Крутаго́рская бі́тва, таксама Койданаўская бітва, — меркаваная бітва каля Крутагор'я, імаверна, каля сучаснага Дзяржынска. Паводле позніх беларуска-літоўскіх летапісаў, тут войска Вялікага Княства Літоўскага разбіла татараў. Розныя пераказы называюць датамі бітвы 1241, 1249, 1272 або 1276 гады, а яе ўдзельнікамі — князёў Скірмунта або Міндоўга і татарскіх правадыроў Балаклая або Койдана (Кайдана).

Летапіснае апавяданне Самы ранні сюжэт пра перамогу над татарамі каля Койданава змешчаны ў Хроніцы Быхаўца, складзенай у першай палове XVI стагоддзя. У ёй апавядаецца, што заволжскі «цар» Балаклай сабраў вялікае войска і напаў на рускія землі. Ён нібыта захапіў Мазыр, Старадуб і Карачаў, пасля чаго рушыў у бок Наваградка. Князь Скірмунт сабраў войска ў Койданаве, разбіў татараў і забіў Балаклая.

Гэты аповед не мае дакладнай даты. Пазней яго сталі адносіць да 1241 года. Скірмунт, якому летапіс прыпісвае перамогу, не згадваецца ў крыніцах XIII стагоддзя. Невядомы іншым сярэднявечным крыніцам і татарскі правадыр Балаклай.

У розных летапісах і пазнейшых творах змяняюцца дата бітвы, імя татарскага правадыра і асоба князя-пераможцы. Апавяданні пра падзею былі запісаны праз два-тры стагоддзі пасля часу, да якога яе адносілі, і змяшчаюць імёны асоб, гістарычнае існаванне якіх не пацверджана.

Версія пра Міндоўга і хана Койдана Іншая версія датуе бітву 1249 годам і прыпісвае перамогу Міндоўгу. Паводле гэтага пераказу, супраць яго выступілі татары на чале з ханам Койданам (Кайданам) і галіцка-валынскія князі Даніла і Васілька Раманавічы. Міндоўг нібыта разбіў саюзнае войска, а Койдан загінуў і быў пахаваны каля Крутагор'я, ад імя якога нібыта і выводзіцца назва Койданава.

Яраслаў Пархута паўтарыў гэтую версію ў кнізе «Зямля бацькоў нашых». Ён пісаў, што да сярэдзіны XIII стагоддзя паселішча называлася Крутагор'ем, а пасля бітвы 1249 года і гібелі хана Койдана атрымала назву Койданава. Пархута спаслаўся толькі на неназваных «гісторыкаў» і не прывёў сярэднявечнай крыніцы свайго паведамлення.

Мікола Ермаловіч супаставіў гэты пераказ з летапіснымі паведамленнямі пра падзеі 1249 і 1258 гадоў. У 1249 годзе Міндоўг сапраўды ваяваў з галіцка-валынскімі князямі, але татары ў паходзе не ўдзельнічалі. У 1258 годзе татарскае войска разам з Васількам Раманавічам увайшло ў землі, падпарадкаваныя Міндоўгу, аднак паходам кіраваў не Койдан, а Бурундай. Даніла Раманавіч у ім не ўдзельнічаў, Міндоўг не атрымаў перамогі, а татарскае войска спустошыла Літоўскую і Нальшчанскую землі.

Ермаловіч таксама звяртаў увагу, што Койдан невядомы сярод татарскіх ханаў і военачальнікаў XIII стагоддзя. У хана Менгу-Цімура быў сын Кадан, але татарскімі войскамі ў паходах на Наваградак у 1274 і 1277 гадах камандавалі адпаведна Ягурчын і Мамшэй. Галіцка-Валынскі летапіс, які апісвае гэтыя паходы, не згадвае паражэння татараў каля Койданава.

Датаванні Прыводзіцца некалькі дат, пад якімі падзея трапляла ў летапісы і гістарычную літаратуру: 1241, 1249, 1272 і 1276 гады.

Дату 1241 года звязвалі з апавяданнем Хронікі Быхаўца пра Скірмунта і Балаклая. Версія 1249 года апавядала пра Міндоўга і Койдана. У «Запісках» Кацярыны II падобная падзея была аднесена да 1276 года. Міхась Ткачоў у кнізе «Страчаная спадчына» назваў 1249 і 1272 гады, аднак адразу ахарактарызаваў звесткі пра разгром Балаклая і Койдана як «легендарныя».

Ермаловіч адхіляў даты 1241 і 1249 гадоў, паколькі першы засведчаны паход татарскага войска на землі, падпарадкаваныя Міндоўгу, адбыўся ў 1258 годзе. Ён таксама не знаходзіў месца для такой бітвы ў паходах 1274, 1276 і 1277 гадоў: крыніцы называюць іншых татарскіх камандзіраў і паведамляюць, што ў пададзеных войскі татараў даходзілі далей, аж да Наваградка, што было б малаверагодна пасля буйной паразы каля Койданава.

Ацэнка гістарычнасці Ніводная з версій Крутагорскай бітвы не пацвярджаецца крыніцай з XIII стагоддзя. Хроніка Быхаўца была складзена прыкладна праз тры стагоддзі пасля меркаванай падзеі. Частка хронікі, дзе расказваецца пра бітву, змешчана ў раздзеле з легендарнай генеалогіяй літоўскіх князёў, у якой сапраўдныя падзеі і асобы спалучаліся з выдуманымі.

Анатоль Валахановіч не выключаў, што ў аснове падання магла знаходзіцца нейкая сапраўдная падзея, аднак падкрэсліваў супярэчлівасць і позняе паходжанне звестак.

Мікола Ермаловіч сфармуляваў больш катэгарычную выснову. На яго думку, Койданаўская і Магільнянская бітвы былі міфамі, створанымі ў XVI стагоддзі дзеля ўзвелічэння легендарных літоўскіх князёў як пераможцаў татараў. Ён лічыў, што складальнікі летапісаў выкарысталі вядомыя ім татарскія паходы і войны Міндоўга, але змянілі даты, імёны ўдзельнікаў і вынікі падзей.

Назва Койданава Паданне пра забітага хана Койдана стала адным з тлумачэнняў назвы Койданава. Яго паўтарылі Яраслаў Пархута ў «Зямлі бацькоў нашых» і аўтары «Страчанай спадчыны». Пархута падаў перайменаванне Крутагор'я ў Койданава як гістарычную падзею, а Міхась Ткачоў, Тамара Габрусь, Анатоль Кулагін і Юры Чантурыя пазначылі такую версію легендай.

Ермаловіч ставіў гэтае тлумачэнне пад сумненне не толькі з-за адсутнасці вядомага татарскага хана Койдана. Ён адзначаў, што назва Койданаў сустракалася і ў іншай частцы Беларусі — каля Пастаў, таму яе нельга ўпэўнена выводзіць з імя ўдзельніка меркаванай бітвы.

Атаясамленне Койданава з ранейшым Крутагор'ем таксама вядома пераважна з позняй літаратуры. Пісьмовых крыніц XIII стагоддзя, якія засведчылі б перайменаванне паселішча пасля бітвы, не выяўлена.

Меркаванае месца

Міхась Ткачоў змяшчае старажытнае паселішча Крутагор'е на паўночнай ускраіне сучаснага Дзяржынска, на правым беразе ракі Няцеча. Размешчанае там гарадзішча таксама вядома пад назвамі Акопішча і Гаштольдава гара. Яго авальная пляцоўка мае памеры каля 80 на 60 метраў.

На гарадзішчы выяўлены матэрыялы культуры штрыхаванай керамікі, а таксама знаходкі XI—XIII і XIV—XVII стагоддзяў. Яны пацвярджаюць існаванне паселішча ў XIII стагоддзі, але няма звестак пра рэшткі зброі, масавыя пахаванні або іншыя археалагічныя сведчанні, якія можна было б звязаць з буйной бітвай.

У культуры Назва Койданаўскай бітвы сустракаецца ў аповесці Уладзіміра Караткевіча «Дзікае паляванне караля Стаха». Апісваючы вялікі ложак у старым палацы, Караткевіч параўнаў яго з «полем бою пад Койданавым».

Літаратура

Спасылкі

Крутагорская бітва // Беларуская энцыклапедыя. «Па слядах аднаго міфа» Міколы Ермаловіча // «Беларуская палічка». «Зямля бацькоў нашых» Яраслава Пархуты // «Беларуская палічка». «Страчаная спадчына» Міхася Ткачова, Тамары Габрусь, Анатоля Кулагіна і Юрыя Чантурыі // «Беларуская палічка».