Абрад паветранага пахавання — адзін з самых старажытных рэлігійных абрадаў пахавання памерлага чалавека, у якім пахаванне здзяйсняецца шляхам падвешвання нябожчыка з мэтай прынашэння цела паветру, духу, святлу, дрэву і т. п.
Абрад паветранага пахавання існаваў у многіх народаў старажытнасці. Так званыя "" можна сустрэць у розных абласцях Кітая. У цяперашні час абрад сустракаецца ў Паўднёва-Усходняй Азіі, у некаторых . Таксама вядомы ў рэдукаванай і больш гігіенічнай форме .
У некаторых народаў абрад здзяйсняўся ў дачыненні да ўсіх памерлых, а ў некаторых — толькі ў дачыненні да «абраных» па тых ці іншых прыкметах. Рэлігійная матывіроўка абраду ў розных народаў своеасаблівая.
Прыклады Паводле даследавання Г. Ю. Сітнянскага, дадзены абрад (у дачыненні да асобных асоб: дзяцей, ганаровых грамадзян і т. п.) практыкаваўся да XX стагоддзя наступнымі народамі: племя , алтайцы, , шорцы (сеока карга), , ханты, мансі, ненцы, нганасаны, энцы, селькупы (паўночныя), кеты, орачы, удэгейцы, ніўхі, ітэльмены, якуты, хакасы (плямёны: каргінцы, кагары, бельцір), (роду халар), тувінцы, бураты, , , эвенкі (да 1930-х г.), іракезы, атапаскі, а таксама баскі.
У зараастрызме
У зараастрыйскай рэлігіі старажытнага Ірана для пахавання выкарыстоўваліся «», на вяршыні якіх выкладвалі мёртвыя целы, якія расклёўвалі драпежныя птушкі. Вельмі падобны пахавальны абрад дагэтуль можна сустрэць у тыбетцаў ў Гімалаі.
На Каўказе Адной з самых старажытных згадак паветранага пахавання з’яўляецца паведамленне Німфадора (III стагоддзе да н.э.). У сваім творы «Варварскія законы» ён пісаў: «Мужчынскія цела нельга было ні спальваць, ні хаваць; целы мужчын укручвалі ў свежыя шкуры і вешалі на дрэвах, жаночыя ж аддавалі зямлі».
У 1814 годзе ў кнізе «Гісторыя Грузіі» паведамляў: «У старажытныя часы грузіны не закопвалі ў зямлю целы памерлых, а выстаўлялі іх на дрэвах, што самае да сёння бачаць у абхазцаў. Гэта прынята, як думаюць, ад персаў, бо Гідэ, апісваючы старажытныя звычаі гэтага народа, згадвае, што персы падобным чынам паступалі з целамі памерлых»Давид Багратиони. История Грузии. Тб.: Мецниереба, 1971.У 1660 годзе падарожнік Арканджала Ламберці запісаў адносна абхаза-адыгскіх народаўОписание Колхиды или Мингрелии, о. Ламберти, миссионера Конгрегации для распространения христианской веры // Записки Одесского общества истории и древностей, Том X. — 1877: З паўночнага боку, бліжэй за ўсіх (да мінгрэльцаў), жывуць тыя каўказцы, якіх туркі называюць абазамі (Abassas) або абкасамі (Abcasses). Звычаі гэтага народа адрозніваюцца тым, што цела нябожчыка ні хаваюць, ні паляць, а кладуць труп у , які служыць труной. Апошні з малітвай прывязваюць вінаграднай лазой да найвышэйшай галіны якога-небудзь большага дрэва. Яны прывешваюць таксама зброю і адзенне памерлага, а каб паслаць на той свет каня, ганяюць яго што ёсць моцы ад гэтага дрэва да таго часу, пакуль той не акалее. Калі ён здохне хутка, то кажуць, што гаспадар любіў яго моцна; калі ж, наадварот, ён доўга не здыхае, то кажуць, што нябожчык гэтым паказвае, як мала клапаціўся аб ім.
У 1427 годзе падарожнік паведамляў пра чаркесаў: «У іх ёсць звычай класці забітых маланкай у труну, якую потым вешаюць на высокае дрэва. Пасля таго прыходзяць суседзі, прыносячы з сабою стравы і напоі, і пачынаюць скакаць і весяліцца, рэжуць быкоў і бараноў і раздаюць большую частку мяса бедным. Гэта яны робяць на працягу трох дзён, і паўтараюць тое ж самае кожны год, пакуль трупы зусім не сатлеюць, уяўляючы, што чалавек, уражаны маланкай, павінен быць святым».
Абхазскія гісторыкі лічаць, што абрад паветранага пахавання абхаза-адыгскіх народаў паходзіць з рэлігійных культаў . Памінальныя абрады духа продкаў здзяйсняліся перад фасадам дальмена або ўнутры кромлехападобных агароджаў (Атхара), так як характэрным для дольменной культуры гэтых народаў было «другаснае» пахаванне толькі буйных костак і чэрапоў (неаднаразова выяўленых археолагамі ўнутры дальменаў), якія засталіся пасля першасных «паветраных пахаванняў» на дрэвах.
У фіна-ўгорскіх народаў «Хаткі мёртвых» — яркая рыса дзякоўскай культуры, якая лічыцца фіна-ўгорскай. У адпаведнасці з традыцыйнай рэлігіяй , называнай , у старажытнасці памерлых хавалі ў лубе (кер), у які цела заварочвалі і падвешвалі на дрэве; такое пахаванне называлася урля або уркспра. Пазней сталі хаваць на лясных могілках (калмакужа). З чатырох дрэў, якія раслі побач, рабілі зруб на высокіх пнях. На зрубе рабіўся дах, унутр змяшчалі цела памерлага ў лубе. Пасля прыняцця хрысціянства пахаванне стала падземным.
Ва Усходняй Азіі
Археолагі ўстанавілі, што махэ (народ, які жыў на поўначы Маньчжурыі, продак чжурчжэняў і, адпаведна, маньчжураў) практыкавалі абрад паветранага пахавання ў залежнасці ад пары годаГлава 6. Троицкая группа мохэской культуры и амурские чжурчжэни в Приамурье. На тэрыторыі Якуціі раней існаваў , які захаваўся ў выглядзе абраду падвешвання на дрэве каля пахавання чалавека галавы і капытоў каня.
У Японіі і на Акінаве з глыбокай старажытнасці практыкавалася двухстадыйная пахавальная абраднасць, і першай стадыяй было «паветранае пахаванне». Паветранае пахаванне было выцеснена абрадамі будызмуБакшеев, Евгений Сергеевич. Двустадийная погребальная обрядность Японии и Окинавы как культурная модель : автореф. дис. … канд. культурологии : 24.00.01 / Рос. ин-т культурологии. — Москва, 2005. — 32 с..
У Амерыцы Абрад паветранага пахавання існаваў у некаторых плямёнаў індзейцаў Паўночнай Амерыкі. Цела нябожчыка клалі на спецыяльны памост, які альбо знаходзіўся на дрэве, альбо быў прыпадняты на жэрдках на вышыню прыкладна трох метраў. Побач з памостам размяшчалі яго зброю і ежу на ўвесь шлях у іншы светJohn Reed Swanton. Source Material for the Social and Ceremonial Life of the Choctaw Indians. U.S. Government Printing Office, 1931..
Крыніцы
Літаратура
Кетский язык. Томск, 1968. С. 579—580, 585—586. Хотхо Б. С. Обряд «воздушного» погребения в пространстве языческой культуры абхазов и адыгов // Вестник Адыгейского государственного университета, серия "Регионоведение: философия, история, социология, юриспруденция, политология, культурология. 2011. № 1. С. 199—204 Древние связи языков Кавказа, Азии и Америки // Труды Института этнографии. 1947. Т. 2. С. 196—204.
Катэгорыя:Абрады і рытуалы Катэгорыя:Пахаванне