«А́тлас народанасе́льніцтва Захо́дне-Ру́скага кра́ю па веравызна́ннях» () — этнаканфесійны атлас, падрыхтаваны і выдадзены ў 1864 годзе (2-е выданне) у Санкт-Пецярбургу расійскім ваенным картографам Аляксандрам Рыціхам пад кіраўніцтвам Пампея Бацюшкова. Выданне з’яўлялася важным інструментам ідэалагічнага абгрунтавання палітыкі русіфікацыі і «дэпаланізацыі» Паўночна-Заходняга края пасля падаўлення паўстання 1863—1864 гадоў.

Гісторыя стварэння Атлас быў створаны па ініцыятыве Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі ў кантэксце інфармацыйнай вайны вакол «польскага пытання». Яго галоўнай мэтай было даказаць еўрапейскай і расійскай грамадскасці, што «заходнія губерні» (тэрыторыя сучаснай Беларусі, Літвы і Правабярэжнай Украіны) з’яўляюцца спрадвечна рускімі землямі, а польскі элемент там нязначны.

Асновай для атласа сталі матэрыялы, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба ў пачатку 1860-х гадоў, а таксама даныя парафіяльных спісаў 1857—1858 гадоў. Першая версія карты была складзена А. Ф. Рыціхам яшчэ ў 1863 годзе для службовага ваеннага карыстання, аднак у 1864 годзе выйшла перапрацаванае публічнае выданне.

Метадалогія і змены ў класіфікацыі Галоўным прынцыпам класіфікацыі насельніцтва ў атласе заставаўся канфесійны крытэрый, які, аднак, быў палітызаваны. Згодна з ідэалагічнай устаноўкай «праваслаўе = рускія» (уключаючы беларусаў і ўкраінцаў), усё праваслаўнае насельніцтва на картах пазначалася як «рускае» і зафарбоўвалася адценнямі зялёнага колеру. Каталіцкае насельніцтва традыцыйна залічвалася ў «палякаў» ці «літоўцаў».

Аднак пры падрыхтоўцы другога выдання (1864) А. Ф. Рыціх адышоў ад падыходу свайго папярэдніка Р. Ф. Эркерта, які адмаўляў існаванне беларусаў-каталікоў. Рыціх прызнаў, што значная частка каталіцкага насельніцтва краю паводле паходжання і мовы з’яўляецца беларусамі («рускімі»), а не літоўцамі. Гэта прывяло да істотнага пераразмеркавання лічбаў у статыстыцы. Параўнанне службовай версіі 1863 года і публічнай версіі 1864 года выявіла наступнае:

У версіі 1863 года сярод каталікоў края налічвалася 853 706 «літоўцаў» і толькі 175 997 «беларусаў» і «чарнарусаў». У версіі 1864 года, не змяняючы агульнай колькасці каталікоў (2 633 456 чал.), А. Ф. Рыціх перапісаў суадносіны: колькасць «літоўцаў» паменшылася да 585 530, а колькасць «беларусаў» і «чарнарусаў» вырасла да 444 173.

Такім чынам, аўтар механічна перанёс 268 176 чалавек з літоўскай групы ў беларускую. Сучасныя гісторыкі (напрыклад, М. Далбілаў) разглядаюць гэта як маніпуляцыю, бо змена адбылася без правядзення новых палявых даследаванняў і мела відавочную палітычную мэту: штучна павялічыць удзельную вагу «рускага» элемента ў краі за кошт памяншэння значэння неславянскіх народаў.

Значэнне Атлас стаў важным інструментам імперскай прапаганды. Ён візуальна «замацоўваў» тэрыторыю Паўночна-Заходняга края за Расіяй, паказваючы дамінаванне праваслаўнага («рускага») насельніцтва. Гэта дазваляла ўладам абгрунтоўваць рэпрэсіўныя меры супраць каталіцкай шляхты і касцёла як «чужога» польскага элемента, які нібыта прыгнятае карэнны рускі народ. Карты з атласа актыўна выкарыстоўваліся ў навучальным працэсе і адміністрацыйнай практыцы да канца XIX стагоддзя.

Атлас А. Рыціха, разам з аналагічнай працай Р. Ф. Эркерта, заклаў традыцыю выкарыстання этнаграфічнай картаграфіі як сродку палітычнай барацьбы ў рэгіёне.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Этнаграфічныя карты Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі Катэгорыя:Русіфікацыя Беларусі Катэгорыя:Кнігі 1864 года Катэгорыя:Атласы Расійскай імперыі