Ва́цман (, ) — цэнтральны горны масіў у Берхтэсгадэнскіх Альпах, які цалкам размешчаны на тэрыторыі Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн у Верхняй Баварыі (Германія). Найвышэйшы пункт масіва — вяршыня Мітэльшпіцэ (2713 м над узроўнем мора), якая адначасова з’яўляецца найвышэйшым пунктам усёй нямецкай часткі Берхтэсгадэнскіх Альпаў і трэцяй па вышыні сярод галоўных горных вяршынь Германіі.
Гара вядомая сваёй манументальнай Усходняй сцяной (вышынёй каля 1800 м), што робіць яе найвышэйшай скальнай сцяной ва Усходніх Альпах. Ля яе падножжа знаходзіцца ўнікальная Ледзяная капліца — самы нізкі круглагадовы снежнік у Альпах. Увесь гэты прыродны комплекс афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі.
З масівам і ягонымі другараднымі вяршынямі — Малым Вацманам (у народзе — «Жонка Вацмана») і Дзяцьмі Вацмана — звязана баварская легенда пра жорсткага караля, які за свае злачынствы быў ператвораны ў камень разам са сваёй сям’ёй.
Фізіка-геаграфічнае апісанне
Геаграфічнае становішча і рэльеф
Вацман размешчаны на крайнім паўднёвым усходзе Верхняй Баварыі, на тэрыторыі Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн, у межах камун Рамзаў і Шонаў-ам-Кёнігсзэ. Мяжа паміж камунамі праходзіць праз вяршыні Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ. Плошча горнага масіву складае каля 50 км². Гэта найвышэйшая гара, якая цалкам знаходзіцца на тэрыторыі Германіі. Яе найвышэйшы пункт, Мітэльшпіцэ (2713 м), знаходзіцца прыкладна за 10 км на паўднёвы захад ад абшчыны Берхтэсгадэн і за 30 км на паўднёвы захад ад Зальцбурга — горада, размешчанага на паўночным краі Альпаў. На захад ад Вацмана, за далінай , узвышаецца гара Хохкальтэр (2607 м), на поўнач, за далінай ракі — (1392 м), а на поўдзень — (2330 м). На ўсходзе, па той бок Каралеўскага возера, або , знаходзяцца горы (1874 м) і (2350 м).
Пасля вяршынь масіву Хохкёніг (да 2941 м), Вацман з’яўляецца найвышэйшым пунктам Берхтэсгадэнскіх Альпаў, якія належаць да Паўночных Вапняковых Альпаў. Падыход да гары часцей за ўсё ажыццяўляецца з поўначы: ад раёна Вімбахбруке ў Рамзаў або ад аўтастаянкі у , праз горны прытулак Вацманхаўс (1928 м). Камуны Рамзаў і Шонаў-ам-Кёнігсэ, размешчаныя ў даліне, знаходзяцца больш чым на 2000 метраў ніжэй за вяршыню. Такім чынам, Вацман мае значны перапад вышынь, што з’яўляецца выбітнай асаблівасцю для Усходніх Альпаў (падобныя маштабы ў Альпах звычайна ўласцівыя толькі чатырохтысячнікам).
Найбуйнейшы падмасіў Вацмана называецца Вялікі Вацман (, ). Ён мае галоўны грэбень — Вацманграт, даўжынёй каля 4,5 км, які распасціраецца прыкладна з паўночна-паўночна-ўсходу на паўднёва-паўднёва-захад. Гэты грэбень злучае галоўную вяршыню Мітэльшпіцэ ( — «Сярэдні пік», 2713 м) з Зюдшпіцэ ( — «Паўднёвы пік», 2712 м; раней таксама называлася Шонфельдшпіцэ) і Хохэкам (2651 м). Акрамя гэтых трох дамінуючых вышынь, вылучаюцца Малы Вацман (, 2307 м), таксама вядомы ў народзе як Жонка Вацмана (), размешчаны на ўсход ад Вялікага Вацмана, і Дзеці Вацмана (, максімальная вышыня 2270 м), выбудаваныя ў шэраг на папярочным грэбні на ўсход ад Мітэльшпіцэ (гл. ). Участак грэбня Вацманграт на поўнач ад Мітэльшпіцэ, Дзеці Вацмана і Малы Вацман абкружаюць ледавіковы цырк Вацманкар, у верхняй частцы якога знаходзіцца вельмі малы ледавік Вацман (гл. ).
Геалогія і геамарфалогія
Рэгіёны вяршынь Вялікага і Малога Вацмана складаюцца з адносна ўстойлівых да выветрывання слаістага і танкаплітчатага вапняку. Гэтыя асадкавыя горныя пароды адносяцца да позняга трыясу (нарыйскі ярус, каля 215 млн гадоў таму). Слаістасць дахштайнскага вапняку асабліва добра прыкметная на ўсходняй сцяне. Раней гарызантальныя пласты сёння падаюць там пад вуглом 30–40° на поўнач, бо яны былі змятыя ў складкі падчас фарміравання Альпаў. Характэрнай рысай гэтых вапняковых фармацый з’яўляецца беднасць на акамянеласці. Толькі месцамі сустракаюцца масавыя скопішчы вымерлых двухстворкавых малюскаў сямейства .
Аснова гары складаецца з адносна крохкага даламіту, так званага карнійска-нарыйскага даламіту, а таксама з рамзаўскага даламіту — латэральнага эквіваленту . Гэтыя горныя пароды геалагічна больш старажытныя і паходзяць з ранняга позняга або сярэдняга трыясу (ладзінскі і нарыйскі ярусы, прыкладна 235–220 млн гадоў таму). Усе пароды масіву Вацман утварыліся на шэльфе заходняй часткі старажытнага акіяна Тэціс і падчас альпійскага гораўтварэння былі перасунуты на поўнач у выглядзе тэктанічнага покрыва на свае цяперашнія пазіцыі. Даламітавыя пароды выходзяць на паверхню пераважна на заходнім і паўднёва-заходнім баку Вялікага Вацмана ў засыпанай друзам даліне Вімбахталь, а таксама на схілах даліны Айсбахталь (Eisbachtal).
Рака Айсбах (Eisbach; або Айсграбен, Eisgraben) на заходнім беразе Кёнігсзэ ўтварыла конус вынасу, які дадаткова звузіў і без таго даволі вузкае ў гэтым месцы возера. Пры бесперапынным пераносе абломкавага матэрыялу з даліны Айсбахталь на ўсход гэты конус вынасу ў геалагічна блізкай будучыні ўрэшце падзеліць возера Кёнігсэ на дзве паловы.
Другарадныя вяршыні масіву
Малы Вацман
Самай значнай вяршыняй масіву пасля галоўных пікаў Вялікага Вацмана з’яўляецца Малы Вацман (, , 2307 м). У народзе яе таксама называюць Жонкай Вацмана (, , радзей — ).
Стандартны маршрут на гэтую вяршыню вядзе з поўначы, ад горнай пашы Кюройнтальм, праз ледавіковую марэну Кедэрбіхель на грэбень. Неўзабаве гэты грэбень звужаецца, утвараючы адкрыты скалалазны ўчастак, які атрымаў народную назву «Жандар» (). Як і на наступных скалалазных адрэзках, складанасць праходжання «Жандара» не перавышае другой катэгорыі. У адрозненне ад Вялікага Вацмана, тут няма ні стальных страховачных тросаў, ні выразнай разметкі. У скальных плітах крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца невялікая пячора з вузкім уваходам, якую пры неабходнасці можна выкарыстоўваць для бівака.
У спалучэнні са спускам па ўсходнім грэбні да вяршыні Мосланеркопф можна здзейсніць поўны траверс Малога Вацмана. Пры ўзыходжанні ўсходні грэбень з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на Жонку Вацмана, аднак ён значна даўжэйшы за стандартны шлях і толькі месцамі пазначаны каменнымі турамі. З вяршыні Малога Вацмана праз седлавіну да першага Дзіцяці Вацмана ва ўсходнім кірунку магчымы спуск па бездаражы да возера Кёнігсзэ. Гэты шлях праходзіць міма Вацманлабля () — невялікай горнай лугавіны.
Вельмі стромкая заходняя сцяна Малога Вацмана з’яўляецца другой па значнасці для скалалажання ў масіве пасля ўсходняй сцяны Зюдшпіцэ.
Дзеці Вацмана
Дзеці Вацмана (, ) — гэта града пікаў, што замыкае ледавіковы цырк Вацманкар () у ягонай верхняй частцы. Паводле легенды, іх сямёра, аднак толькі пяць вылучаюцца як самастойныя вяршыні. Нумарацыя ідзе з усходу на захад: 1-е Дзіця (2247 м) 2-е Дзіця (2232 м) 3-е Дзіця (2213 м) 4-е Дзіця (таксама вядомае як «Дзева Вацмана» — , 2270 м) 5-е Дзіця (2225 м)
Новы даведнік альпійскага клуба «Альпінізм у Берхтэсгадэнскіх Альпах» () згадвае таксама шостае Дзіця Вацмана (2225 м), маючы на ўвазе скальнае ўзвышэнне ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ, на якім знаходзіцца Вацманская лыжная седлавіна ().
Дакладныя вышыні асобных Дзяцей Вацмана неаднаразова станавіліся прадметам дыскусій. У прыватнасці, 3-е Дзіця, якое мае вялікае значэнне як мэта для лыжных тураў, у літаратуры вельмі часта пазначаецца з вышынёй 2232 м, што, імаверна, з’яўляецца памылковым запазычаннем вышыні 2-га Дзіцяці. У апісаннях маршрутаў таксама сустракаюцца няправільныя даныя пра вышыню ў 2165 м або 2167 м. Калі афіцыйная тапаграфічная карта маштабу 1: ад 1959 года яшчэ паказвала 1-е, 2-е, 4-е і 5-е Дзіця з адзнакамі вышынь, то выданні карт з 1967 па 2008 год утрымлівалі толькі вышыні 1-га і 2-га. Сучасныя тапаграфічныя карты ў маштабе 1: і 1: Дзяржаўнага ўпраўлення лічбавізацыі, шырокапалосных сетак і геадэзіі Баварыі адзначаюць усе пяць Дзяцей Вацмана з вышыннымі адзнакамі.
Да Дзяцей Вацмана прасцей за ўсё дабрацца з поўначы з боку Вацманкара (часткова па сцежках, часткова па бездаражы і з участкамі скалалажання). Узімку яны з’яўляюцца папулярным маршрутам для лыжных тураў. На поўдзень вяршыні абрываюцца ў даліну Айсбахталь стромкімі сценамі вышынёй звыш 1000 метраў. Рэдкім, але высока ацэненым сярод знаўцаў рэгіёна маршрутам з’яўляецца поўны траверс усіх Дзяцей Вацмана.
Вацманская лыжная седлавіна ўяўляе сабой не самы нізкі пункт паміж 5-м Дзіцем і Мітэльшпіцэ, а малапрыкметную выемку непасрэдна ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ на вышыні 2428 м. Самы нізкі пункт паміж Дзяцьмі Вацмана і Вялікім Вацманам уласнай назвы не мае.
Грунштайн
Грунштайн (, ) з вышынёй 1304 м з’яўляецца самай нізкай і адначасова самай лёгкай для ўзыходжання вяршыняй масіву Вацман. Яна ўзвышаецца непасрэдна над камунай Шонаў-ам-Кёнігсзэ. Да вяршыні можна дабрацца па турыстычных сцежках або ад аўтастаянкі Хамерштыль, або ад санна-бобслейнай трасы Кёнігсзэ. Крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца горны прытулак Грунштайнхютэ (), які абслугоўваецца. Дзякуючы адносна нізкім патрабаванням да альпінісцкай падрыхтоўкі і панарамнаму віду на Берхтэсгадэнскую катлавіну, Грунштайн з’яўляецца папулярным месцам сярод турыстаў.
21 чэрвеня 2009 года пачалося будаўніцтва вія-фераты на Грунштайн. Праз восем тыдняў працы былі завершаны, і адбылося адкрыццё маршруту, які атрымаў назву «Ісідор» (, у гонар Ісідора Грасля). Гэты маршрут вядзе на вяршыню і мае катэгорыю складанасці «C». Акрамя таго, існуе больш складаны варыянт катэгорыі «D/E» з пачаткам правей, які прыкладна праз траціну даўжыні асноўнага маршруту злучаецца з варыянтам «Ісідор» праз падвесны мост. З 2011 года дзейнічае трэці пункт пачатку маршруту — так званая «Разбойніцкая лесвіца» (). Яна таксама мае катэгорыю «D/E», аднак даўжэйшая за папярэдні складаны варыянт, з якім яна злучаецца крыху ніжэй за падвесны мост.
Хіршвізэ Хіршвізэ (, таксама вядомая як Хіршвіскопф (), вышыня якой складае 2114 м, — самая паўднёвая вяршыня масіву Вацман. Яна ўяўляе сабой працяг скальнага грэбня, які спускаецца ад Вацман-Зюдшпіцэ і дасягае свайго самага нізкага пункта ў седлавіне Шонфельдшартэ (). Ад Трышубеля (, 1765 м) — седлавіны паміж Вацманам і плато Штайнэрнес-Меер — маркіраваная сцежка вядзе праз стромкія травяністыя схілы на невялікае вяршыннае плато. На ім размешчаны два пікі, якія знаходзяцца ў некалькіх хвілінах хады адзін ад аднаго. Гара вельмі часта наведваецца турыстамі дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці і выдатнаму віду, асабліва на сам Вацман.
Іншыя вяршыні Дзякуючы сваёй кампактнасці і невялікай плошчы масіў Вацман налічвае зусім няшмат дадатковых вяршынь: Вялікі Хахелькопф (, 2066 м) — найвышэйшая з групы Хахелькопфаў (), грэбня, які адгаліноўваецца ад Хіршвізэ на ўсход і спускаецца праз Бургштальштайн да царквы Святога Варфаламея. Пад’ём на яго з Хіршвізэ праходзіць па бездаражы і патрабуе вялікіх намаганняў. З-за сваёй аддаленасці і малой вядомасці вяршыня наведваецца рэдка, аднак адтуль адкрываецца добры від на ўсходнюю сцяну Вацмана. Грысшпіцэ (, 2257 м) — адзінае прыкметнае ўзвышэнне заходне-паўднёва-заходняга грэбня Вацман-Зюдшпіцэ, якое разам з паўднёвым грэбнем Зюдшпіцэ аблямоўвае плато Шонфельд (). Вяршыня дасягальная толькі па бездаражы з выкарыстаннем навыкаў скалалажання, таму ўзыходжанні на яе адбываюцца рэдка. Мосланеркопф (, 1815 м) — строга кажучы, гэта не самастойная вяршыня, а толькі другараднае ўзвышэнне ў грэбні, які спускаецца ад Малога Вацмана на ўсход. Да яе можна дайсці па сцежцы ад горнай пашы без тэхнічных скалалазных цяжкасцей. З вяршыні адкрываецца ўражальны краявід уніз на Каралеўскае возера. Мосланеркопф лічыцца адной з найпрыгажэйшых аглядавых пляцовак Берхтэсгадэнскага края. Грэбень, які вядзе ад яго на захад да Жонкі Вацмана, з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на яе: ён лягчэйшы за маркіраваны стандартны маршрут ад Кюройнтальма праз марэну Кедэрбіхель. Фальцкёпфль (, 1928 м) — не самастойная, другарадная вяршыня, але добра бачная здалёк на шырокім схіле, які спускаецца на поўнач у даліну ад Вацман-Хохэка. На Фальцкёпфлі знаходзіцца Вацманхаўс — найважнейшы горны прытулак для альпіністаў на Вацмане.