Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў (НППРА) — праектуемы спецыялізаваны інжынерна-тэхнічны аб'ект на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, прызначаны для цэнтралізаванай доўгатэрміновай ізаляцыі, кандыцыянавання і пахавання радыеактыўных адкідаў (РАА). Юрыдычнай асновай для стварэння аб'екта з'яўляецца пастанова Савета Міністраў і адпаведная Нацыянальная стратэгія абыходжання з радыеактыўнымі адкідамі. Сховішча ў першую чаргу разлічана на абслугоўванне тэхналагічнага цыкла Беларускай АЭС, а таксама доўгатэрміновае размяшчэнне высокаактыўных ізатопных матэрыялаў, якія будуць вернутыя ў краіну пасля завяршэння перапрацоўкі адпрацаванага ядзернага паліва ў Расійскай Федэрацыі.
Прызначэнне аб'екта Патрэба ў стварэнні цэнтралізаванага сховішча з'явілася пасля пачатку фізічнага пуску і эксплуатацыі Беларускай АЭС (БелАЭС) каля горада Астравец. Пачатковы этап працы БелАЭС прадугледжвае захоўванне эксплуатацыйных вадкіх і цвёрдых радыеактыўных адкідаў у прыстанцыйных ёмістасцях і басейнах вытрымкі наўпрост у Астраўцы. Праектны ліміт часу для такой практыкі складае не больш за 10 гадоў, пасля чаго станцыя патрабуе вывазу РАА на сталы пункт ізаляцыі. Насуперак распаўсюджанаму ў грамадстве памылковаму ўяўленню аб поўным вывазе радыеактыўных прадуктаў у Расію, дагаворныя абавязацельствы з прадпрыемствамі «Расатама» распаўсюджваюцца выключна на адпрацаванае паліва для здабывання каштоўнага ўрану і плутонію. Пасля тэхналагічнай экстракцыі небяспечныя радыеактыўныя шлакі, інкарпараваныя ў ашклёную матрыцу (высокаактыўныя адкіды, ВАА), падлягаюць юрыдычнаму звароту ў Беларусь. Стварэнне НППРА мае мэтай ізаляцыю гэтай трансуранавай групы з заяўленым тэрмінам першага пуску аб'екта каля 2030 года. Дадатковым фактарам крытыкі нацыянальнай стратэгіі выступае сфарміраваная тэхналагічная і юрыдычная залежнасць ад расійскай інфраструктуры: навукоўцамі адзначаецца, што кіруючыя рашэнні фактычна прымаюцца структурамі «Расатама» (напрыклад, кампаніяй «ТВЭЛ»), у той час як Беларусь толькі выступае тэрыторыяй для экалагічнай рызыкі, аддаючы расійскаму аператару знешні кантроль.
Кіруючая арганізацыя Заказчыкам будаўніцтва, міжнародным кантактам па лініі МАГАТЭ і аперацыйным менеджарам прызначана рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі» (БелРАА). Амаль адразу прадпрыемства паглыбілася ў фазу кадравага і кіраўнічага крызісу — першы генеральны дырэктар, наняты для кіравання стратэгічнымі этапамі адбору ўчастка, раптоўна пакінуў сваю пасаду, у выніку чаго арганізацыя засталася абезгалоўленай на найважнейшай фазе функцыянавання.
Аналітыка кадравага складу прадпрыемства, праведзеная СМІ, выявіла праблему вострага дэфіцыту профільнай экспертызы, неабходнай для арганізацыі ядзернага аб'екта такога ўзроўню і забеспячэння тэхналагічнага абгрунтавання бяспекі. Было высветлена, што адміністрацыйны апарат БелРАА сфарміраваны з прадстаўнікоў камітэта дзяржаўнага кантролю, архітэктараў газаправодаў, аграсервісаў, а таксама менеджараў па рознічным гандлі адзеннем, касметыкай і аптовых гандляроў электратаварамі. Адсутнасць у штаце даследчыкаў-практыкаў у галіне гідрагеалогіі, бар'ернай фізікі ці радыехіміі трактуецца незалежнай навуковай супольнасцю як сур'ёзная інстытуцыянальная памылка ўлады, якая вядзе да немагчымасці кампетэнтнага і публічнага абмеркавання стратэгій працы адкідамі і павялічвае пагрозу крытычных памылак пры будаўніцтве і наступнай эксплуатацыі магільніка.
Згодна з аналізам перадпраектнай дакументацыі і справаздачы аб ацэнцы ўздзеяння на навакольнае асяроддзе (АУНА), праведзеным незалежнымі навукоўцамі ў 2026 годзе, распрацоўка і разлікі доўгатэрміновай бяспекі магільніка выконваліся пераважна расійскімі арганізацыямі (АТ «ТВЭЛ» і АТ «ЦПТІ»). Удзел профільных беларускіх навуковых інстытутаў (АІЯЭІ «Сосны», ЦНДІКІВР) абмежаваўся выключна геадэзічнымі працамі. Паводле ацэнкі экспертаў, адсутнасць незалежнай нацыянальнай праверкі разлікаў стварае рызыку ўзнікнення канфлікту інтарэсаў насуперак пратаколам МАГАТЭ. Фактычная стратэгічная залежнасць была афіцыйна пацверджана напрыканцы ліпеня 2026 года. На сустрэчы кіраўніцтва БелРАА з віцэ-прэзідэнтам па камерцыі АТ «ТВЭЛ», дырэктар беларускага аператара Міхаіл Кісель адкрыта прызнаў, што менавіта расійская карпарацыя аказвае садзейнічанне на ключавых этапах праекта ПЗРА, дае перадавыя тэхналогіі і будзе рыхтаваць для Беларусі персанал па звароце з адкідамі прама на аб'ектах у Расіі.
Пошук геалагічнай пляцоўкі і інжынерна-архітэктурны падыход Доўгі час лічылася, што ўрадам разглядаюцца толькі тры асноўныя магчымыя ўчасткі для забудовы могільніка: Астравецкі раён, Мсціслаўскі раён і ўчасткі Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалагічнага запаведніка каля горада Хойнікі паблізу граніцы з Украінай. Аднак у канцы жніўня 2026 года арганізацыя BELPOL апублікавала змест унутранай закрытай дакументацыі праекта, паводле якога кола пошукаў было куды шырэйшым і ахоплівала ў розныя перыяды восем патэнцыйных пляцовак. Згодна са злітымі данымі, спачатку выбар ішоў паміж дзвюма зонамі ў Астравецкім раёне, а таксама на тэрыторыі Клімавіцкага і яшчэ аднаго суседняга раёнаў на ўсходзе. Пазней камісія дадаткова ўключыла ў даследчы цыкл яшчэ чатыры ўчасткі, гэтым разам максімальна сканцэнтраваўшыся непасрэдна на глыбокай чарнобыльскай зоне адчужэння — пашырыўшы кола інтарэсу ўладнай сістэмы на Нараўлянскі і Брагінскі раёны.
Згодна з афіцыйнымі рэндарамі і эскізамі праекта, прадэманстраванымі адказнымі ведамствамі ў 2026 годзе для ўчастка на Гомельшчыне, магільнік будзе ўяўляць сабой модульнае прыпаверхневае бетоннае сховішча палігоннага тыпу. З навукова-інжынернага пункта гледжання эксперты характарызуюць такую мадэль захоўвання як праект, што «не мае сусветных аналагаў» з прычыны відавочнага ігнаравання правілаў геалагічнай бяспекі. Міжнародны стандарт ізаляцыі вытворчых партый высокаактыўных ізатопаў абавязвае фармаваць глыбінныя шахты ў цвёрдым крышталічным (гранітным) фундаменце дзеля пазбягання кантакту ўпаковак з падземнымі воднымі гарызонтамі. Дадзены праект НППРА ў мэтах фінансавай эканоміі грунтуецца на мелкаўзроўневай пабудове ў тэктанічна слабых глініста-пясчаных зонах. Адмова ад ізаляцыі ў глыбінных горных пародах крытыкуецца навукоўцамі, як прамы фактар рызыкі гідралагічнай катастрофы: паскораны радыеліз і карозія здольныя знішчыць метала-бетонную бар'ерную абарону і прывесці да прасочвання актынідаў у экасістэму. З геапалітычнага і транснацыянальнага пункта гледжання лакацыі разглядаюцца экспертамі як зона наўмыснай трансгранічнай пагрозы для сумежных краін, паколькі любыя ўцечкі радыяцыі злучаны з трансгранічнымі водамі: аб'ект на Гомельшчыне можа прадукаваць экалагічны ўплыў у басейне Дняпра і іншых водах Украіны, будаўніцтва ў Астраўцы (басейн ракі Нёман) уздзейнічае на краіны Балтыі, а ў Мсціславе — на Расійскую Федэрацыю.
Летам 2026 года пасля публікацыі дакументаў АУНА інжынерны і тэхналагічны фармат праекта падвергся навуковай крытыцы з боку экспертаў, у тым ліку радыяцыйнага хіміка Сяргея Бесараба, які сфармуляваў шэраг тэхналагічных уразлівасцяў прапанаваных мадэляў. У прыватнасці эксперты паказваюць, што заяўлены ў праекце тэрмін прыдатнасці інжынерных бетонных кантэйнераў (да 300 гадоў) радыкальна не адпавядае перыяду паўраспаду асобных закладваемых ізатопаў (напрыклад, ёд-129 і тэхнецый-99). Памылковым названа і выкарыстанне выключна гліняных ізаляцыйных бар'ераў: комплексоны кшталту ЭДТА, якія масава прымяняюцца для мыцця і дэзактывацыі станцыйных кантэйнераў, здольныя звязваць актыніды і трансуранавыя элементы (плутоній, уран), у сотні разоў паскараючы іх міграцыю скрозь гліну. Сама методыка гідрадынамічнага разліку ў дакументах фіксуе хуткасць верагоднага прасочвання забруджванняў з аб'екта да рэк Газоўка ці Чорная Натопа на працягу ўсяго 6—14 гадоў, не ўлічваючы сучасную дынаміку экстрэмальных змяненняў клімату, а таксама пагрозу знішчэння фільтраў ізаляцыі ў выніку запраектных пажараў (напрыклад, падзення цяжкага самалёта). Супярэчнасцю міжнародным стандартам названа таксама размяшчэнне пляцоўкі для адкідаў пасля перапрацоўкі ядзернага паліва не ў глыбінных горных шахтах, а непасрэдна ў модулях прыпаверхневага пахавання.
Звяртаецца ўвага на высокую імавернасць узнікнення ў праектуемых прыпаверхневых умовах «эфекту ванны» (). Выкарыстанне мелкаўзроўневай ізаляцыі з ніжнім гідраізалюючым бар'ерам з гліны (асноўнага элементу ПЗРА) у спалучэнні з кліматам з высокай колькасцю ападкаў непазбежна ператворыць інжынерны аб'ект у замкнёны басейн. Беручы пад увагу гістарычны вопыт радыяцыйнай катастрофы падобнага магільніка траншэйнага тыпу ў Кентукі (Сховішча Maxey Flat, ЗША), спецыялісты акцэнтуюць, што назапашванне вады катастрафічна паскарае карозію металёвых бочак і немінуча прыводзіць да вылівання высокаактыўнай сумесі з ізатопамі стронцыю і плутонію ў глебы наваколля.
У жніўні 2026 года сумесная камісія, якая складалася з прадстаўнікоў экалагічнай арганізацыі «Экадом», амерыканскай экспертнай супольнасці «Solutions for Resilient Communities Inc.», незалежных даследчыкаў Андрэя Ажароўскага і Сяргея Бесараба, падрыхтавала афіцыйную разгорнутую незалежную справаздачу з крытыкай інжынернага складніка дакументацыі АУНА. Галоўная выснова экспертнай камісіі звялася да таго, што рашэнні па абыходжанні з адкідамі ўжо былі прынятыя дзяржавай на карысць небяспечных і састарэлых расійскіх тэхналогій, якія прапануюцца беларускаму грамадству шляхам «сляпога запазычання» без усякага аналізу існуючых у свеце альтэрнатыў. Эксперты падкрэслілі, што ў прапанаваным выглядзе дзяржаўны праект магільніка лічыцца крытычна небяспечным і зусім не павінен быць рэалізаваны.
Узаемадзеянне з грамадствам Міністэрства энергетыкі заявіла аб пераважнай арыентацыі пры выбары пляцоўкі на грамадскую згоду жыхароў каля Беларускай АЭС або жыхароў рэгіёнаў, звязаных з тэмай Чарнобыля, абапіраючыся на зніжаны радыефобны настрой зацікаўленых грамадзян. Для легітымізацыі магчымага размяшчэння ўрадавымі арганізацыямі публікавалася адмысловыя сацыялагічныя апытанні, канстатуючыя наўяўнасць 70% узроўня падтрымкі развіцця ядзернай энергетыкі ў Гомельскай вобласці.
Аднак фактычны працэс камунікацыі насельніцтва і дзяржаўнага аператара мае азнакі дэкларатыўнага адміністрацыйнага падыходу з мэтанакіраваным зрывам інстытута грамадскіх слуханняў. Як высветлілася вясною 2026 года на прыкладзе абмеркавання будучага пункта ў вёсцы ў Хойніцкім раёне, мясцовая адміністрацыя падрыхтавала толькі ўнутраны, закрыты сход без доступу сродкаў масавай інфармацыі. Нягледзячы на публічныя анонсы аб абмеркаванні магільніка, на абмеркаванні дапусцілі толькі дзясятак інспектараў райвыканкама, праваахоўнікаў і чыноўнікаў лакальнай ідэалагічнай галіны. Дзяржаўная прэса вынікі абмеркаванняў цалкам праігнаравала — пра слуханні аб радыеактыўным сховішчы ў мясцовай перыёдыцы не выйшла ніякага справаздачнага матэрыялу. Грамадскія антыядзерныя лісты з сотнямі калектыўных меркаванняў-нязгод, адрасаваныя ў райвыканкам Хойнікаў дзеля прыцягнення ўвагі, былі прыняты і фармалізаваны пустой адпіскай інстанцыі.
Сведчаннем фіктыўнасці заяўленых працэдур грамадскага і экспертнага ўзгаднення стаў і факт папярэдняга пачатку работ да іх юрыдычнага зацвярджэння. Журналісцкія расследаванні, падмацаваныя аналізам спадарожнікавых здымкаў, выявілі датэрміновую фізічную падрыхтоўку адной з пляцовак у Мсціслаўскім раёне. Земляныя работы — маштабная высечка драўняна-хмызняковай расліннасці і пракопванне сістэмы тэхналагічных траншэй з абваляваннем грунту — праводзіліся там яшчэ ў кастрычніку 2025 года. Фактычнае ажыццяўленне змяненняў рэльефу пад патрэбы аб'екта за шмат месяцаў да публікацыі АУНА і абвяшчэння грамадскіх абмеркаванняў дэ-факта з'яўляецца грубым парушэннем экалагічнага заканадаўства, якое ліквідуе юрыдычную вагу наступных экспертыз і даказвае перадвызначанасць урадавых рашэнняў.