Сербска-грэчаская царкоўная спрэчка 1346–1375 гадоў — царкоўная спрэчка паміж сербскай Печскай патрыярхіяй і грэчаскай Канстанцінопальскай патрыярхіяй, распачатая неўзабаве пасля таго, як увесну 1346 года Печскай архібіскупіі быў прысвоены статус патрыярхіі. Прычынай спрэчкі сталі рознагалоссі пра патрыяршы сан і межы патрыяршай улады ў паўднёвых абласцях, далучаных да Сербскага царства ў час праўлення Стэфана Душана. Неўзабаве гэтыя рознагалоссі перараслі ў адкрытае супрацьстаянне праз тое, што канстанцінопальскі патрыярх Каліст I асудзіў сербскую царкоўную іерархію, што стала прычынай царкоўнага расколу. Першыя спробы вырашыць спрэчныя пытанні былі зроблены ў 1363 і 1368 гадах, а канчатковае і ўсебаковае прымірэнне цэркваў адбылося ў 1375 годзе дзякуючы намаганням сербскага князя Лазара Хрэбелянавіча і канстанцінопальскага патрыярха Філафея.

Падаплёка спрэчкі (1346)

У час праўлення Стэфана Душана (1331–1355) сербская дзяржава значна пашырэла на поўдзень Балканскага паўвострава за кошт заваёвы візантыйскіх уладанняў. Паколькі заваяваныя землі ў асноўным знаходзіліся пад царкоўнай юрысдыкцыяй Канстанцінопальскай патрыярхіі, змена дзяржаўнай улады пацягнула за сабой неабходнасць перабудовы царкоўнага кіравання на далучаных землях. Увесну 1346 года на дзяржаўным саборы ў Скоп’і сербскі арцыбіскуп быў абвешчаны патрыярхам, а сербскі правіцель быў каранаваны як цар. Такім чынам, было абвешчана стварэнне Сербскага царства і Сербскай патрыярхіі. Гэты крок, зроблены без ухвалення візантыйскага імператара і канстанцінопальскага патрыярха, паслужыў пачаткам сербска-грэчаскага канфлікту адносна правамернасці царскага і патрыяршага сану.

Адкрыты канфлікт (1350–1353)

Пасля 1346 года Сербская патрыярхія пашырыла сваю ўладу на новыя паўднёвыя ўладанні, уключыўшы ў свой склад дыяцэзіі ў заваяваных рэгіёнах — Македонію, Фесалію, Эпір. У адказ на гэта новы канстанцінопальскі патрыярх Каліст I (1350–1353) прыняў рашэнне пра афіцыйнае асуджэнне. Гэты крок быў узгоднены з палітыкай візантыйскага імператара Іаана VI Кантакузіна, накіраванай на паслабленне новаустаноўленай сербскай улады на былых візантыйскіх землях. Патрыярх выдаў акт аб адлучэнні сербскага кіраўніка і вышэйшых сербскіх царкоўных іерархаў за прысваенне царскага тытула і патрыяршага сану, а менавіта праз устанаўленне кантролю над дыяцэзіямі Канстанцінопальскай патрыярхіі ў нядаўна заваяваных абласцях.

Паколькі тэкст гэтага акта не захаваўся, гісторыкі да гэтага часу спрачаюцца пра форму і ступень адлучэння. Існуе два асноўных меркаванні: Паводле першага, гаворка ішла пра адлучэнне ад эўхарыстычных зносін (пазбаўленне права сумеснага служэння літургіі), гэта значыць разрыў царкоўных зносін паміж дзвюма цэрквамі. Паводле другога, было ўжыта поўнае адлучэнне ад Царквы, што мела на ўвазе і анафему — вышэйшую меру царкоўнага пакарання, праклён.

Аналіз гістарычных крыніц паказвае, што нідзе не згадваецца пра анафему, накладзеную на сербскага цара і патрыярха. Адзначаецца, што анафема звычайна прымянялася за самыя цяжкія злачынствы супраць веры, такія як ерась або вераадступніцтва. Пазнейшыя дакументы па прымірэнні (1368, 1371, 1375) паказваюць на тое, што сербска-грэчаскі канфлікт меў эклезіялагічны (датычны вучэння пра Царкву), а не дагматычны (датычны асноў веравучэння) характар. У дакуменце канстанцінопальскага патрыярха Філафея ад 1371 года першапачатковае асуджэнне, вынесенае патрыярхам Калістам, наўпрост называецца епітым’яй і адлучэннем (), а не анафемай. У кантэксце гэтага дакумента пра прымірэнне гэта азначае, што пакаранне заключалася толькі ў пазбаўленні права саслужэння (разрыве эўхарыстычных зносін).

Тым не менш, меркаванне пра накладанне «анафемы» дагэтуль сустракаецца ў некаторых навуковых працах і асабліва сярод публіцыстаў, некаторыя з якіх сцвярджаюць, што анафема была накладзена не толькі на сербскага цара і вышэйшае духавенства, але і на ўсё сербскае духавенства і ўвесь сербскі народ.

Першыя крокі да прымірэння (1363–1371) У сувязі з узрастаючай турэцкай пагрозай візантыйскі імператар Іаан V Палеалог у 1363 годзе вырашыў пачаць перамовы з Сербіяй, што ўключала ў сябе і пошук шляхоў вырашэння царкоўных рознагалоссяў. З гэтай нагоды патрыярх Каліст I асабіста прыбыў у горад Серэ, дзе яго сустрэла сербская царыца Алена, якая кіравала як удава цара Стэфана Душана і маці тагачаснага сербскага цара Стэфана Уроша V (1355–1371). Не зважаючы на ўрачысты прыём, перамовы не былі завершаны праз раптоўную смерць Каліста. Сербска-грэчаскія перамовы аднавіліся ў 1368 годзе, калі дэспат Іаан Углеша дасягнуў частковага пагаднення з Канстанцінопальскай патрыярхіяй. Афіцыйнае пацверджанне гэтаму было дадзена ў 1371 годзе, калі была прызнана юрысдыкцыя канстанцінопальскага патрыярха над дыяцэзіямі Серскай вобласці.

Канчатковае прымірэнне (1375) Сербска-грэчаская царкоўная спрэчка была завершана ў 1375 годзе дзякуючы намаганням князя Лазара Хрэбелянавіча, кіраўніка Мараўскай Сербіі, які накіраваў дэлегацыю ў Канстанцінопаль для перагавораў з канстанцінопальскім патрыярхам Філафеем. Перамовы паспяхова завяршыліся, шмат у чым дзякуючы святагорскаму манаху Ісаі. Сербскі бок адмовіўся ад далейшых дамаганняў на паўднёвыя епархіі, а грэчаскі бок адмяніў раней вынесенае асуджэнне, прызнаўшы патрыяршы ранг Сербскай праваслаўнай царквы. Прадстаўнікі Канстанцінопальскай патрыярхіі затым прыбылі ў Сербію, наведаўшы і Прызран, дзе над грабніцай цара Стэфана Душана ў манастыры Святых Арханёлаў была зачытаная хартыя канстанцінопальскага патрыярха Філафея, якая адмяняла ранейшыя асуджэнні. Гэтым актам быў пакладзены канец сербска-грэчаскай царкоўнай спрэчцы.

Гл. таксама Гісторыя Сербскай праваслаўнай царквы

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі Азбукоўнік Сербскай праваслаўнай царквы: Печская патрыярхія

Катэгорыя:Гісторыя Сербскай праваслаўнай царквы Катэгорыя:Сербская праваслаўная царква Катэгорыя:Канстанцінопальскі Патрыярхат Катэгорыя:Візантыйска-сербскія бітвы