпарадкаваўшы яго непасрэдна сабе. Аднак у 317 г. да н.э. Арвад перайшоў у рукі Эўмена, які прынцыпова аднаўляў старыя дынастыі і канстытуцыі Дыядор Сіцылійскі, XVIII, 73, 2. Пасля гібелі Эўмена ў 316 г. да н.э. горад дастаўся яго пераможцу Антыгону, а ў 312 г. да н.э. належаў сыну Антыгона Дэметрыю. Дэметрый пакінуў горад толькі пасля паражэння і смерці бацькі пры Іпсе (301 г. да н.э.). Жыхары Арвада скарысталіся гэтым, каб канчаткова скасаваць царскую ўладу.
Суседнія сірыйскія тэрыторыі наўзамен перайшлі пад кантроль Селеўка. Залежнасць ад яго вымушаны ў 296 г. да н.э. быў прызнаць і Арвад. Прызнанне гэта, мяркуючы па ўсім, было толькі фармальным (Страбон кажа, што арвадцы прызналі ўладу Селеўка «па законам дружбы»), аднак вельмі выгодным для грамадства. З прычыны таго, што іншыя фінікійскія гарады апынуліся пад егіпецкай уладай, горад атрымаў фактычную манаполію на гандаль з Сірыяй і Месапатаміяй, а праз іх — з Іранам і Індыяй. Уздым Арвада быў імклівым, гандлярам хутка стала цесна на востраве, таму гандаль быў часткова перанесены ў спецыяльна пабудаваную новую гавань ў Карні, якая атрымала назву Антарад (ад «насупраць Арвада»), і нават у падпарадкаваны арвадцам Амрыт.
Слава Арвада была такой, што яго імя нават у мастацкія творы трапляла як сінонім багатага горада, якому зайздросцілі найбуйнейшыя дзяржавы тагачаснага свету — у прыватнасці ў раман Харытона «Херэй і Каліроя». З іншага боку — у падтрыманні прыязных адносін з горадам былі зацікаўлены і Селеўкіды, бо яны, па сутнасці, некалькі дзесяцігоддзяў ня мелі іншых гаваняў на ўсходнім узбярэжжы Міжземнага мора, акрамя арвадскай. Гэта добра разумелі і егіпцяне, якія ў 286 г. да н.э. далучылі да сваіх уладанняў Амрыт і аказвалі таму ўсебаковую падтрымку як канкурэнту Арвада. Спрэчкі паміж двума суседнімі гарадамі хутка ператварыліся ў папулярны сюжэт у тагачаснай літаратуры.
Зацвярджэнне незалежнасці і саюз з Селеўкідамі У 260 г. да н.э. пачалася Другая сірыйская вайна. Антыёх II звярнуўся да арвадцаў за падтрымкай, у тым ліку і караблямі. У знак падзякі ў 259 г. да н.э. ён прызнаў поўную незалежнасць горада. Арвад ў знак гэтай вызначальнай падзеі ўвёў нават новую эру.