Але́кшыцкі мане́тна-рэ́чавы скарб — адзін з найбуйнейшых скарбаў рымскіх манет і артэфактаў эпохі Вялікага перасялення народаў на тэрыторыі Беларусі. Знойдзены на захадзе Бераставіцкага раёна Гродзенскай вобласці, каля вёскі Алекшыцы. Складаецца як мінімум з 446 срэбных дэнарыяў I—II стагоддзяў і 18 фрагментаў унікальных срэбных з пазалотай фібул V стагоддзя. Дата ўхавання скарбу вызначаецца не раней за першую трэць — сярэдзіну V стагоддзя.

Гісторыя выяўлення Упершыню скарб быў выяўлены ў 1968 годзе (паводле іншых звестак — у пачатку 1970-х гадоў). Вучань мясцовай школы, праязджаючы з механізатарам на трактары па полі пасля ўборкі збожжавых, заўважыў на іржышчы россып зялёных манет і сабраў каля 20 штук. Працягнуць пошукі не ўдалося, бо на наступны дзень поле перааралі. Інфармацыя дайшла да прафесара В. Н. Рабцэвіча, які прыехаў у Гродна і атрымаў 8 манет (яму паведамілі, што яны паходзяць ад жыхара вёскі Жукевічы). Першапачаткова Рабцэвіч запісаў знаходку ў Нумізматычны кабінет БДУ як скарб з Вялікай Бераставіцы. Увесну наступнага года ён арганізаваў пошукавую экспедыцыю, аднак дакладнае месца было невядома, а старшыня калгаса не дазволіў праводзіць раскопкі на засеяным полі.

У першай навуковай публікацыі У. А. Анохіна (1974) дэпазіт быў памылкова названы скарбам з-пад вёскі Вялікія Жукевічы (такай вёскі не існуе, мелася на ўвазе вёска Жукевічы, размешчаная непадалёк ад Алекшыц). Даследчык падрабязна апісаў 8 дэнарыяў і датаваў ухаванне скарбу не раней чым першай чвэрцю III стагоддзя.

Доўгі час новых звестак аб месцазнаходжанні не было, а пошукавыя работы вяліся амаль выключна скарбашукальнікамі. У 2010 годзе краязнавец і нумізмат В. І. Какарэка высветліў дакладныя абставіны: той самы школьнік (ужо ў сталым узросце) наведаў нумізматычнае таварыства і пацвердзіў, што знайшоў манеты на калгасным полі за старой стайняй непасрэдна ў вёсцы Алекшыцы. Да гэтага часу частка поля ўжо была забудавана дамамі для перасяленцаў з чарнобыльскай зоны, аднак Какарэка змог адшукаць у мясцовых жыхароў яшчэ дзве манеты з гэтай партыі (дэнарыі Траяна і Антаніна Пія) і перадаў іх у БДУ.

У 2011 годзе скарбашукальнікамі была выяўлена асноўная частка скарбу, якая складалася з 426 манет і 18 фрагментаў фібул. Яна знаходзілася на сярэдзіне поля, на значнай адлегласці ад меркаванага першапачатковага месца. З-за неаднаразовых меліярацыйных работ артэфакты былі раскіданы на плошчы 30 на 30 метраў. Магчыма, комплекс першапачаткова захоўваўся на беразе былога вадаёма, што з'яўлялася тыповай практыкай хавання скарбаў у старажытнасці. У 2012 годзе гэты комплекс трапіў у збор музейнага фонду Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь. Пазней туды ж былі перададзены яшчэ 10 дэнарыяў, сабраных пасля выяўлення асноўнай часткі. У 2014 годзе скарб быў упершыню апублікаваны А. Корзунам з прывязкай да Алекшыц. Комплекснае навуковае даследаванне манетнай і рэчавай частак было праведзена і апублікавана ў 2018 годзе археолагамі В. Г. Беляўцом і В. М. Сідаровічам.

Характарыстыка манетнай часткі Манетная частка ўключае 446 вядомых срэбных манет (436 экзэмпляраў захоўваюцца ў Музеі грошай Нацыянальнага банка, 10 — у БДУ). Абсалютная большасць (441 экзэмпляр) прадстаўлена эмісіямі Рымскай імперыі — дэнарыямі, адчаканенымі ў Рыме ў перыяд з 75 па 195 год.

Найстарэйшай манетай з'яўляецца дэнарый Веспасіяна (75 год). Аснову дэпазіту складаюць манеты дынастыі Антанінаў (431 экзэмпляр), сярод якіх адна манета Нервы, 9 манет Траяна і 43 манеты Адрыяна (уключаючы дэнарыі яго жонкі Сабіны і Элія Вера). Найбольш масава прадстаўлены эмісіі Антаніна Пія (127 экзэмпляраў, у тым ліку ў памяць Фаўсціны Старэйшай), Марка Аўрэлія (184 экзэмпляры, уключаючы манеты Луцыя Вера і Фаўсціны Малодшай) і Камода (67 манет, разам з жонкай Крыспінай).

Самымі познімі (малодшымі) манетамі, па якіх вызначаецца terminus post quem (дата, пасля якой быў ухаваны скарб), з'яўляюцца 8 дэнарыяў Септымія Севера, адчаканеных у 193—195 гадах. У скарбе прысутнічае таксама рэдкі дэнарый імператара Дзідзія Юліяна, які кіраваў усяго некалькі месяцаў у 193 годзе (раней такія манеты фіксаваліся на тэрыторыі Беларусі толькі двойчы).

Цікавай асаблівасцю з'яўляецца наяўнасць як мінімум трох варварскіх імітацый рымскіх дэнарыяў. Адна з іх імітуе манету Камода з вельмі спрошчанымі выявамі. Другая з'яўляецца імітацыяй дэнарыя Фаўсціны Малодшай і мае памылку ў легендзе: замест арыгінальнага «IVNONI REGINAE» на ёй выбіта «IVNONI REGINA». Трэцяя манета ўяўляе сабой гібрыдную імітацыю, якая спалучае аверс і рэверс ад розных эмітэнтаў.

Рэчавая частка (фібулы) Сярод знаходак прысутнічаюць 18 абломкаў срэбных з пазалотай фібул. Захаваліся дзве спінкі, два фрагменты спружын з іголкамі, два прыёмнікі і 12 абломкаў пласцінкавых шчыткоў. Парнасць канструктыўных дэталяў дазволіла даследчыкам з вялікай верагоднасцю рэканструяваць выгляд артэфактаў. Гэта былі дзве практычна ідэнтычныя вялікія двухпласцінкавыя засцежкі даўжынёй каля 12,0—12,5 сантыметраў з дугападобнымі спінкамі, пяцівугольнымі ножкамі і галаўнымі шчыткамі з выгнутымі бакамі. Іх знешні бок быў шчыльна пакрыты складаным штампаваным арнаментам з зорак, завіткоў і месяцападобных матываў.

Такія фібулы тыпова належаць да эпохі Вялікага перасялення народаў і распаўсюджаны пераважна ў Падунаўі і Крыме. Марфалагічна яны адпавядаюць тыпу «Вышкаў» і належаць да паўночнапантыйскай серыі групы «Тапэ-Лебё». Падобныя вырабы ўтваралі аснову касцюма варварскіх (усходнегерманскіх) эліт і вырабляліся верагодна правінцыйнарымскімі майстрамі для шляхты. Стыль аздаблення адпавядае гарызонту Унтэрзібэнбрун-Кашавэні (фаза D2 адноснай храналогіі), што дазваляе датаваць іх выраб каля рубяжа IV—V стагоддзяў ці першай трэццю V стагоддзя. Ухаванне скарбу адбылося не раней за гэты час, верагодна, у сярэдзіне V стагоддзя.

Гістарычны і археалагічны кантэкст Канцэнтрацыя скарбаў рымскіх манет у Гродзенскай і Брэсцкай абласцях тлумачыцца гістарычна склаўшыміся Нёманскім і Прыпяцка-Бугскімі гандлёвымі шляхамі, праз якія ў I тысячагоддзі праходзіў завяршальны этап «Бурштынавага шляху» да Балтыйскага мора. Паводле меркавання А. Корзуна, Алекшыцкі скарб мае накапляльны характар і сведчыць пра развітыя гандлёвыя сувязі мясцовага насельніцтва з Рымскай імперыяй. Даследчык таксама выказаў гіпотэзу, што прыток рымскіх манет спыніўся ў III стагоддзі з утварэннем магутнага дзяржаўнага ўтварэння готаў, паколькі готы-хрысціяне маглі лічыць манеты з выявамі паганскіх багоў недапушчальнымі.

Ухаванне рымскіх манет канца II стагоддзя разам з артэфактамі V стагоддзя тлумачыцца тым, што срэбныя дэнарыі выкарыстоўваліся варварскімі плямёнамі на працягу вельмі доўгага часу пасля іх чаканкі. Знаходка раскошных жаночых фібул германскага тыпу ў Беларускім Панямонні сведчыць аб сувязях гэтага рэгіёна з зонай рассялення вельбарскай культуры.

Наяўнасць слядоў паселішчаў той эпохі каля Алекшыц пацвярджаецца археалагічнымі разведкамі. У 2009 годзе даследчык П. М. Кенька на правай тэрасе ракі Свіслач непадалёк ад вёскі знайшоў дзве шкляныя пацеркі познерымскага часу (тыпаў ТМ.ХІІ-119 і ТМ.ХХ-292а паводле класіфікацыі М. Тэмпельман-Маньчыньскай), якія былі папулярныя сярод насельніцтва вельбарскай і пшэворскай культур. У 2010 годзе экспедыцыя пад кіраўніцтвам А. Г. Калечыц праводзіла там даследаванні, аднак новых звестак здабыць не ўдалося. Мяркуецца, што скарб мог належаць прадстаўнікам варварскай арыстакратыі, звязанай з міграцыйнымі працэсамі гоцкіх і іншых германскіх плямён уздоўж рачных шляхоў. За 1 кіламетр ад Алекшыц таксама знаходзіцца адзінае ў Бераставіцкім раёне гарадзішча, якое, аднак, датуецца больш познім перыядам (XIV—XVIII стагоддзі).

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Скарбы Беларусі Катэгорыя:Скарбы антычных манет Катэгорыя:Археалагічныя артэфакты Беларусі Катэгорыя:Вялікае перасяленне народаў Катэгорыя:Гісторыя Бераставіцкага раёна Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе Катэгорыя:2011 год у Беларусі