Пера́піс насе́льніцтва і жыллё́вага фо́нду Літвы́ 2021 го́да — агульнанацыянальны перапіс, які праводзіўся ў Літоўскай Рэспубліцы па стане на 1 студзеня 2021 года. Даследаванне зафіксавала ўсебаковую карціну стану насельніцтва і хатніх гаспадарак краіны ў разгар пандэміі COVID-19 падчас дзеяння каранціну. Вынікі перапісу прадэманстравалі шэраг дэмаграфічных тэндэнцый, сярод якіх старэнне грамадства, павышэнне ўзроўню адукаванасці жыхароў, а таксама перамяшчэнне насельніцтва ў прыгарадныя зоны буйных гарадоў.

Метадалогія і арганізацыя Перапіс 2021 года стаў першым у гісторыі Літвы, які быў праведзены выключна на аснове адміністрацыйных крыніц, без фізічнага наведвання рэспандэнтаў інтэрв'юерамі. Усе неабходныя даныя былі сабраныя з 13 дзяржаўных рэгістраў і 5 інфармацыйных сістэм, уключаючы інфармацыю з інтэрнатаў. Змяненне метадалогіі дазволіла значна аптымізаваць працэс: асноўную працу выканалі ўсяго 5 супрацоўнікаў, у той час як у 2011 годзе было задзейнічана каля 7000 чалавек. Агульны кошт правядзення кампаніі склаў каля 1,36 мільёна еўра, што амаль у шэсць разоў менш за выдаткі на папярэдні перапіс.

Паколькі дзяржаўныя рэгістры не ўтрымліваюць інфармацыі аб рэлігійнай прыналежнасці, этнічным паходжанні і роднай мове, Дэпартамент статыстыкі Літвы правёў дадатковае статыстычнае апытанне. У рамках гэтага даследавання былі апытаны 171 тысяча чалавек, а атрыманыя даныя пазней аб'ядналі з асноўнымі вынікамі перапісу.

Дэмаграфічныя паказчыкі

Колькасць і рассяленне Па стане на 1 студзеня 2021 года пастаяннае насельніцтва Літвы складала 2 810 761 чалавек. За папярэдняе дзесяцігоддзе колькасць жыхароў зменшылася на 232,6 тысячы (на 7,6 працэнта), што супастаўна з сукупным насельніцтвам такіх гарадоў, як Клайпеда і Панявежыс. Асноўнымі фактарамі скарачэння сталі натуральнае змяншэнне (колькасць смерцяў перавысіла колькасць нараджэнняў на 113,7 тысячы) і эміграцыя, якая адыграла яшчэ большую ролю, бо колькасць эмігрантаў перавысіла колькасць імігрантаў на 118,9 тысячы чалавек.

Тэрытарыяльнае размеркаванне насельніцтва зведала змены на карысць урбанізацыі і субурбанізацыі. Доля гарадскога насельніцтва ўзрасла да 68,2 працэнта ў параўнанні з 66,7 працэнта ў 2011 годзе. Сярод буйных гарадоў станоўчую дынаміку прадэманстравала толькі гарадское самакіраванне Вільнюса, чыё насельніцтва павялічылася на 4 працэнты і дасягнула 556,1 тысячы чалавек (пятая частка ад агульнай колькасці жыхароў краіны). У астатніх буйных гарадах назіраўся спад: у Панявежысе на 11 працэнтаў, у Шаўляі на 8 працэнтаў, у Клайпедзе і Коўна — на 6 працэнтаў. Насельніцтва Коўна ўпершыню апусцілася ніжэй за адзнаку ў 300 тысяч і склала 298,8 тысячы чалавек. Разам з тым актыўна раслі прыгарадныя раёны: Клайпедскі раён павялічыўся на 11 працэнтаў да 57 тысяч жыхароў, Каўнаскі раён — на 7 працэнтаў, Віленскі раён — на 1 працэнт. Найбольшыя дэмаграфічныя страты (каля пятай часткі насельніцтва з 2011 года) панеслі самакіраванне Пагегяй, а таксама Скуодаскі, Пакруойскі, Кяльмскі і Ігналінскі раёны. Самым шчыльнанаселеным стаў Мажэйкейскі раён (2007,6 чалавека на квадратны кіламетр), а найменш шчыльным — Аранскі раён (9,5 чалавека на квадратны кіламетр).

Узроставая структура і сямейнае становішча Вынікі перапісу паказалі відавочнае старэнне грамадства. Зафіксавана рэзкае зніжэнне колькасці насельніцтва ва ўзросце да 30 гадоў пры адначасовым росце старэйшых узроставых груп, асабліва асоб перадапенсійнага ўзросту (мужчыны і жанчыны старэйшыя за 54 гады). У катэгорыі асоб старэйшых за 64 гады жанчын у 1,8 раза больш, чым мужчын.

Значных змен у сямейным становішчы жыхароў не адбылося. Сярод мужчын пераважалі жанатыя (54 працэнты) і тыя, хто ніколі не быў у шлюбе (32 працэнты). Сярод жанчын таксама найбольшую групу склалі замужнія (46 працэнтаў), 26 працэнтаў ніколі не былі ў шлюбе, па 14 працэнтаў прыпала на ўдоваў і разведзеных. Працэнт удаўцоў сярод мужчын склаў 3 працэнты (зніжэнне з 4 працэнтаў у 2011 годзе), а доля разведзеных мужчын дасягнула 11 працэнтаў. Гэтыя прапорцыі шмат у чым абумоўлены зменамі ва ўзроставай структуры грамадства.

Адукацыя і грамадзянства У Літве працягнуўся рост узроўню адукаванасці: 29 працэнтаў жыхароў ва ўзросце ад 15 гадоў маюць вышэйшую адукацыю, што на 6 працэнтных пунктаў больш, чым дзесяць гадоў таму. Адначасова знізілася доля асоб з агульнай базавай і пачатковай адукацыяй (на 2 і 3 працэнты адпаведна). Доля людзей з прафесійнай каледжавай адукацыяй засталася амаль нязменнай і склала 17 працэнтаў, а з агульнай сярэдняй — узрасла з 33 да 34 працэнтаў. Найбольш адукаванымі рэгіёнамі аказаліся Вільнюс (372 чалавекі з вышэйшай адукацыяй на 1000 жыхароў), Нярынга (354), Коўна (319), Паланга (299) і Каўнаскі раён (287).

Грамадства стала больш разнастайным у плане грамадзянства. У 2021 годзе ў краіне пражывалі грамадзяне 133 дзяржаў (у 2011 годзе — 108). Доля асоб з некалькімі грамадзянствамі павялічылася з 0,1 да 0,3 працэнта. Нягледзячы на гэта, Літва застаецца надзвычай аднароднай дзяржавай: грамадзяне Літоўскай Рэспублікі складаюць 99,4 працэнта ўсяго насельніцтва краіны.

Этнакультурныя характарыстыкі

Нацыянальны склад Літва з'яўляецца этнічна гамагеннай дзяржавай, дзе літоўцы складаюць 84,6 працэнта (2 мільёны 378 тысяч чалавек) ад усяго насельніцтва, што адпавядае паказчыкам 2011 года. Найбуйнейшымі нацыянальнымі меншасцямі застаюцца палякі — 6,5 працэнта (183,4 тысячы), рускія — 5 працэнтаў (141,1 тысячы), беларусы — 1 працэнт (28,2 тысячы) і ўкраінцы — 0,5 працэнта (14,2 тысячы). За апошнія дваццаць гадоў доля ўсіх буйных нацыянальных меншасцей паступова змяншалася.

Этнічны склад адрозніваецца ў залежнасці ад тыпу паселішча: калі літоўцы і палякі шырэй прадстаўлены ў сельскай мясцовасці (літоўцы складаюць 87,1 працэнта сельскага і 83,4 працэнта гарадскога насельніцтва), то рускія, беларусы і ўкраінцы маюць большую канцэнтрацыю ў гарадах.

Беларуская меншасць Беларусы застаюцца трэцяй па велічыні нацыянальнай меншасцю краіны. Нягледзячы на агульнае зніжэнне іх долі з 1,2 працэнта ў 2011 годзе да 1 працэнта ў 2021 годзе, беларуская дыяспара ўтварае значныя супольнасці ў найбуйнейшых гарадах і гістарычных паселішчах.

Так, паводле вынікаў перапісу 2021 года, найбольшая колькасць беларусаў пражывала ў сталіцы — Вільнюсе (14 441 чалавек). Значныя групы беларусаў таксама сканцэнтраваны ў Клайпедзе (1 835 чалавек), Вісагінасе (1 872 чалавекі), Грыгішкесе (700 чалавек) і Лентварысе (321 чалавек). У працэнтных суадносінах высокая доля беларусаў захоўваецца ў такіх гарадах, як Пабрадзе (228 чалавек) і Шальчынінкай (286 чалавек).

З пункту гледжання рэлігійнай прыналежнасці беларусы Літвы падзяляюцца пераважна паміж каталіцтвам (44 працэнты) і праваслаўем (29,8 працэнта). Сярод людзей, якія валодаюць некалькімі замежнымі мовамі, значная частка беларусаў (32,5 працэнта) адзначыла сваё валоданне польскай мовай нароўні з іншымі.

Літоўцы Сярод узроставых груп найбольшая доля літоўцаў назіраецца сярод дзяцей да 9 гадоў (90 працэнтаў), а найменшая — сярод асоб 60—69 гадоў (80,8 працэнта). Падчас апытання некаторыя літоўцы ідэнтыфікавалі сябе з субэтнічнымі групамі: жамойтамі (579 чалавек), земгаламі (56), куршамі (19), прусамі і аўкштайтамі.

Самым «літоўскім» рэгіёнам застаецца Шылальскі раён (98,8 працэнта літоўцаў). Менш за ўсё літоўцаў пражывае ў Шальчынінкайскім раёне (12,6 працэнта, пры гэтым палякі складаюць 76,3 працэнта), Вісагінасе (20,1 працэнта літоўцаў і 47,4 працэнта рускіх) і Віленскім раёне (38,5 працэнта літоўцаў і 46,8 працэнта палякаў). У самой сталіцы літоўцы склалі 70,4 працэнта насельніцтва.

Поўны нацыянальны склад Літвы Этнічная група Колькасць (чал.) Усяго насельніцтва 2 810 761 Літоўцы 2 378 118 Палякі 183 421 Рускія 141 122 Беларусы 28 183 Украінцы 14 168 Яўрэі 2 256 Татары 2 251 Цыганы 2 142 Немцы 1 977 Латышы 1 572 Армяне 1 125 Азербайджанцы 575 Малдаване 451 Грузіны 333 Караімы 192 Іншыя нацыянальнасці (эстонцы, казахі, чувашы і інш.) 2 842 Не ўказалі 49 633

Нацыянальны склад паводле гарадоў Горад Усяго Літоўцы Палякі Рускія Беларусы Украінцы Іншыя Не ўказалі Акмянэ 2355 2258 0 20 0 6 56 11 Алітус 52727 50908 404 467 98 83 243 531 Анікшчэй 8697 8314 31 245 7 11 16 80 Арогала 2743 2708 3 5 3 3 0 27 Балтойі-Воке 998 241 617 88 21 7 15 12 Бірштанас 3072 2996 10 20 3 5 5 33 Біржай 10734 10429 24 82 12 18 21 153 Даўгай 1016 967 8 18 4 0 10 13 Друскінінкай 12908 11573 473 370 169 55 32 239 Дукштас 732 513 76 99 20 4 6 9 Дусятас 531 488 5 19 0 0 6 9 Эйшышкес 2908 293 2417 74 49 10 31 44 Электрэнай 11255 9362 440 805 169 144 110 227 Эжарэліс 1640 1586 3 21 0 3 0 25 Гаргждай 15065 14652 12 138 17 18 57 166 Гарлява 10366 10107 14 102 7 11 25 96 Гялгаўдзішкіс 1572 1532 4 7 9 0 0 16 Грыгішкес 9950 4932 2354 1375 700 101 155 334 Ігналіна 5106 4466 158 329 46 21 30 55 Езнас 1047 1023 4 8 3 0 0 10 Янава 27381 24104 327 1956 161 207 188 436 Янішкеліс 1026 1007 0 5 0 3 0 8 Янішкіс 8612 8360 17 102 17 16 23 79 Юрбаркас 10186 9968 14 44 3 9 38 118 Кайшадорыс 8380 8005 68 140 17 7 10 130 Калварыя 3982 3879 9 31 4 5 9 44 Коўна 298753 281943 1085 8634 550 977 1268 4305 Каварскас 503 485 0 8 0 7 0 3 Казлу-Руда 5590 5428 11 59 12 15 21 46 Кедайняй 23461 22200 158 580 66 72 91 292 Кяльме 7688 7547 5 83 0 4 10 38 Кібартай 4126 3904 17 70 10 0 69 50 Клайпеда 152008 117781 499 24368 1835 2649 1437 3438 Крэтынга 17249 16875 11 139 10 20 31 160 Кудзіркас-Наўмесціс 1381 1356 5 6 0 0 0 12 Купішкіс 6218 6036 15 85 6 13 3 61 Куршэнай 10916 10505 12 186 10 18 44 140 Лаздзіяй 4016 3886 22 81 0 6 8 21 Лентварыс 9713 5385 2491 1101 321 92 45 270 Лінкува 1283 1265 0 7 3 4 0 10 Марыямпале 36727 35660 118 255 32 52 178 433 Мажэйкей 33101 31429 53 788 125 91 191 420 Малетай 5782 5419 152 126 10 3 7 58 Наўёйі-Акмянэ 7985 7375 39 313 42 64 74 80 Нямянчынэ 4831 1407 2690 391 138 38 17 143 Нярынга 3609 3382 14 121 11 14 23 47 Абялей 871 812 3 41 0 6 3 10 Пабрадэ 4918 1523 2105 839 228 52 21 136 Пагегяй 1576 1477 0 43 8 5 8 29 Пакруойіс 4594 4504 4 14 0 10 7 48 Паланга 16746 15776 48 371 42 91 160 252 Пандэліс 692 658 0 20 0 3 4 5 Панямунэ 217 198 0 10 0 0 0 13 Панявежыс 89100 85498 188 1767 128 223 336 966 Пасваліс 6451 6318 3 47 7 8 14 52 Плунгэ 17543 17195 11 87 12 23 28 193 Прэкуле 1245 1190 0 22 6 7 7 18 Прэнай 8796 8542 20 77 6 29 49 77 Радзвілішкіс 15103 14188 41 523 64 69 36 178 Рамігала 1241 1216 6 6 0 0 8 8 Расяйней 9865 9688 14 67 3 13 9 71 Рэтавас 3234 3174 3 17 0 3 4 31 Рокішкіс 11770 10905 42 630 19 30 20 128 Рудзішкес 1985 1072 686 133 39 15 4 34 Салантай 1272 1258 0 0 0 3 4 14 Сяда 903 879 0 14 0 0 3 8 Сімнас 1247 1214 9 6 0 5 5 14 Скаўдвіле 1427 1400 3 11 0 0 0 10 Скуодас 5508 5391 7 30 6 4 18 60 Смалінінкай 852 820 0 10 0 4 10 11 Субачус 869 848 8 10 0 0 0 3 Шакяй 5462 5348 4 22 3 5 17 63 Шальчынінкай 6857 920 4930 438 286 61 31 191 Шэдува 2421 2343 11 25 3 0 16 20 Шаўляй 100653 94735 138 3173 249 436 484 1452 Шылале 4729 4674 4 15 3 3 4 30 Шылутэ 15952 15223 15 350 16 36 119 194 Шырвінтас 5827 5290 292 108 21 17 20 73 Швянчонелей 4748 3355 636 404 166 36 28 128 Швянчоніс 4448 2631 735 686 181 22 43 163 Таўраге 21203 20672 18 159 18 43 47 253 Цяльшэй 22642 21994 14 308 21 31 37 242 Цітувенай 1850 1813 3 9 0 0 9 17 Тракай 5426 3694 1020 395 62 28 100 120 Трашкунай 389 325 3 13 0 3 34 11 Укмярге 21258 19865 134 791 63 76 78 254 Уцяна 25343 24232 160 558 37 42 59 261 Ужвенціс 600 591 0 6 0 0 0 0 Вабальнінкас 857 832 0 14 6 0 0 10 Варэна 8202 7429 459 124 65 20 32 78 Варней 884 870 0 3 4 6 0 5 Вяйсіеяй 1141 1118 7 10 0 3 0 9 Вянта 2250 2193 4 25 0 0 11 21 Векшней 2249 2181 0 31 4 3 3 28 Вевіс 4311 3601 454 130 35 15 8 57 Вілкавішкіс 10286 10068 18 37 4 6 48 95 Вількія 1762 1710 0 6 0 8 16 11 Вільнюс 546155 368325 83002 52489 14441 4586 5552 17761 Вірбаліс 885 873 0 4 0 0 0 7 Вісагінас 19446 3896 1993 9235 1872 1013 541 890 Зарасай 6077 4337 296 1245 47 23 21 99 Жагарэ 1326 1214 0 31 3 0 68 14 Жыжмарай 3158 3043 33 39 5 0 4 32