Беларусазнаўства ў Канадзе — сукупнасць навуковых, адукацыйных, бібліяграфічных і выдавецкіх даследаванняў Беларусі, беларусаў, беларускай мовы, літаратуры, гісторыі і культуры, якія развіваліся і развіваюцца ў Канадзе.
Як асобны кірунак беларусазнаўства пачало фарміравацца ў Канадзе пасля Другой сусветнай вайны разам з новай беларускай эміграцыяй. Адным з першых інстытуцыянальных праектаў стаў лектарат беларусазнаўства пры Таронцкім універсітэце, арганізаваны Вінцэнтам Жук-Грышкевічам у 1951 годзе. У 1967 годзе ў Таронта быў заснаваны Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе, які стаў асноўнай спецыялізаванай беларусазнаўчай установай краіны.
У другой палове XX — пачатку XXI стагоддзя беларуская тэматыка была прадстаўлена ў Таронцкім універсітэце, Універсітэце Атавы, Куінсскім універсітэце, Універсітэце Уотэрлу, Універсітэце Альберты і ў дзейнасці Канадскай асацыяцыі славістаў. Асобныя даследчыкі Канады спецыялізаваліся на беларускай гісторыі, літаратуры, мове, дыяспары і палітыцы.
Пачаткі
Важную ролю ў станаўленні беларусазнаўства ў Канадзе адыграў Вінцэнт Жук-Грышкевіч, які пераехаў у Таронта ў 1950 годзе. У 1951—1954 гадах ён арганізаваў і вёў пры Таронцкім універсітэце ў межах праграмы University Extension курс лекцый па беларусазнаўстве.
У 1952 годзе Жук-Грышкевіч абараніў ва Універсітэце Атавы доктарскую дысертацыю, прысвечаную лірыцы Янкі Купалы. Гэта была адна з ранніх універсітэцкіх беларусазнаўчых прац у Канадзе.
У канцы 1950-х гадоў ён супрацоўнічаў з канадскім гісторыкам і дзяржаўным служачым Уладзімірам Джуліянам Кэем пры падрыхтоўцы даследавання Canadians of Byelorussian Origin. Праца Кэя, апублікаваная ў 1960 годзе, была адным з першых спецыяльных даследаванняў беларускага насельніцтва Канады.
У архіве Кэя захоўваюцца падрыхтоўчыя матэрыялы, нататкі і перапіска да працы Canadians of Byelorussian Origin за 1959—1971 гады.
Канадская асацыяцыя славістаў Уключэнне беларусазнаўства ў агульнаканадскую акадэмічную славістыку было адной з галоўных задач беларускіх даследчыкаў у Канадзе.
На Другім кангрэсе канадскіх славістаў у 1967 годзе Вінцэнт Жук-Грышкевіч выступіў з дакладам «Беларусы і канадская статыстыка», у якім аналізаваў праблему недакладнага ўліку беларусаў у канадскіх перапісах. Патрабаванне, каб удзельнік кангрэса прадстаўляў навуковую, а не толькі грамадскую арганізацыю, стала адной з непасрэдных прычын стварэння асобнага беларускага навуковага інстытута ў Канадзе.
Пасля стварэння БІНіМа ў Канадзе яго сябры рэгулярна ўдзельнічалі ў кангрэсах Канадскай асацыяцыі славістаў. Даследаванні беларускіх аўтараў з'яўляліся таксама ў часопісе Canadian Slavonic Papers.
Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе
17 верасня 1967 года ў Беларускім рэлігійна-грамадскім цэнтры ў Таронта быў заснаваны Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе. Спачатку ён дзейнічаў як канадскі аддзел заснаванага ў ЗША Беларускага інстытута навукі і мастацтва, а 17 лістапада 1968 года стаў самастойнай канадскай установай.
Сярод заснавальнікаў былі Вінцэнт Жук-Грышкевіч, Раіса Жук-Грышкевіч, Алесь Грыцук, Барыс Рагуля, Людміла Рагуля і Яўхім Скурат. Першым старшынёй быў Вінцэнт Жук-Грышкевіч, пасля яго інстытут узначальвалі Барыс Рагуля, Ян Садоўскі, Івонка Сурвіла і Зіна Гімпелевіч.
Першапачатковай задачай інстытута было пашырэнне ведаў пра беларусаў Канады і іх нацыянальную спадчыну. З часам дзейнасць была пашырана на даследаванне Беларусі ў цэлым, распаўсюджванне навуковых ведаў пра яе ў Канадзе і за мяжой і сувязі паміж беларускімі і канадскімі навуковымі асяродкамі.
Паводле статута, інстытут аб'ядноўвае навукоўцаў, пісьменнікаў, мастакоў і іншых прадстаўнікоў беларускай культуры дзеля развіцця беларусазнаўчых даследаванняў і беларускай культуры ў Канадзе, Беларусі і іншых краінах.
БІНіМ супрацоўнічае з Канадскай асацыяцыяй славістаў, амерыканскім БІНіМам, Цэнтрам беларускіх даследаванняў у ЗША, Англа-беларускім таварыствам, еўрапейскімі і паўночнаамерыканскімі ўніверсітэтамі і беларусазнаўчымі арганізацыямі.
Ян Садоўскі Адным з найбольш актыўных акадэмічных беларусістаў у Канадзе ў 1960—1980-я гады быў Ян Садоўскі. З 1969 года ён працаваў дацэнтам рускай мовы і літаратуры ў Куінсскім універсітэце ў Кінгстане.
Садоўскі даследаваў беларускую бібліяграфію, літаратуру, мову, гісторыю і культуру, выступаў з беларусазнаўчымі дакладамі на канферэнцыях Канадскай асацыяцыі славістаў. У 1981 годзе выйшла яго манаграфія A History of the Byelorussians in Canada, прысвечаная гісторыі беларускай іміграцыі і грамадскага жыцця ў Канадзе.
Яго асабісты архіў захоўваецца ў Бібліятэцы і архівах Канады. Фонд уключае матэрыялы пра беларусаў Канады, беларускую літаратуру, мову і бібліяграфію; каля паловы дакументаў напісана па-беларуску.
У фондзе захоўваюцца таксама раннія даследаванні беларускага друку ў Канадзе: працы Алеся Грыцука Byelorussian-Canadian Imprints: A Preliminary Check List, 1945–1970 і Byelorussian Publications in Canada, а таксама бібліяграфічны спіс беларуска-канадскіх перыядычных выданняў, складзены Грыцуком і Аляксандрам Маліцкім.
Даследаванне беларускай мовы Важны кірунак канадскага беларусазнаўства склаўся ў галіне лінгвістыкі, навучання беларускай мове і лексікаграфіі.
Валянціна Пашкевіч падрыхтавала двухтомны англамоўны дапаможнік беларускай мовы Fundamental Byelorussian, выдадзены ў Таронта ў 1974 і 1978 гадах. Выданне стала адным з найбольш грунтоўных навучальных дапаможнікаў беларускай мовы для англамоўных карыстальнікаў другой паловы XX стагоддзя.
У 1968 годзе Пашкевіч выдала Першую чытанку пасля лемантара для Беларускіх Дапаўняльных Школаў. На працягу некалькіх дзесяцігоддзяў яна працавала таксама над англа-беларускім слоўнікам прыкладна на 30 тысяч слоў, які быў выдадзены Беларускім інстытутам навукі і мастацтва ў 2006 годзе пасля смерці складальніцы.
Бібліятэка Пашкевічаў, якая ўключала некалькі выданняў граматыкі Браніслава Тарашкевіча, беларускія слоўнікі і іншыя лінгвістычныя працы, выкарыстоўвалася і іншымі даследчыкамі беларускай мовы і культуры.
Літаратуразнаўства У другой палове XX — пачатку XXI стагоддзя беларуская літаратура стала асобным напрамкам даследаванняў у канадскай універсітэцкай славістыцы.
Значны ўклад у вывучэнне беларускай літаратуры зрабіла Зіна Гімпелевіч, прафесар Універсітэта Уотэрлу. Яе навуковыя інтарэсы ахоплівалі беларускую і рускую літаратуру XIX—XX стагоддзяў, мовы і інтэлігенцыю абедзвюх культур.
У 2005 годзе выдавецтва McGill-Queen's University Press выпусціла яе манаграфію Vasil Bykau: His Life and Works — першую англамоўную кніжную біяграфію Васіля Быкава. У навуковай рэцэнзіі на кнігу адзначалася, што яна запаўняла істотную лакуну ў англамоўным вывучэнні беларускай літаратуры і культуры.
Гімпелевіч была таксама прэзідэнтам Канадскай асацыяцыі славістаў у 2008—2010 гадах і шмат гадоў узначальвала Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе.
Гістарычныя і паліталагічныя даследаванні Адным з найбольш вядомых канадскіх даследчыкаў сучаснай Беларусі з'яўляецца брытанска-канадскі гісторык Дэвід Марплз, прафесар Універсітэта Альберты ў Эдмантане.
Асноўнымі галінамі яго даследаванняў з'яўляюцца гісторыя і палітыка Беларусі, Украіны і Расіі ў XX—XXI стагоддзях. Марплз апублікаваў шэраг манаграфій і артыкулаў пра Беларусь, у тым ліку пра сталінізм, Другую сусветную вайну, гістарычную памяць, нацыянальную ідэнтычнасць і палітычную сістэму Беларусі.
Сярод яго беларусазнаўчых прац — Belarus: A Denationalized Nation (1999), Belarus: From Soviet Rule to Nuclear Catastrophe (1996), Our Glorious Past: Lukashenka's Belarus and the Great Patriotic War (2014) і падрыхтаваная разам з Веранікай Лапуцкай кніга Belarus: What Everyone Needs to Know (2026).
Бібліятэчныя і архіўныя зборы Універсітэт Таронта Асноўны канадскі бібліятэчны цэнтр беларусазнаўства склаўся ва Універсітэце Таронта.
У 2010 годзе бібліятэкі ўніверсітэта атрымалі вялікую прыватную калекцыю Валянціны і Міхася Пашкевічаў. Яна ўключае беларускія рэдкія кнігі, брашуры і перыядычныя выданні канца XIX—XX стагоддзяў, падручнікі і навуковыя працы па беларускай мове, слоўнікі, гістарычныя і літаратурныя выданні і больш за 60 назваў перыядычных выданняў беларускай эміграцыі.
Каля 3000 тамоў, манаграфій і серыяльных выданняў з калекцыі Пашкевічаў былі далучаны да ўжо існага беларускага збору ўніверсітэта. Пасля гэтага беларуская калекцыя Таронцкага ўніверсітэта стала найбуйнейшай у Канадзе і адной з буйнейшых у Паўночнай Амерыцы.
Асабліва каштоўная частка збору — выданні беларускіх перамешчаных асоб у лагерах Заходняй Германіі пасля Другой сусветнай вайны. Гэтыя матэрыялы захоўваюцца ў Бібліятэцы рэдкіх кніг Томаса Фішэра і выкарыстоўваюцца для даследавання беларускай эміграцыі, нацыянальнага руху і гісторыі беларускага друку.
Універсітэт стварыў таксама электронную выставу Belarusian Publications from the Valentyna and Michael Pashkievich Collection, дзе прадстаўлена частка беларускага кніжнага і перыядычнага збору.
Бібліятэка і архівы Канады Бібліятэка і архівы Канады захоўвае фонд Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Канадзе, які дакументуе навуковую, культурную і арганізацыйную дзейнасць установы.
Там жа захоўваецца вялікі асабісты фонд Яна Садоўскага з матэрыяламі па гісторыі, літаратуры, бібліяграфіі і грамадскім жыцці беларусаў Канады, а таксама фонд Уладзіміра Джуліяна Кэя, які ўключае дакументы ранніх даследаванняў беларускага насельніцтва краіны.
Выдавецкая дзейнасць Канадскае беларусазнаўства развівалася не толькі ва ўніверсітэтах, але і праз эміграцыйнае кнігавыданне.
У Канадзе выходзілі навучальныя, мемуарныя, гістарычныя і бібліяграфічныя працы, сярод якіх Fundamental Byelorussian Валянціны Пашкевіч, A History of the Byelorussians in Canada Яна Садоўскага, Жыццё Вінцэнта Жук-Грышкевіча Раісы Жук-Грышкевіч і англа-беларускі слоўнік Валянціны Пашкевіч.
Канадскія беларусісты публікаваліся таксама ў Canadian Slavonic Papers, у выданнях амерыканскага БІНіМа, у Запісах БІНіМа і ў іншых беларускіх і міжнародных навуковых выданнях.
Сучасны этап У XXI стагоддзі беларусазнаўства ў Канадзе існуе як спалучэнне ўніверсітэцкіх даследаванняў, дзейнасці Беларускага інстытута навукі і мастацтва, бібліятэчных і архіўных праектаў і міжнароднага супрацоўніцтва.
БІНіМ у Канадзе вызначае сваёй галоўнай задачай пашырэнне навуковых і культурных ведаў пра Беларусь у англамоўным і міжнародным асяроддзі, удзел у канферэнцыях і навуковых асацыяцыях, а таксама сувязь паміж беларускай і канадскай акадэмічнымі супольнасцямі.
У 2022 годзе інстытут арганізаваў міжнародную канферэнцыю The Belarusian Nation through the Eyes of Diaspora and Fellow Compatriots, у якой сярод іншых удзельнічаў Дэвід Марплз з дакладам пра ролю Вялікай Айчыннай вайны ў гістарычнай памяці і нацыянальнай ідэнтычнасці сучаснай Беларусі.
Беларускія матэрыялы ва Універсітэце Таронта выкарыстоўваюцца і ў сучасных даследчых і адукацыйных праектах па гісторыі дыяспар, уцекачоў і архіваў. У 2026 годзе студэнты Цэнтра еўрапейскіх і еўразійскіх даследаванняў Школы Манка працавалі, у прыватнасці, з матэрыяламі калекцыі Пашкевічаў.
Асноўныя даследчыкі Вінцэнт Жук-Грышкевіч — гісторык, педагог і арганізатар беларусазнаўчага лектарата ў Таронцкім універсітэце, адзін з заснавальнікаў канадскага БІНіМа. Ян Садоўскі — даследчык беларускай гісторыі, мовы, літаратуры і бібліяграфіі, аўтар A History of the Byelorussians in Canada. Валянціна Пашкевіч — мовазнаўца і педагог, аўтар Fundamental Byelorussian і англа-беларускага слоўніка. Зіна Гімпелевіч — літаратуразнаўца і славіст, даследчыца Васіля Быкава і беларускай літаратуры. Дэвід Марплз — гісторык і палітолаг, даследчык гісторыі, палітычнай сістэмы і нацыянальнай ідэнтычнасці Беларусі. Івонка Сурвіла — мовазнаўца, перакладчыца і шматгадовая старшыня Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Канадзе. Раіса Жук-Грышкевіч — аўтарка даследаванняў і мемуарных прац пра беларускую эміграцыю і гісторыю беларусаў Канады.
Гл. таксама Беларусазнаўства Беларусы Канады