Праект прысутных месцаў Андрэяна Захарава — ўзорны (тыпавы) архітэктурны праект дзяржаўнага адміністрацыйнага будынка, распрацаваны знакамітым рускім архітэктарам у 1802—1803 гадах па ўказе імператара Аляксандра IПолное собрание законов Российской империи. [Собрание 1-е. С 1649 по 12 декабря 1825 г.]. – СПб. : Тип. 2-го Отд-ния Собств. Е.И.В. канцелярии, 1830. – Т. 26 : 1800–1801 : [№ 19241–20098]. – 875 с.. Праект ствараўся ў рамках маштабнай імператара Аляксандра I і стаў асновай для фармавання адміністрацыйных цэнтраў сотняў губернскіх і павятовых гарадоў Расійскай імперыі.

ў Расійскай імперыі — гэта дзяржаўныя ўстановы (суды, казначэйства, палаты грамадзянскага і крымінальнага суда, управы). Праект Захарава стаў часткай маштабнай рэформы па фармаванні адзінага архітэктурнага аблічча правінцыйных расійскіх гарадоў у стылі класіцызму (ампіру).

Галоўныя асаблівасці праекта Чарцяжы Захарава ўвайшлі ў спецыяльныя альбомы «ўзорных» фасадаў. Па іх мясцовыя будавалі адміністрацыйныя будынкі па ўсёй краіне, адаптуючы ўнутраную планіроўку пад патрэбы канкрэтнага рэгіёна Зодчий Захаров. — Л.: Госстройиздат, 1963. — 204 с.. Гэта спрыяла ўніфікацыі і тыражаванню.

Сам А. Захараў адзначаў, што галоўнымі ўласцівасцямі гэтых пабудоў павінны быць эканамічнасць і мастацкая выразнасць.

Будынкі праектаваліся пераважна двухпавярховымі. Яны мелі строгія, геаметрычна выразныя формы, працяглыя фасады са скупым, але манументальным дэкорам і цэнтральным акцэнтам (звычайна ў выглядзе порціка з калонамі ці рызаліта) Архитектор Андреян Захаров. Жизнь и творчество. — М.: Государственное издательство архитектуры и градостроительства, 1940. — 184 с..

Рэалізацыя праектаў

Па ўзорных праектах Захарава (куды, акрамя прысутных месцаў, уваходзілі таксама тыпавыя дамы губернатараў, вінныя склады і турмы) у агульнай складанасці ў Расійскай імперыі было ўзведзена больш за 600 будынкаў, Петров А. Н. Иван Старов и Андреян Захаров // Мастера русской архитектуры. — М., 1950..

Найбольш яркія і вядомыя прыклады рэалізацыі прысутных месцаў і спадарожных пабудоў Захарава:

• Палтава (Украіна): стаў важнай часткай знакамітага ансамбля , спраектаванага мясцовым архітэктарам на аснове захараўскіх чарцяжоў. • Калуга (Расія): Губернскія (уключаючы губернатарскі дом). • . Пазней над першапачатковым будынкам дарабілі трэці паверх і перадалі яго для мясцовай жаночай гімназіі. . Будынак Прысутных месцаў у Казанскім крамлі. Было закладзена на мяжы XVIII—XIX стагоддзяў, аднак у першай палове XIX стагоддзя актыўна дабудоўвалася і пашыралася. Сімбірск (Ульянаўск). /Губернскія прысутныя месцы. Адміністрацыйныя пабудовы горада ўзводзіліся з выкарыстаннем захараўскіх тыпавых чарцяжоў для казённых дамоў і палат. Старадуб. Комплекс павятовага турэмнага замка. Рэдкі прыклад практычна цалкам захаваўся ў першародным выглядзе павятовага турэмнага комплексу, пабудаванага ў дакладнай адпаведнасці з паменшаным узорным праектам Захарава (арыгінальныя чарцяжы-зверкі да гэтага часу захоўваюцца ў рэгіянальных архівах).

Варонеж, Кастрама і дзясяткі іншых губернскіх і павятовых цэнтраў. . Будаўніцтва грандыёзнага будынка па праекту пачалося яшчэ ў 1785—1786 гадах, але з-за расійска-турэцкай вайны і нястачы грошай яго замарозілі на ранняй стадыі. Пазней дапрацоўку і карэкціроўку харкаўскага даўгабуду даручылі менавіта А. Захараву. Той палічыў праект П. Яраслаўскага залішне раскошным і дарагім для казны. У рамках сваіх прынцыпаў узорных фасадаў Захараў радыкальна змяніў чарцяжы і па іх будынак быў закончаны ў 1805 годзе.

Уплыў на архітэктуру Узорны праект Андрэяна Захарава фактычна вызначыў аблічча цэнтральных плошчаў і набярэжных большасці правінцыйных гарадоў Расіі першай паловы XIX стагоддзя. Многія з архітэктурных ансамбляў былых прысутных месцаў захаваліся да нашых дзён і прызнаны помнікамі архітэктуры Расіі і Украіны.

Што тычыцца тэрыторыі сучаснай Беларусі, то ў адрозненне ад расійскіх (Калуга, Ульянаўск) або ўкраінскіх (Чарнігаў) гарадоў, дзе будынкі Прысутных месцаў будаваліся наўпрост па праектах А. Захарава, на тэрыторыі Беларусі яго праекты выкарыстоўваліся пераважна як метадычная, нарматыўная база для мясцовых архітэктараў, паколькі для эканоміі сродкаў казны для губернскіх казенных патрэб тут часта адаптаваліся ўжо існуючыя будынкіГісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. Т. 3: Канец XVIII — пачатак XX стагоддзя / Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; рэд. тома Л. М. Дробаў, П. А. Карнач; Акадэмія навук БССР, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1989. — 448 с. (Асаблівую каштоўнасць у кантэксце тэмы мае Раздзел І: «Архітэктура і горадабудаўніцтва першай паловы XIX ст.», дзе аналізуецца адаптацыя мураванай спадчыны ВКЛ пад расійскія адміністрацыйныя патрэбы).Чантурия, В. А. История архитектуры Белоруссии (Дооктябрьский период) / В. А. Чантурия. — 3-е изд., перераб. и доп. — Минск : Вышэйшая школа, 1985. — 295 с. (У главе пра архітэктуру класіцызму і ампіру аўтар дэталёва тлумачыць практыку выкарыстання «ўзорных фасадаў» А. Захарава і Л. Руска як нарматыўнай базы для мясцовых будаўнічых камісій).Чантурия, В. А. Градостроительное искусство Белоруссии / В. А. Чантурия. — Минск : Полымя, 1980. — 206 с. (Даследуюцца рэгулярныя планы Мінска, Віцебска і Магілёва першай паловы XIX стагоддзя, а таксама эканамічныя прычыны перабудовы існуючых комплексаў замест узвядзення новых казенных будынкаў).

Крыніцы

Літаратура

Архитектор Андреян Захаров. Жизнь и творчество. — М.: Государственное издательство архитектуры и градостроительства, 1940. — 184 с. Зодчий Захаров. — Л.: Госстройиздат, 1963. — 204 с. , Петров А. Н. Иван Старов и Андреян Захаров // Мастера русской архитектуры. — М., 1950. Нугманова Г. Г. Тюремные замки, присутственные места, казначейства: «новое устройство казенных зданий» в российских городах в первой половине XIX века // Academia. Архитектура и строительство. — 2026. — № 1. — С. 27-33. — DOI: 10.22337/2077-9038-2026-1-27-33. Полное собрание законов Российской империи (ПСЗРИ). Собрание первое. Том XXVII (1802—1803 гг.). (Законодательные акты и указы Александра I о введении министерской системы и рассылке «образцовых» планов по губерниям).

Спасылкі

Собрание фасадов, Его Императорским Величеством Высочайше апробованных для частных строений в городах Российской Империи. 1809—1812 года.

Катэгорыя:Архітэктура Расіі Катэгорыя:Архітэктура Украіны Катэгорыя:Архітэктура Беларусі Катэгорыя:Архітэктура XIX стагоддзя Катэгорыя:Аляксандр I