«Ка́рта Сува́лкіі» () — падрабязная геаграфічная і этнаграфічная карта рэгіёна Сувалкія (Ужнямуне), складзеная літоўскім картографам Бронюсам Казісам Балуцісам і выдадзеная ў 1915 годзе ў Чыкага (ЗША). Гэта адна з першых дэталёвых картаў на літоўскай мове, створаных у эміграцыі, якая мела на мэце дакладную фіксацыю літоўскай тапанімікі і этнаграфічных межаў.
Гісторыя стварэння
Да здабыцця Літвой незалежнасці аўтары літоўскамоўных карт звычайна карысталіся картамі Расійскай імперыі ў вярстовай сістэме, а самі ўкладальнікі часцей за ўсё атрымлівалі картаграфічную адукацыю або навыкі ў Расіі. Выключэннем стаў Б. К. Балуціс, які працаваў картографам у вядомай амерыканскай выдавецкай кампаніі «Rand McNally and Company» ў Чыкага і быў добра дасведчаны ў выкарыстанні найноўшых картаграфічных крыніц.
Галоўнай праблемай пры складанні новай карты была перадача літоўскіх тапонімаў, якія на нямецкіх, рускіх і польскіх картах часта былі моцна скажоныя і непазнавальныя для літоўцаў. Зразумеўшы, што падрыхтоўка карты ўсёй этнаграфічнай тэрыторыі Літвы можа зацягнуцца на некалькі гадоў, Б. К. Балуціс вырашыў выдаваць яе па частках, паводле асноўных этнаграфічных рэгіёнаў. Паколькі аўтар меў найбольш сабраных матэрыялаў менавіта па Сувалкіі, гэты рэгіён быў адкартаграфаваны першым.
Дзеля ўдакладнення напісання мясцовых назваў Балуціс нават ліставаўся і кансультаваўся з Ё. Басанавічусам. Стварэнне карты пачалося ў 1910 годзе, аднак працэс зацягнуўся з-за змены месца працы аўтара, які перайшоў з картаграфічнай фірмы ў рэдакцыю «Lietuvos laikraštis». У выніку карта была аддрукавана толькі ў 1915 годзе.
Характарыстыка Карта была надрукавана ў пяць колераў накладам 1000 асобнікаў. Маштаб склаў 1:252 000, а фізічныя памеры ў рамцы — 72,5 на 53,7 см (або 28 на 22 цалі паводле самога аўтара). Геаграфічная сетка была праведзена праз кожныя 30 хвілін і мела падвойную сістэму каардынат: на ўсход ад Парыжскага мерыдыяна і на захад ад Пулкаўскага мерыдыяна.
На карце пазначана больш за 3000 геаграфічных назваў. Былі паказаны межы сямі паветаў: Шакі, Ваўкавышкі, Кальварыя, Марыямпале, Сейны, Сувалкі і Аўгустаў. Тэрыторыі паветаў былі вылучаны рознымі колерамі. На карце не быў адлюстраваны рэльеф (за выключэннем буйных балот), але падрабязна паказана гідраграфія (рэкі, ручаі, каналы) і транспартная сетка (чыгункі, станцыі, шашы і гасцінцы). Маёнткі і фальваркі не падпісваліся, аднак паселішчы былі падзелены паводле адміністрацыйнай і дыяцэзіяльнай прыналежнасці, а таксама асобна пазначаліся вёскі са школамі.
Межы Сувалкіі на карце Балуціса амаль цалкам супадалі з межамі Сувалкаўскай губерні, за выключэннем невялікага паўднёвага «апендыкса» паміж ракой Бобр, Аўгустоўскім каналам і паселішчам Далістава.
Этнаграфічная мяжа і моўныя асаблівасці Адным з найважнейшых элементаў карты стала адлюстраванне этнаграфічнай мяжы паміж літоўцамі і мазурамі. Гэтая лінія пачыналася на поўдзень ад Віжайнаў і ішла ў паўднёва-ўсходнім кірунку паміж Сейнамі і Сувалкамі ажно да Нёмана (ніжэй за Друскенікі). Такім чынам, паўднёвая частка тэрыторыі разам з гарадамі Сувалкі і Аўгустаў, а таксама Аўгустоўскімі лясамі была аднесена да арэала рассялення мазураў.
Легенда карты вылучалася асаблівасцямі тагачаснай літоўскай тэрміналогіі і арфаграфіі. Напрыклад, выкарыстоўваўся ўмоўны знак «krasos ir telegrafo stotis» («паштовая і тэлеграфная станцыя»). Слова «krasa» для абазначэння пошты было запазычана з нямецкай мовы і пазней знікла з ужытку. Сярод іншых арфаграфічных асаблівасцяў сустракаюцца формы «stotįs» (суч. stotys) і «pliantai» (суч. plentai).
Лёс выдання Пачатак Першай сусветнай вайны перашкодзіў распаўсюджванню карты ў Літве, з-за чаго яна хутка стала вялікай бібліяграфічнай рэдкасцю. У 1919 годзе Б. К. Балуціс вярнуўся ў Літву, але змог прывезці з сабой толькі цынкавае клішэ карты, якое перадаў у Ваенны музей у Каўнасе. Пазней, калі Генеральны штаб літоўскай арміі стварыў уласную картаграфічную службу, клішэ было перададзена туды. Адметна, што ў самога аўтара не захавалася ніводнага надрукаванага асобніка ўласнай карты.
Крыніцы
Катэгорыя:Геаграфічныя карты Катэгорыя:Гісторыя Літвы (1918—1940) Катэгорыя:Творы 1915 года Катэгорыя:Картаграфія Катэгорыя:Сувалкія