Бітва пад Клушынам — бітва 4 ліпеня 1610 г. падчас вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў у раёне вёскі Клушына на ўсходзе Смаленшчыны.
Бітва вялася ў асноўным польскімі войскамі пад камандаваннем палявога гетмана кароны Станіслава Жолкеўскага падмацаванага ротамі ВКЛ пад кіраўніцтвам А. Гасеўскага супраць маскоўскіх войскаў пад камандаваннем князя Дзмітрыя Шуйскага і шведскага корпуса еўрапейскіх наймітаў пад камандаваннем Якуба Панусана дэ ла Гардзі.
Атака войскаў Жолкеўскага разбіла маскоўскія войскі, а затым прымусіла замежнікаў, якія падтрымлівалі Шуйскага, спыніць баявыя дзеянні. Бітва скончылася панічным уцёкам Д. Шуйскага і тых маскоўцаў, хто выжыў. Гэта прывяло да капітуляцыі заблакаванай арміі Рыгора Валуева ў Царовым займішчы (каля 8000 чалавек), звяржэннея Сямібаяршчынай Васіля Шуйскага і абвяшчэння царом і вялікім князем маскоўскім Уладзіслава Вазы. Перад бітвай Улетку 1610 года літоўска- каронныя войскі, якія абклалі Смаленск, атрымалі вестку пра магутнае шведска-расейскае войска пад камандаваннем Дзмітрыя Шуйскага, якое сканцэнтравалася пад Калугай, каб прыйсці на дапамогу абложаным.
Варожыя сілы, ацэньваемыя ў 30 000 чалавек расейцаў пад камандаваннем Дзмітрыя Шуйскага і 5000 наёмных замежных войскаў (немцы, французы, валоны і інш.) пад камандаваннем Якаба дэ ла Гардзі і Эверта Горна мелі колькасную значную перавагу над польскімі войскамі. Летась афіцэры і жаўнеры шведскага корпус абвучылі і з сіламі паўночна-расейскіх апалчэнцаў Шуйскіх адціснулі складзеныя збольшага з наймітаў палкі Я.П. Сапегі гетмана Ілжэдзмітрыя ІІ з пошначы ад Масквы. Па прычыне, таго што большасць сілаў Рэчы Паспалітай пад Смаленскам складала шляхецкая кавалерыя, якая была непрыстасаваная і не жадала ўдзельнічаць у штурмах. Ведаючы аб пастаянных перамогі войска ВКЛ у бітвах са шведскімі войскамі у Інфлянтах, магчымасць знішчыць частку шведскіх наймітаў ў складзе асноўных сіл Васіля Шуйскага была вельмі прывабнай для Жыгімонта Вазы, які бачыў гэту вайну як частку свайго змагання за вяртанне кароны ў Швецыі.
6 чэрвеня са Смаленскага лагера выйшаў палявы гетман каронны Станіслаў Жалкеўскі, узяўшы з сабой 1630 кавалерыі і 597 пяхотнікаў. Аблогавымі работамі Смаленска застаўся кіраваць брацлаўскі ваявода Ян Патоцкі.
Жалкеўскі спадзяваўся, што па дарозе возьме пад сваё камандаванне частку сіл, якія дзейнічалі здалёк ад Смаленска. На момант яго ад'езду невялікія падраздзяленні жаўнераў з Рэчы Паспалітай ваявалі з расінанамі на мяжы: полк Марціна Казаноўскага колькасцю 800 салдат знаходзіўся каля Вязьмы, а полк Людвіка Вейгера колькасцю 700 салдат пад камандаваннем Самуэля Дунікоўскага — пад Царавым Займішчы куды сканцэнтраваліся войскі Валуева у спробе дапамагчы Беламу. Неўзабаве М. Казаноўскі злучыўся з Аляксандрам Збароўскім, які прыбыў да караля з войска Ілжэдзмітрыя ІІ, а яго полк налічваў 1500 салдат. Пад Белай пад камандаваннем веліжскага старосты палкоўніка Аляксандра Корвіна Гасеўскага знаходзілася 1000 запарожскіх казакоў і некалькі сотняў літвінаў. Жалкеўскі, які ішоў супраць шведска-расійскага войска, загадаў усім гэтым часткам сканцэнтравацца каля Шуйска (в. Шуйскае).
Расійскія войскі князя Івана Хаванскага, князя Якова Баратынскага і замежныя войскі пад камандаваннем Эверта Горна, размешчаныя пад Белай, змагаліся супраць Гасеўскага, якому ўдалося адбіць ворага ад замка, але ён быў пазбаўлены харчавання і меў патрэбу ў дапамозе. Да Царскага Займішча набліжалася 8-тысячны авангард войска Дзмітрыя Шуйскага пад камандаваннем ваяводы Рыгора Валуева і князя Фёдара Ялецкага. Гэтым войскам было даручана пабудаваць умацаванні і спыніць там сілы Жалкеўскага. Аднак, калі б Жалкеўскі абыйшоў войскі Валуева і Ялецкага, тыя мусілі адступіць дзеля выканання асноўнай задачы - падтрымаць смаленскі гарнізон.
Шведска-расійскае камандаванне меркавала, што польскія войскі, знясіленыя атакамі, будуць лёгка акружаныя. З гэтай мэтай Дзмітрый Шуйскі рушыў з асноўнымі сіламі з базы ў Мажайску . Адразу за ім з замежнымі войскамі наступаў шведскі генерал Якаб Понтус дэ ла Гардзі, але пазней ён пакінуў яго з-за спрэчак з царом Васілём Шуйскім аб памеры яго жалавання. Расейцы мелі намер знішчыць войска Жалкеўскага, ачысціць мяжу ад польскіх войскаў і вызваліць абложаны Смаленск.
Спачатку Жалкеўскі меў намер ісці ў Вязьму і ўжо адправіў туды абоз, але, пачуўшы пра цяжкае становішча Гасеўскага, змяніў кірунак маршу, павярнуў вазы і накіраваўся на Белы, што за 150 кіламетраў ад Смаленска. Гетман прыбыў 14 чэрвеня, але рускія войскі, якія змагаліся супраць Гасеўскага, пачуўшы пра яго паход, адышлі да Ржэва і пераправіліся праз Волгу. Тым часам войскі Эверта Горна далучыліся да войска Дзмітрыя Шуйскага. Затым войскі Гасеўскага рушылі ў Шуйск, дзе разбілі ўмацаваны лагер. Неўзабаве да іх далучыліся два палкі запарожскіх казакоў пад камандаваннем салдат князя Збаражскага, Пяскоўскага і Іваніша. Пасля двухдзённага адпачынку гетман таксама адправіўся ў раён канцэнтрацыі і 22 чэрвеня прыбыў у Шуйск.
Калі войскі Ялецкага і Валуева, якія стаялі за дзве мілі адтуль, пачалі будаваць умацаванні, каб перакрыць шлях Жаўкейскага на Мажайск і Маскву, гетман 23 чэрвеня рушыў супраць іх на Царава Займішча. Там на наступны дзень Жалкеўскі загнаў рускіх за умацаванні. Аднак з набліжэннем асноўных сіл Шуйскага рабіла становішча польскіх войскаў было неспрыяльным. Бачачы нарастаючае хваляванне сярод сваіх салдат, гетман вырашыў часткай сіл блакаваць Валуева і Ялецкага, а з астатнімі рушыў супраць Шуйскага, каб знішчыць яго ў генеральнай бітве.
Войскі Рэчы Паспалітай, якое блакавала Валуева ў Царава Займішчы, налічвала да 7500 чалавек. З іх 4 тысячы запарожскіх казакоў і 1 тыс. пяхоты. Раз'езд выведкі даставіў гетману дадзеныя аб размяшчэнні ворага 3 ліпеня, наймітаў, якія ўцяклі, пацвердзілі і на падставе якіх ен вырашыў скарыстацца з падзелу маскоўскіх палкоў і знішчыць іх паасобку. Пасля склікання ваеннай раду, ў той жа дзень, за дзве гадзіны да ўзыходу сонца, войска выправілася з Царова Займішча. Армія захоўвала абсалютную цішыню, таму абложаныя расіяне не зразумелі, што асноўныя сілы пакінулі лагер. Гетман, маскіруючы свой ад'езд, пакінуў пад валамі да 4000 чалавек і большую частку гармат.
Для паходу Жалкеўскі ўзяў з сабой 2500 кавалерыстаў, 400 запарожскіх вершнікаў, 200 пяхотнікаў і 2 лёгкія гарматы. Упэўнены ў сваёй колькаснай перавазе, Шуйскі нават не пасылаў наперад раз'езды, перакананы, што Жолкеўскі ўсё яшчэ абкладае войскі Валуева і Ялецкага ў Царовым Займішчы. Дэ ла Гардзі таксама быў да таго ўпэўнены ў перамозе, што нават дэклараваў, што памятае, як яго ўзялі ў палон у Вольмары і ён атрымаў ад Жолкеўскага рысінае футра, а цяпер меў намер аддаць палоннаму Жолкеўскаму ўзамен сабалінае футра.
Бітва
Насуперак прагнозам рускіх і шведскіх камандзіраў, Жалкеўскі хутка набліжаўся да іх пазіцый. З-за вузкай і гразкай дарогі войскі Рэчы Паспалітай рухалася доўгай калонай, даўжынёй у шмат кіламетраў. Пасля 4-мільнага начнога маршу чало польскай маршавай калоны (полк Збароўскага), на сваё здзіўленне, апынуўся насупраць ворага, які спаў і не ўсведамляў пагрозы. У сваіх мемуарах Жалкеўскі пісаў, што калі б астатнія войскі прыбылі своечасова, яны маглі б атакаваць ворага, большасць салдат якога была яшчэ голая. Выхад з марша на поле было значна затрымана двума фальканетамі, якія загразлі ў балаціне і заблакавалі дарогу. Больш за тое, кавалерыя, якая часта пераходзіла ў галоп, пакідала далёка ззаду павольна ідучую пяхоту. Каля 3-й гадзіны ночы 4 ліпеня першыя каронныя і літоўскія войскі, стомленыя маршам, дасягнулі Клушына.
Армія Шуйскага размясцілася бівакам за агароджай вёскі Прачыстае ў двух лагерах — справа, з поўначы, стаялі шведскія палкі пад камандаваннем дэ ла Гардзі, якія складаліся са шведаў, французаў, немцаў, іспанцаў, фламандцаў, англічан і шатландцаў, а злева, з поўдня, — расейскія войскі. 19–20 тысяч маскоўскіх войскаў і 3300 шведскіх салдат. Усяго ў войска Шуйскага было 11 гармат.
Жалкеўскі прыйшоў да высновы, што найпрасцейшым шляхам будзе перамагчы шматлікія, але дрэнна ўзброеныя і падрыхтаваныя расійскія войскі, якія складаліся з паспалітага рушання (апалчэння) сялян, прызначаных для вырабу кабыл і засек ды земляных работ. Паколькі яго кавалерыя значна апярэдзіла пяхоту і артылерыю, гетман вырашыў, што для атакі на шведаў яму трэба будзе пачакаць прыбыцця пяхоты, бо трэба будзе штурмаваць умацаванні. Жалкеўскі таксама мог адразу атакаваць спячы лагер, але расцягнутая калона польскіх войскаў прымусіла б падраздзяленняў уступаць у бой па меры таго, як яны дасягала б поля бою, а не канцэнтраваным ударам усёй моцы. З-за значнай колькаснай перавагі праціўніка і пагрозы паразы польскіх войскаў, Жалкеўскі пачакаў, пакуль усё яго войска зойме прызначаныя пазіцыі.
Драўляныя кабылы, рагаткі, тыны, равы і воўчыя ямы - былі сур'ёзнай перашкодай для польскай кавалерыі; за імі знаходзіліся варожыя табары, якія складалі яго лінію абароны. Плот, які аддзяляў вёску Прэчыстае, што знаходзілася бліжэй да польскіх пазіцый, ад Пірнёва, быў часткова разабраны і спалены. Разборка і падпальванне платоў, што дало польскай кавалерыі магчымасць атакаваць, працягвалася амаль гадзіну. Тады трэба было спаліць вёску Прэчыстае, якая перакрывала палякам доступ да ворага. Пажар у будынках насцярожыў рускіх і шведаў. На правым крыле, дзе размяшчалася шведская армія, пяхота стаяла ў першым эшалоне, прыкрываючыся напаўабгарэлымі платамі. На левым крыле арміі Шуйскага стаяла змяшаная руская пяхота і кавалерыя.
Цэнтр каралеўскага войска, у які ўваходзілі палкі старасты Хмяльніцкага Мікалая Струся і Аляксандра Збароўскага, якія складаліся ў асноўным з гусараў, стаяў у дзве лініі супраць маскоўцаў. Падобным чынам, правы фланг, у два эшалоны, стаяў супраць расіян і складаўся з казачых харугваў пад камандаваннем капітана Самуэля Дунікоўскага (полк Людвіка Вейгера) і палка Марціна Казаноўскага. Насупраць шведскай арміі стаяла левае крыло з Жалкеўскім кавалерыйскім палком пад камандаваннем валынскага князя Януша Парыцкага (у складзе якой ваяваў Самуэль Маскевіч), таксама размешчаным у два эшалоны. Злева ад палка Парыцкага, ля хмызняковай агароджы, стаяла казацкая пяхота (400 запарожскіх казакоў з Пагрэбішча, з маёнтка князёў Збаражскіх) пад камандаваннем Пяскоўскага. У тыле польскага фарміравання знаходзіўся моцны рэзерв, які складаўся з некалькіх кавалерыйскіх харугваў. Пяхота з 200 чалавек з 2 фальканетамі ўсё яшчэ была ў дарозе.
Лічачы, што разгром расейсскіх войскаў вырашыць лёс шведскай арміі, Жалкеўскі загадаў атакаваць рускіх да світання. Пасля 3 ці 5 гадзін баёў войскі Рэчы Паспалітай прымусілі рускіх адступіць да Клушына. У гэты перыяд гусары атакавалі шмат разоў — паводле Самуэля Маскевіча, некаторыя харугвы атакавалі ад 8 да 10 разоў. Жалкеўскі, неаднаразова кідаючы сцягі ў атаку, спрабаваў пераканаць маскоўцаў, што іх атакуе велізарная маса кавалерыі. Прафесійныя жаўнеры Рэчы Паспалітай значна пераўзыходзілі па падрыхтоўцы расійскія войскі, якія складаліся з простага апалчэння баяраў і прыдворных, пяхотных стралкоў і дрэнна ўзброеных сялян. Найміты-рэйтары, якія служылі ў расейскай арміі, таксама не маглі параўнацца з палякамі і літвінамі. Менавіта іх няўдалы караколь стаў вырашальным момантам бітвы. Удар у яго фланг кавалерыі Рэчы Паспалітай (у якім з ВКЛ былі ротмістры і асобныя рыцары ў ротах Андрэя Млоцкага, Пятра Баркоўскага, а ў прайшоўшых Дзмітраяды палках А. Збароўскага і Людвіга Панятоўскага (роты Януша Скумін Тышкевіча, Аляксандра Гасеўскага і Януша Парыцкага) прымусіў рэйтараў уцякаць. Пры адступленні яны збілі шыхты сваей пяхоты і на іх храбтах вершнікі Рэчы Паспалітай прарвалася за варожую агарожу. Неўзабаве ўсе маскоўцы пачалі ўцякаць — хто ў адкрытае поле, а адтуль у лес, хто ва ўмацаваны лагер. Польская кавалерыя правага крыла кінулася пераследваць уцякаючых рускіх. Толькі частка рускай пяхоты, якая стаяла ў будынках вёскі Пірнева, усё яшчэ захавала баяздольнасць.