Армя́нская апо́стальская ца́рква (; поўная афіцыйная саманазва — Адзіная Святая саборная Апостальская Праваслаўная армянская царква; распаўсюджана, але не выкарыстоўваецца ў самой Царкве назва Армяна-Грыгарыянская Царква) — адна са старажытных хрысціянскіх цэркваў, якая мае шэраг істотных асаблівасцей, якія адрозніваюць яе як ад праваслаўя, так і рымскага каталіцызму. Звычайна залічваецца рэлігіязнаўцамі да групы дахалкедонскіх арыентальных цэркваў. Некаторымі разглядаецца як самая старажытная «нацыянальная царква» ў свеце.The Journal of Ecclesiastical History — Page 268 by Cambridge University Press, Gale Group, C.W. Dugmore Адміністрацыйна, існуе дзве незалежныя структуры: з цэнтрам у Эчміядзіне і Кілікійскі каталікосат — Каталікосат Вялікага Дома Кілікійскага () з цэнтрам (з 1930) у Анцэліясе, Ліван.
Часам заснавання прынята лічыць 301 год — яна была створана намаганнямі свяціцеля Грыгорыя Асветніка (памёр у 335 г.), сын і пераемнік якога, Арыстакес, быў удзельнікам I Сусветнага сабору. У сваёй дагматыцы грунтуецца на пастановах трох першых Сусветных сабораў і прытрымваецца хрысталогіі свяціцеля Кірыла Александрыйскага (г. зн. міяфізіцтва; багаслоўскія крытыкі ААЦ традыцыйна сцвярджалі, што яе багаслоўе варта тлумачыць як монафізіцкае). У IV Сусветным саборы не ўдзельнічала па аб’ектыўных прычынах і пастаноў яго не прыняла. У перыяд з 491 па 536 канчаткова адасобілася ад Канстанцінопальскага патрыярхата і сусветнай царквы.
У цяперашні час налічае 5 епархій у межах Арменіі і некалькі іншых у Амерыцы, Азіі, Еўропе і Аўстраліі.
Перадгісторыя Звесткі аб раннім перыядзе хрысціянскай пропаведзі ў межах Арменіі малалікія.
Па шэрагу сведчанняў (на армянскай, сірыйскай, грэчаскай і лацінскай мовах), хрысціянства ў Арменіі прапаведавалі святыя апосталы Фадзей і Варфаламей, якія сталі, такім чынам, заснавальнікамі Царквы ў Арменіі.
Паводле падання Армянскай Царквы, пасля Ушэсця Збаўцы адзін з Яго вучняў, Фадзей, прыбыўшы ў Эдэсу, вылечыў цара Асраены Аўгара ад праказы, пасвяціў Адэя ў епіскапы і адправіўся ў Вялікую Арменію з пропаведдзю Слова Божага. Сярод мноства звернутых ім да Хрыста была дачка армянскага цара Санатрука Сандухт. За пропаведзь хрысціянства апостал разам з царэўнай і іншымі новазвернутымі прынялі па загадзе цара пакутніцкую смерць у Шаваршане, у гаварэ Артаз.
Праз колькі гадоў, на 29 год кіравання Санатрука, апостал Варфаламей пасля пропаведзі ў Персіі прыбыў у Арменію. Ён звярнуў да Хрыста сястру цара Вогуі і шматлікіх вяльможаў, пасля чаго па загадзе Санатрука прыняў пакутніцкую смерць у м. Арэбанос, якое размешчана паміж азёрамі Ван і Урмія.
Да нас дайшоў фрагмент гістарычнага падання, якое апавядае аб пакутніцтве Св. Воскеанаў і Св. Сукіасэанаў у Арменіі ў канцы I — пачатку II стагоддзяў. Аўтар спасылаецца на «Слова» Таціяна (II ст.), які быў добра знаёмы з гісторыяй апосталаў і першых хрысціянскіх прапаведнікаў. Паводле гэтага пісання, вучні апостала Фадзея на чале з Хрусіем (грэч. «золата», па-армянску «воскі»), што былі рымскімі пасламі да армянскага цара, пасля пакутніцкай смерці апостала атабарыліся ў вытоках ракі Еўфрат, у цяснінах Цахкеац. Пасля ўзыходжання на трон Арташэса яны, прыйшлі ў палац і сталі прапаведаваць Евангелле.
Заняты вайной на ўсходзе, Арташэс папрасіў прапаведнікаў ізноў прыйсці да яго пасля яго вяртання і працягнуць гутаркі аб Хрысце. У адсутнасць цара Воскеаны звярнулі ў хрысціянства некаторых прыдворных, што прыбылі з краіны аланаў да царыцы Саценік, за што былі адданы пакутніцкай смерці царскімі сынамі. Звернутыя ў хрысціянства аланскія князі пакінулі палац і пасяліліся на схілах гары Джрабашх, дзе, пражыўшы 44 гады, прынялі пакутніцкую смерць на чале са сваім правадыром Сукіясам па загадзе аланскага цара.
У I стагоддзі распаўсюджванню хрысціянства ў Арменіі спрыяў шэраг знешніх і ўнутраных прычын. Так, напрыклад, у той час хрысціянства атрымала шырокае распаўсюджанне ў суседніх з Арменіяй краінах: Кападокіі, Асраене і Адыябене, гандлёвыя, палітычныя і культурныя сувязі з якімі стваралі спрыяльныя ўмовы для распаўсюджання хрысціянства ў Арменіі.
Акрамя таго, у I-III стагоддзях Малая Арменія палітычна з’яўлялася часткай рымскай правінцыі Кападокіі, і цалкам натуральна, што хрысціянства магло праз Малую Арменію распаўсюджвацца ў Вялікай Арменіі.
Важнай перадумовай для распаўсюджання хрысціянства з’яўлялася існаванне ў Арменіі яўрэйскіх калоній. Як вядома, першыя прапаведнікі хрысціянства звычайна пачыналі сваю дзейнасць у тых месцах, дзе знаходзіліся яўрэйскія абшчыны. Так, апостал Фадзей, прыбыўшы ў Эдэсу, спыніўся ў доме нейкага вяльможы-яўрэя Тубіі. Яўрэйскія абшчыны існавалі ў галоўных гарадах Арменіі: Тыгранакерце, Арташаце, Вагаршапаце і інш.
Тэртуліян у кнізе «Супраць іўдзеяў», напісанай у 197 годзе, апавядаючы аб народах, якія прынялі хрысціянства: парфянах, лідыйцах, фрыгійцах, кападакійцах, — згадвае і аб армянах. Гэтае сведчанне пацвярджае і святы Аўгусцін († 430) у сваім творы «Супраць маніхеяў».
У канцы II — пачатку III стагоддзяў хрысціян у Арменіі праследавалі цары Вагарш II (186—196). Хасроў I (196—216) і іх пераемнікі. Гэтыя ганенні апісаў епіскап Кападакійскай Кесарыі Фірміліян (230—268) у сваёй кнізе «Гісторыя ганенняў на Царкву».
Яўсевій Кесарыйскі згадвае пра ліст Дыянісія, епіскапа Александрыйскага «Аб пакаянні да братоў у Арменіі, дзе епіскапам быў Меружан» (VI, 46. 2). Ліст датуецца 251—255 гг. Такім чынам, у сярэдзіне III стагоддзя ў Арменіі існавала арганізаваная і прызнаная Сусветнаю Царквой хрысціянская супольнасць.
Гісторыя У 301 цар Трдат III абвясціў хрысціянства дзяржаўнай рэлігіяй, адмежаваўшыся ў рэлігійных адносінах ад сасанідскага Ірана, з якім Арменія да таго складала фактычна адзінае цэлае. Першарадную ролю ў прыняцці хрысціянства адыграў Грыгорый Асветнік Арменіі, які стаў першым Католікосам Армянскай Царквы (302—326).
У 303 быў пабудаваны сабор Эчміядзін (ля Ерэвана), што стаў рэлігійным цэнтрам усіх армян і месцазнаходжаннем Вярхоўнага Патрыярха і Каталікоса ўсіх армян (за выключэннем параўнальна невялікага гістарычнага перыяду XIV—XV стст.).
Па імені першага католікоса Грыгорыя Армянская Апостальская Царква часам называецца грыгарыянскай.
У часы Св. Грыгорыя хрысціянства прыняў таксама агванкскі цар Урнайр.
Царкоўная структура і прававы статут Эчміядзінскаму каталікасату кананічна падпарадкоўваюцца Іерусалімскі і Канстанцінопальскі армянскія патрыярхаты.
Епархіяльныя ўпраўленні ў ЗША (Каліфарнійскае і Паўночнаамерыканскае), у Паўднёвай Амерыцы, у Заходняй Еўропе (цэнтр — у Парыжы), на Блізкім і Сярэднім Усходзе (Ірана-Азербайджанскае, Тэгеранскае, Ісфаганскае, Іракскае, Егіпецкае), на Далёкім Усходзе (Індыйска-Далёкаўсходняе), на Балканах (Румынскае, Балгарскае і Грэчаскае) знаходзяцца пад кіраваннем Кілікійскага каталікасата.
Дагматычныя асаблівасці Армянскай Царквы Дагматычнае багаслоўе Армянскай Царквы засноўваецца на вучэннях вялікіх айцоў Царквы IV — V стст.: св. Афанасія Александрыйскага (†370), св. Васілія Вялікага (†379). св. Грыгорыя Багаслова (†390), св. Грыгорыя Ніскага (†394), св. Кірыла Александрыйскага (†444) і інш., а таксама на дагматах, прынятых на Нікейскім (325 г.), Канстанцінопальскім (381 г.) і Эфескім (431 г.) Сусветных саборах. Акрамя хрысталагічнага пытання аб злучэнні дзвюх — боскай і чалавечай — прырод у Хрысце, у астатнім вучэнне Армянскай Царквы цалкам адпавядае веравучэнню Праваслаўнай царквы.
Сабраны ў 451 г. у Халкедоне IV Сусветны сабор з яго веравызначэннем стварыў раскол у Царкве, наступствам якога стала адчужанасць паміж Армянскай і Візантыйскай цэрквамі, між якімі да таго існавалі цесныя сувязі і супрацоўніцтва. Армянская Царква у пачатку VI стагоддзі афіцыйна асудзіла веравызначэнне IV Сусветнага Халкедонскага сабору. Праваслаўныя цэрквы абвінавацілі Армянскую Царкву ў ерасі монафізіцтва. Аднак Армянская Царква, як і IV Сусветны сабор, асудзіла Еўтыхія, настаўніка монафізіцкай ерасі, а яго абаронца Дыяскар Александрыйскі не быў прылічаны да ліку святых.
У Новым Запавеце гаворыцца, што Чароўны Логас, нарадзіўшыся ад Прасвятой Багародзіцы, прыняў дасканалую чалавечую сутнасць. Паводле гэтага, Царква зацвердзіла, аспрэчваючы дакетаў (ератычнае вучэнне, што аспрэчвае праўдзівасць увасаблення Хрыста), праўдзівае ўвасабленне Хрыста і, аспрэчваючы арыян, — Яго Боскасць. Аднак не зусім ясна была ўзаемаадносіна боскай і чалавечай сутнасцей Хрыста: ці злучыліся яны ў адно цэлае, ці засталіся незалежныя, не ўздзейнічаючы адна на адну. Боскі і чалавечы пачаткі ў Хрысце айцы Царквы назвалі прыродай, або існасцю.
Прадстаўнікі Антыяхійскай школы — Дыядор Тарсійскі і Феадор Мапсуестыйскі — прызнавалі ў Хрысце дзве розныя прыроды, боскую і чалавечую, як супрацьлегласці, якія не могуць быць злучаныя, злітыя разам. Прадстаўнікі Александрыйскай школы, узначаленыя архіепіскапам Александрыі Св. Кірылам (†444), засноўваючыся на вучэннях Св. Афанасія (†370) і кападакійскіх айцоў — Св. Васілія Вялікага (†379), Св. Грыгорыя Багаслова (†390) і Св. Грыгорыя Ніскага (†394), — сцвярджалі, што «дзве прыроды злучаныя, але пасля злучэння дзяленне на дзве існасці не мае месца, таму верым, што адна прырода Сына» (PG 72, 192—193, Epist. 40).
III Сусветны сабор, які адбыўся ў Эфесе ў 431 годзе, асудзіў вучэнне паслядоўніка Антыяхійскай школы Нестара, які не прызнаваў Прасвятую Багародзіцай і вызнаваў існаванне дзвюх самастойных прырод, а такім чынам, дзвюх асоб у Хрысце. Праз некалькі гадоў архімандрыт аднаго з канстанцінопальскіх манастыроў Еўтыхій прапаведаваў, што «Госпад наш складаўся з двух існасцей перш злучаных, а пасля злучэння сталі адна існасць».
У азначэнні веры Халкедонскага сабора гаворыцца: «Итак, следуя святым Отцам, все мы единогласно ўчим, что Господь наш Иисус Христос есть один и тот же Сын, один и тот же совершенный по Божеству и совершенный по человечеству, истинный Бог и истинный Человек, один и тот же, состоящий из словесной (разумной) души и тела, единосущный Отцу по Божеству и тот же единосущный нам по человечеству, подобный нам во всем, кроме греха; рожденный от Отца прежде веков по Божеству, но Он же рожденный в последние дни ради нас и нашего спасения от Марии Девы и Богородицы по человечеству; один и тот же Христос, Сын, Господь, Единородный, познаваемый в двух природах (εν δύο φύσεσιν) неслиянно, неизменно, нераздельно, неразлучно; различие Его природ никогда не исчезает от их соединения, но свойства каждой из двух природ соединяются в одном лице и одной ипостаси (εις εν πρόσωπον και μίαν υπόστασιν συντρεχούση) так, что Он не рассекается и не разделяется на два лица, но Он один и тот же Сын Единородный, Бог Слово, Господь Иисус Христос; такой именно, как говорили о Нем пророки древних времен и как Сам Иисус Христос научил нас, и как передал нам Символ Отцов».
Здавалася, што веравызначэннем Халкедонскага сабора было знойдзена рашэнне праблемы: вызнаюцца абедзве існасці Хрыста, і боская і чалавечая, якія не губляюць сваіх уласцівасцей у злучэнні — гэтым аспрэчвалася ерась Еўтыхія. Вызнаецца і адна асоба, адна выява — гэтым аспрэчвалася ерась Несторыя. Аднак Халкедонскі сабор не мог растлумачыць, як дзве дасканалыя існасці могуць злучыцца ў адной асобе. Прыняццю азначэння «дзве існасці ў адной асобе і ў адным вобразе» перашкаджала перакананне таго часу, што дзве дасканаласці не могуць быць адзіныя, і што наяўнасць дзвюх існасцей прадугледжвае наяўнасць дзвюх асоб.
Многія ўсходнія епіскапы падазравалі, што ў веравызначэнні Халкедонскага сабора таемна хаваецца нестарыянства.
Веравызначэнне Халкедонскага сабора сустрэла сур’ёзнае супраціўленне ва Усходніх цэрквах: на Кіпры, у Палесціне, у Кападокіі, у Сірыі, у Егіпце і нават у Канстанцінопалі. Яно аспрэчвалася шматлікімі памеснымі саборамі. Даследуючы хрысталагічную думку настаўнікаў Армянскай царквы V—VIII стагоддзяў, можам спыніцца на наступных выказваннях.
Петрас Сюнеці (VI ст.) піша: «Ва ўлонні Св. Дзевы злучыліся дасканалае Боства і дасканалая чалавечая прырода непадзельным і неразлучным аб’яднаннем».