Мі́нскі тафсі́р () — рукапісны помнік (манускрыпт) беларуска-літоўскіх татар, створаны ў 1686 годзе. Уяўляе сабой тэкст Карана на арабскай мове з падрадковым інтэрлінеарным перакладам на польскую мову, запісаным арабскім пісьмом. З’яўляецца першым вядомым перакладам Карана на польскую і славянскую мовы ў цэлым, а таксама трэцім па ліку перакладам на еўрапейскую мову. Сёння захоўваецца ў Цэнтральнай навуковай бібліятэцы імя Якуба Коласа НАН Беларусі ў Мінску.
Гісторыя стварэння і аўтарства Надпіс (калафон) на апошнім аркушы манускрыпта сведчыць, што гэтая праца была перапісана (і, імаверна, перакладзена) «імамам мусульман Мінска» Ур’яшам ібн Ісмаілам у 1686 годзе.
Стварэнне падобных тэкстаў было абумоўлена працэсам моўнай асіміляцыі татар у Вялікім Княстве Літоўскім. Страціўшы родную цюркскую мову і перайшоўшы на мясцовыя беларускія і польскія гаворкі, татары мелі патрэбу ў разуменні свяшчэнных тэкстаў ісламу. Пры гэтым у ісламскай традыцыі прамы і літаральны пераклад Карана лічыўся недапушчальным, таму аўтары дакумента выкарыстоўвалі назву «тафсір» (з арабскай мовы — «тлумачэнне, каментарый»), каб пазбегнуць абвінавачванняў у скажэнні божага слова. Менавіта з-за выкарыстання арабскага пісьма і тэрміна «тафсір» наяўнасць паўнавартаснага польскамоўнага перакладу доўгі час заставалася невядомай для шырокай еўрапейскай навукі.
Структура і моўныя асаблівасці Помнік уяўляе сабой класічны прыклад інтэрлінеарнага (падрадковага) перакладу. Пад кожным арабскім радком арыгінальнага тэксту Карана Ур’яш ібн Ісмаіл дробнымі арабскімі літарамі ўпісваў пераклад на славянскую мову. Своеасаблівасцю Мінскага тафсіра з'яўляецца тое, што першыя суры былі перакладзены на турэцкую мову, і толькі пачынаючы з дзевятнаццатай суры тэкст ідзе на польскай мове.
Мова перакладу характарызуецца як польская (так званая «пальшчызна крэсова»), аднак яна шчыльна насычана беларускімі лексічнымі і фанетычнымі элементамі, характэрнымі для маўлення жыхароў Вялікага Княства Літоўскага таго часу. У тэксце сустракаецца вялікая колькасць арыенталізмаў — арабскіх і цюркскіх рэлігійных тэрмінаў, якія адаптаваліся да славянскай граматыкі.
Значэнне і ўплыў на рукапісную традыцыю Мінскі тафсір 1686 года стаў адным з найважнейшых пратографаў (зыходных тэкстаў) для ўсёй наступнай рукапіснай традыцыі беларускіх татар. Тэксталагічныя даследаванні паказваюць, што пераклад Ур’яша ібн Ісмаіла капіраваўся на працягу некалькіх стагоддзяў іншымі татарскімі кніжнікамі.
Напрыклад, польскамоўныя фрагменты перакладу Карана, выкананыя Ур’яшам ібн Ісмаілам, дакладна прайграваюцца ў рукапісах (хамаілах і зборніках), створаных імамам Мядзельскай мячэці Аляксандрам Адамовічам у канцы XIX — першай палове XX стагоддзя. Нягледзячы на тое, што пазнейшыя перапісчыкі мелі доступ да друкаваных рускамоўных перакладаў Карана (напрыклад, перакладу Г. Саблукова), яны працягвалі паралельна выкарыстоўваць старажытны пераклад з Мінскага тафсіра, старанна захоўваючы яго спецыфічную арфаграфію і лексіку. Гэта сведчыць пра надзвычайны аўтарытэт і кананічны статус працы Ур’яша ібн Ісмаіла сярод татарскага насельніцтва рэгіёна.
Гл. таксама Іслам у Беларусі Іслам у Рэчы Паспалітай Кітабы Беларуская арабіца
Крыніцы
Літаратура
Спасылкі Названия злых духов и идолов в тафсире литовских татар Tefsir Tatarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Teoria i praktyka badawcza Ученые отыскали имя автора Минского тафсира, первого каноничного перевода Корана на европейский язык
Катэгорыя:Іслам у Польшчы Катэгорыя:Іслам у Беларусі Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары Катэгорыя:З'явіліся ў 1686 годзе Катэгорыя:Рукапісы Катэгорыя:Літаратура на польскай мове Катэгорыя:Пераклады Карана Катэгорыя:Культура Мінска