Галаўэй (; ; ; ) — гістарычная вобласць на паўднёвым захадзе Шатландыі, якая ўключае ў сябе гістарычныя графствы Уігтаўншыр і Керкубрышыр. Цяпер рэгіён адміністрацыйна ўваходзіць у склад вобласці Дамфрыс-энд-Галаўэй.
Галаўэй абмываецца Ірландскім морам з захаду і поўдня, на поўначы мяжуе з Галаўэйскімі пагоркамі, а на ўсходзе — з ракой Ніт; мяжа паміж Керкубрышырам і Уігтаўншырам праходзіць па рацэ Кры. На працягу гісторыі вызначэнне і памеры рэгіёна неаднаразова мяняліся.
Жыхароў Галаўэя называюць «галаўэйцамі» або «галавідыйцамі» (ад Gallovidian). Рэгіён атрымаў сваю назву ад Gall-Gàidheil (літар. «гэлы-чужынцы») — народа змешанага гэльска-скандынаўскага паходжання, які, відаць, пасяліўся тут у X стагоддзі. Галаўэй заставаўся гэльскамоўным рэгіёнам нашмат даўжэй, чым іншыя вобласці Шатландскай нізіны, а асобная мясцовая разнавіднасць шатландскай гэльскай мовы захоўвалася тут прынамсі да XVIII стагоддзя. Лічыцца, што апошнім яе носьбітам была Маргарэт МакМюрэй з Карыка, спачылая ў 1760 годзе.
Назва Назва рэгіёна Галаўэй паходзіць ад старагэльскага «i nGall Gaidhealaib», што азначае «сярод [народа] гал-гайдэлаў». Гэльскае слова «Gaidheal» (мн. л. Gaidheil) — гэта саманазва гэлаў, г.зн. носьбітаў гайдэльскіх (гэльскіх) моў. Словам «Gall» (мн. л. Gaill), насупраць, гэлы абазначалі «чужынцаў», а менавіта ў тую эпоху — прышлых скандынаваў. Такім чынам, Gall Gaidheil — гэта «чужынцы-гайдэлы», або нарвега-гэлы. Напэўна, так называлі насельніцтва змешанага скандынаўска-гэльскага паходжання, якое насяляла Гебрыдскія астравы і частку былога каралеўства Дал Рыяда.
Упершыню тэрмін «Gall Gaidheil» пісьмова засведчаны ў IX стагоддзі. Ён згадваецца ў Аналах Ульстэра ў сувязі з правадыром нарвега-гэлаў па імені Кайтыль Фінд, які пацярпеў паразу ў бітве ў Ірландыі ў 857 годзе. Гэты тапонім таксама пацвярджаецца старажытнаскандынаўскімі крыніцамі: у «Сазе пра аркнейцаў» (XIII стагоддзе) Галаўэй згадваецца як Gaddgeðlar — назва, відавочна вытворная ад «Gall Gaidheil».
У сучаснай шатландскай гэльскай мове рэгіён называецца Gall-Ghaidhealaibh. У валійскай мове тапонім мае выгляд , адкуль узніклі сярэднявечныя формы Gallwitheia, Gallwitha, а таксама лацінскае Gallovidia і англійскае Galloway.
Геаграфія і рэльеф
Галаўэй ахоплівае тую частку Шатландыі, што ляжыць на поўдзень ад водападзелу Паўднёва-Шатландскага ўзвышша і на захад ад ракі Ніт. Традыцыйна яго апісвалі як тэрыторыю, што распасціраецца ад «схілаў Гленапа (Braes of Glenapp) да ракі Ніт». Даліны рэк Ур-Уотэр, Уотэр-оф-Кэн, Ды і Кры, якія цякуць з поўначы на поўдзень, даюць большую частку ворных зямель, хоць яны сустракаюцца і на ўзбярэжжы. У цэлым, аднак, ландшафт тут перасечаны, а глебавае покрыва пераважна неглыбокае.
Агульны ўхіл мясцовасці на поўдзень і паўднёвае ўзбярэжжа абумоўліваюць мяккі і вільготны клімат, дзякуючы чаму тут шмат добрых пашы.
Паўночная частка Галаўэя вызначаецца надзвычай перасечаным рэльефам і ўяўляе сабой найбуйнейшы масіў дзікай прыроды ў Брытаніі на поўдзень ад Шатландскага нагор’я. Гэтая мясцовасць вядомая як Галаўэйскія пагоркі.
Землекарыстанне Гістарычна Галаўэй славіўся як конегадоўляй, так і развядзеннем буйной рагатай жывёлы; вытворчасць малака і ялавічыны па-ранейшаму застаецца тут асноўнымі галінамі прамысловасці. Таксама ў рэгіёне развітыя лесанарыхтоўкі і, у пэўнай ступені, рыбная лоўля.
Спалучэнне пагорыстага рэльефу і высокага ўзроўню ападкаў стварае найлепшыя ўмовы для вытворчасці гідраэлектраэнергіі, і ў 1929 годзе было распачата будаўніцтва сеткі плацін Галаўэйскай гідраэнергетычнай схемы. З таго часу выпрацоўка электраэнергіі з’яўляецца важнай галіной эканомікі рэгіёна. Апошнім часам на водападзеле быў усталяваны шэраг ветраных турбін, таксама плануецца будаўніцтва буйной марской ветраэлектрастанцыі, што павялічвае выпрацоўку «зялёнай энергіі» ў Галаўэі.
Галаўэй з’яўляецца радзімай вынослівай пароды чорнай камолай (бязрогай) каровы, вядомай як галаўэйская. Разам з ёй існуе і больш адметная разнавіднасць — галаўэйская апяразаная.
Гісторыя
Каменны век
Мяркуецца, што археалагічны помнік Барсалах-Форт (Barsalloch Fort) у Галаўэі часткова датуецца перыядам сярэдняга каменнага веку (мезаліту), што больш за 6000 гадоў да н. э. Да часу неаліту адносіцца ўжо цэлы шэраг помнікаў: стаячыя камяні Драмтродан (Drumtroddan), каменны круг Торхаўскі (Torhousekie) і камерны кайрн Кэрнхолі (Cairnholy). Знамянальна таксама, што каля Гленлуса (Уігтаўншыр) была знойдзена адна з самых старажытных ва ўсёй Еўропе пастак-ям.
Жалезны век У Галаўэі жалезны век — гэта перыяд, у якім археалагічныя знаходкі дагістарычнай эпохі і пісьмовая гісторыя пачынаюць перасякацца. Помнікі жалезнага веку ў Галаўэі падобныя да тых, што знаходзяць у астатняй Шатландыі. Да ягоных уласцівых археалагічных помнікаў адносяцца кранагі, мысавыя гарадзішчы і дуны.
У Галаўэі назіраецца відавочная перавага кранагаў у параўнанні з некаторымі іншымі рэгіёнамі Шатландыі. Гэта ў многім тлумачыцца геаграфіяй рэгіёна, багатага азёрамі (або цяпер зніклымі азёрамі), а таксама тым, што асушэнне азёр у Галаўэі адбылося пазней, чым у іншых рэгіёнах. Гэта прывяло да больш высокай захаванасці некранутых помнікаў, даступных для археалагічных даследаванняў, а выяўленне такіх аб’ектаў выклікала цікавасць у антыквараў. Напрыклад, помнік Блэк-Лох-оф-Міртан (Black Loch of Myrton; верагодна, датаваны V стагоддзем да н.э.) быў знойдзены ў XIX стагоддзі падчас асушальных работ у маёнтку сям’і Максвэлаў. Гэты аб’ект прыцягнуў увагу мясцовага антыквара, сэра Герберта Максвэла, які правёў першасныя раскопкі. Першапачаткова Блэк-Лох-оф-Міртан лічыўся кранагам, але пазней быў перакваліфікаваны ў «прыазёрнае паселішча» (lochside village).
Размяшчэнне мысавых гарадзішчаў строга вызначана рэльефам мясцовасці. У Галаўэі яны, як правіла, займаюць прыбярэжныя мысы, якія выходзяць на заліў Солўэй-Ферт. Па словах Туліса, даследаванне аднаго такога помніка ў Каргідаўне (Carghidown) выявіла «спарадычна займаны прытулак», а таксама тое, што «амаль ніводнае мысавае гарадзішча займала надзейнае абарончае становішча або мела непасрэдны выхад да мора».
Хоць многія з захаваных помнікаў уяўляюць сабой часова заселеныя месцы або асобныя жытлы, існуюць таксама прыклады паселішчаў з некалькімі домагаспадаркамі. Адным з іх з’яўляецца стаянка Рыспейн-Кэмп (Rispain Camp) каля Уітхарна (Whithorn), дзе выяўлена разнавіднасць хлебнай пшаніцы, унікальная для паселішчаў жалезнага веку ў Галаўэі. Гэта можа сведчыць пра тое, што ў Рыспейн-Kэмпе прымяняліся іншыя метады вядзення сельскай гаспадаркі, чым у астатнім Галаўэі, асабліва ўлічваючы адносна малую колькасць знаходак абаротных ручных жорнаў на стаянках у гэтым раёне. Прыкладна ў адзін час са стаянкай Рыспейн-Kэмп, у Данрагіце (Dunragit) існавала група круглых дамоў (датаваная першымі стагоддзямі н.э.), дзе былі выяўлены абразцы мясцовай (нерымскай) керамікі.
Некаторыя домагаспадаркі ў Галаўэі, відаць, набылі сацыяльную значнасць пазней. З’яўляюцца свінцовыя вырабы; ізатопны аналіз знаходак з шэрагу помнікаў познежалезнага і рымскага перыядаў указвае на Паўднёва-Шатландскае ўзвышша як на магчымую крыніцу свінцовай руды, хоць незразумела, як менавіта ў Галаўэі магла ажыццяўляцца ранняя здабыча свінцу. Металургічны аналіз трох свінцовых пацерак, знойдзеных у Каргідаўне (каля 360 г. да н.э. — 60 г. н.э.), паказаў іхнюю большую блізкасць да руд Паўднёва-Шатландскага ўзвышша, чым да абразца з вострава Мэн. Ваколіцы Ўітхарна, дзе знаходзяцца і Каргідаўн, і Рыспейн-Kэмп, відаць, былі мясцовым цэнтрам улады. Стаянка Каргідаўн размешчана ўсяго за некалькі міль на ўсход уздоўж узбярэжжа ад пячоры Святога Нініяна, а Рыспейн-Kэмп — за некалькі міль углыб сушы.
Рымскі перыяд Пасля пачатку рымскага заваявання Брытаніі палкаводзец Гней Юлій Агрыкала, прасоўваючыся на поўнач, дасягнуў Шатландыі каля 79 г. н.э. Існуе меркаванне, што ягоная згадка пра «бездарожныя пусткі» адносіцца да Галаўэя, аднак гэтая трактоўка застаецца прадметам тэксталагічных спрэчак. Крыніцай гэтага каментарыя служыць «Езіянскі кодэкс» () — рукапіс XV стагоддзя, які змяшчае працу Тацыта «Агрыкала». Гэты кодэкс, у сваю чаргу, заснаваны на цяпер страчаным «Герсфельдскім кодэксе» () IX стагоддзя, які і ўтрымліваў арыгінальны тэкст. У існуючым рукапісе выраз «annonave prima transgressus» граматычна няправільны. Даследчыкі рэканструююць яго як скажэнне зыходнага тэксту, які, верагодна, гучаў як «» («упершыню перайшоўшы праз бездарожныя месцы»). Меркаванне, што гэты ўрывак адносіцца да Галаўэя, грунтуецца на далейшай згадцы «часткі Брытаніі, звернутай да Ірландыі», у якой бачаць відавочнае ўказанне на паўднёвы захад Шатландыі.
У II стагоддзі александрыйскі географ Пталемей стварыў сваю працу «Геаграфія», напісаную каля 150 г. н.э. Гэтая праца ўключала ў сябе і апісанне Брытаніі. Не захавалася ніводнай копіі «Геаграфіі», старэйшай за XIII стагоддзе., што дазваляе меркаваць, што некаторыя дэталі маглі быць страчаны або скажоныя. Пталемей адзначаў, што ў значнай меры ягоная праца заснавана на цяпер страчаным атласе Марына Тырскага — географа, які быў ягоным папярэднікам і чыя праца, як мяркуюць, была створана каля 114 г. н.э. Хоць праца Пталемея і была напісана цягам стагоддзя пасля паходу Агрыкалы, яна ўяўляе сабой рымскі погляд на Брытанію ўжо пасля яе заваявання, і не абавязкова адлюстроўвае сапраўднае становішча дарымскіх сацыяльных або этнічных груп. Пталемей пералічыў два народы, якія насялялі ваколіцы Галаўэя: навантаў () на захадзе (звязаныя з Уігтаўншырам, Керкубрышырам і паўднёвым Айршырам) і селговаў () на ўсходзе (пераважна звязаныя з сучасным Дамфрысшырам). Мяркуецца, што жыхарамі гарадзішча Барсалах-Форт у жалезным веку былі наванты. Гарадзішча Рыспейн-Кэмп таксама звязваюць з навантамі.
На захадзе рэгіёна калісьці знаходзіўся адзначаны Пталемеем горад Рэрыгоніум (Rerigonium; даслоўна «вельмі царскае месца»). Яго часта атаясамліваюць з Пен-Рыянідам (Pen Rhionydd) — адным з «трох прастолаў Брытаніі», звязаных з каралём Артурам, што згадваецца ў «Валійскіх трыядах». Існуе таксама версія, што Рэрыгоніум быў сталіцай постраманскага брыцкага каралеўства Рэгед. Хоць дакладнае месцазнаходжанне Рэрыгоніума не ўстаноўлена, вядома, што ён знаходзіўся на беразе заліва Лох-Раян, недалёка ад сучаснага Странрара, што на заходнім ускрайку рэгіёна. Магчыма, гэта сучаснае паселішча Данрагіт (Dunragit), чыя назва, як мяркуюць, паходзіць ад Dun Rheged («Крэпасць Рэгеда»).
Паводле падання, яшчэ да заканчэння рымскага панавання ў Брытаніі, Святы Нініян заснаваў у Ўітхарне манастыр. Гэты кляштар заставаўся важным цэнтрам паломніцтва аж да эпохі Рэфармацыі.
Сярэднія вякі
Да канца VII стагоддзя ў Галаўэі панавалі мясцовыя брыты, пакуль яны не былі паглынутыя каралеўствам англаў Берніцыяй.
У IX—XI стагоддзях англійскае панаванне ў рэгіёне аслабла, і на змену прыйшлі брыты і нарвега-гэлы. Гэта можна патлумачыць як вакуумам улады пасля аслаблення англійскай Нартумбрыі на ўсходзе, які запаўнялі камбрыйскія брыты, што адраджаліся, так і прытокам скандынаваў у Ірландскае мора, уключаючы іхняе рассяленне на Гебрыдскіх астравах, востраве Мэн і ў заходняй Камбрыі (на поўдзень ад Галаўэя).
Калі б не Фергус Галаўэйскі, які зацвердзіўся ў Галаўэі ў сярэдзіне XII стагоддзя, рэгіён быў бы хутка паглынуты шатландскім каралеўствам Альба. Гэтага не адбылося, паколькі Фергус, ягоныя сыны, унукі і праўнук Алан, пастаянна мянялі сваю лаяльнасць, прысягаючы то шатландскім, то англійскім каралям. Падчас аднаго з такіх перыядаў вернасці Шатландыі галаўэйскі кантынгент рушыў за каралём Давідам у ягонае ўварванне ў Англію. Галаўэйцы ўзначальвалі атаку ў Бітве штандараў (1138 г.), якая, зрэшты, завяршылася паразай шатландцаў.