Валахі (ад валахва, волъхва) — беларускі этнонім, чыя гістарычнае прысутнасць на тэрыторыі сучаснай Беларусі прасочваецца праз тапанімічныя сведчанні.

Этнонім Этнонім валахі (волъхва, волъхи, волохи) быў вядомы ўсходнім славянам з IX–X стагоддзяў (магчыма, з VII–VIII1 Гл.: Повесть временных лет. М., 1950. С. 10, 11, 21.), пазначаючы пастуховыя раманамоўныя групы на поўдзень ад Карпат. Ён шырока выкарыстоўваўся ў розных славянскіх мовах, але замацаваўся ў іх з рознымі значэннямі (румын, італьянец), што тлумачыцца прынцыпам пераносу старажытнай назвы на новыя народы адпаведных тэрыторый.

Гісторыя Як сведчаць гістарычныя даныя, у перыяд X-XI стагоддзяў, калі актыўныя патокі ўсходнеславянскай каланізацыі (прадстаўленыя пераважна крывічамі і дрыгавічаміГл.: Этнолингвистические балто-славянские контакты в настоящем и прошлом. М., 1978. С. 14—15; Этногенез белорусов. Минск, 1973. С. 38—39; Грушевский А. С. Очерк истории Турово-Пинского княжества X—XIII вв. Киев, 1901. С. 12—13.) накіроўваліся на тэрыторыю сучаснай Брэстчыны і раёны Верхняга Панямоння, адбылося пранікненне ў паўднёва-заходнія межы сучаснай Беларусі пэўных груп усходнераманскага насельніцтва. Гэты працэс знайшоў сваё адлюстраванне ў мясцовай тапаніміцы, якая захавала некалькі геаграфічных назваў, якія ўзыходзяць да этнонімаў «влахи» і «олтуши».

Не выключана, што часовыя рамкі гэтага працэсу пасля будуць зрушаныя на больш раннюю эпоху, прынамсі, падставай для гэтага могуць стаць рачныя назвы ілірыйска-кельцкага паходжання на правабярэжжы Дняпра.

Асноўнымі цэнтрамі каланізацыі Панямоння былі гарады Навагрудак, Слонім і Ваўкавыск. У сувязі з гэтым цікава звярнуць увагу на тапонім Ваўкавыск, першае летапіснае згадванне пра які адносіцца да 1252 года. Наяўнасць суфікса -ск, з дапамогай якога назвы гарадоў часта ўзнікалі ад назваў рэк (Мінск, Пінск, Віцебск, Полацк і г. д.), не павінна засланяць той відавочны факт, што гэты суфікс, надзвычай прадуктыўны ў тапаніміцы беларускіх зямель менавіта ў старажытнарускі перыяд, быў адметнай рысай тыповай «гарадской» мадэлі тапонімаў, а таксама ўтвараў назвы населеных пунктаў, зусім не звязаныя з гідронімамі. Так, на тэрыторыі сучаснай Гродзенскай вобласці сустракаюцца тапонімы з суфіксам -ск, матывуючая аснова якіх этнонімічная: Ляцк, Верхні Ляцк, Ніжні Ляцк (ад Ляд + ск - лат. + ск - > Ляцк, пар. інш. - прыметнік лядскі - «польскі»); Ятвеск (ад Ятвезь + ск, пар. этнонім ятвез). Тапонім Ваўкавыск мог уяўляць сабой фанетычную мадыфікацыю этноніма Вольхва.

Міфалогія Князь Олтуш, ратуючыся ад ворагаў, прывёў сваіх людзей у вёску (Олтуш). «І спадабаліся князю Олтушу гэтыя месцы: возера, поўнае рыбы, лясы, поўныя звера, лугі з высокай травой. І князь вырашыў пасяліцца тут са сваім народам. Але ворагі пераследвалі князя з яго народам. І выйшаў князь на бітву, і быў забіты. І возера, на беразе якога змагаўся князь, назвалі Олтуш у яго гонар. І прышэльцы назвалі сваю вёску Олтуш, як называлі князя». «Той князь, яго звалі Олтуш, прывёў людзей у нашу зямлю не таму, што шукаў лепшага месца. З іх краінай здарылася вялікае бедства. З усходу прыйшло татарскае войска, як бы ты ні быў адважны, ты ўсё роўна не даў бы адпору. І не таму, што ён стаміўся ці меч у яго зношаны, а таму, што ворагаў было занадта шмат. Ці бачылі вы калі-небудзь, як цячэ вада па рацэ падчас паводкі? Ну, бывае, што яна змывае ўсё на сваім шляху, знішчае і выносіць далёка. Нават магутны дуб, які сваёй таўшчынёй і гмахам вырабляў уражанне нязломнага дрэва, не вытрымаў і паляцеў з каранямі ўслед за вадой, толькі выгінаючыся, як дубчык. Бо што зробіш, калі сіла ламае сілу! Вось што здарылася з ОлтушамОлтуш».

Тапаніміка Нягледзячы на адсутнасць этноніма ў мове, сляды валахаў захаваліся ў беларускай тапанімііГл.: Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 268.: Валахі (вёска, Пастаўскі раён, Віцебская вобласць); Вялікая Валахва і Малая Валахва (вёскі, Баранавіцкі раён, Брэсцкая вобласць); Валахоўшчына (вёска, Брагінскі раён, Гомельская вобласць); Олтуш (пасёлак, Маларыцкі раён, Брэсцкая вобласць); Ваўкавыск (горад, Гродзенская вобласць) – вылучаецца гіпотэза аб магчымым паходжанні назвы ад этноніма волъхва праз фанетычную эвалюцыю: волъхв + ск → волхъвыск → Ваўкавыск → Ваўкавыск. Гэта тлумачэнне разглядае суфікс -ск не як гідранімічны, а як тыпова «гарадскі».

Крыніцы

Катэгорыя:Беларусы