Апокрыфы Новага Запавету — гэта кнігі, якія заяўляліся як свяшчэнныя, але не ўвайшлі ў біблейскі канон. Яны ствараліся з канца I ст. і не спынілі сваё з’яўленне нават пасля канчатковага фарміравання канону. Па жанру новазапаветныя апокрыфы уключаюць апакрыфічныя Евангеллі, дзеянні, лісты, апакаліпсісы, запаветы і настаўленні, якія прыпісваюцца Ісусу Хрысту і апосталам.

Неабходныя ўмовы з’яўлення

Тэрмін «Апокрыфы» у язычніцкім свеце азначаў пісанні, якія змяшчаюць таемныя дактрыны або звесткі пра таямніцы. Ва ўжытку хрысціян гэты тэрмін з’явіўся таму, што ерэтыкі часта хавалі свае творы або выдавалі іх за сакрэтнае Адкрыццё, якое давалася толькі прысвечаным.

Па тыпу помнікаў раннехрысціянская літаратура ў значнай ступені складаецца з апакрыфічных твораў. Для яе характэрны пераймальны тып творчасці, калі за прыклад і ўзор бяруцца помнікі апостальскай эпохі. Вялікае месца сярод чытання тагачасных хрысціян займала апакрыфічная літаратура. Гэтая літаратура сваім зместам і накіраванасцю спрабавала пераймаць кнігі Святога Пісання. Такім чынам, сярод апокрыфаў ёсць і Евангелле, і дзеянні, і лісты, і апакаліпсіс.

Гэтую літаратуру звычайна вывучаюць як частку патралогіі, хоць яна не з’яўляецца часткай Святога Падання. Аднак яго неабходна ўлічваць пры аналізе чыста царкоўнай раннехрысціянскай літаратуры. Гэта дапамагае аднавіць сувязь, якая існавала паміж апостальскімі справамі і дзейнасцю так званых «айцоў апостальскіх».

Апакрыфічныя Евангеллі

Евангелле юдэа-хрысціянаў

Евангелле ад яўрэяў (το καθ Εδραίους εύαγγέλιον). Сьведчаньне пра гэта засталося ад блажэннага Ераніма (IV ст.), які пераклаў гэты твор з халдэйска-сірыйскай мовы на грэчаскую і лацінскуюБл. Іеранім Тлумачэнне на Мц ІІ, 12, 13.. Здаецца, яно выкарыстоўвалася сярод назарэяў і многімі прызнавалася яўрэйскай тэкставай крыніцай Евангелля паводле Мацвея. У рэчаіснасці ён блізкі па сваім змесце да некаторых месцаў першага кананічнага Евангелля. Паводле Т. Цана, можна прызнаць, што гэта далейшая апрацоўка першакрыніцы Евангелля паводле Мацвея. Захавалася толькі ў выглядзе цытат (св. Ігнація Антыахійскага, Арыгена, Ераніма). У адным з урыўкаў гаворыцца аб з’яўленні ўваскрослага Пана ЯкаваБлж. Іеранім, Пра знакамітых людзей, 2.. Ён быў у выкарыстанні сярод хрысціян-яўрэяў. Верагодна, яна была складзена каля 150 года (К. Керн) або на мяжы I і II ст. (А.Мэн).

Евангелле паводле дванаццаці (το των δώδεκα εύαγγέλιον; Евангелле ад эбіанітаў; Евангелле ад евіянітаў), імаверна складзенае ў II ст., лічылася страчаным на працягу доўгага часу. АрыгенPG 13, 1801—1805. лічыў гэта Евангелле, а таксама Егіпецкае Евангелле самымі старажытнымі помнікамі. Гэта Евангелле можа быць часткова прайграна ў асобных фрагментах пасля крытычнага аналізу некаторых рукапісаў Нацыянальнай бібліятэкі Францыі па копцкіх тэкстах, які быў апублікаваны ім у 1905). Гэта Евангелле часам называюць Евангеллем Евіянітаў, таму што яно, верагодна, выкарыстоўвалася сярод евіянітаў. Верагодна, гэта тое самае, што Назарэйскае Евангелле, якое св. Епіфаній Кіпрскі.

Евангелле паводле Фамы (Θωμά Ίσραηλίτου φιλοσόφου ρετά εις τα παιδικά του Κυρίου; Евангелле ад Фамы) складаецца з логій пачынаецца словамі «Ісус сказаў…» Выслоўі шмат у чым супадаюць з кананічнымі Евангеллямі, але ў іх выразна адчуваецца ўплыў гнастычных твораў. Юдэйска-хрысціянскі характар ​​тэксту бачны з асаблівага стаўлення да Якава, брата Гасподняга, пра якога сказана, што дзеля яго створаны неба і зямля (13). У Евангеллі шмат легенд пра Збавіцеля і Ягонае дзяцінства. Рукапіс копцкага перакладу знойдзены ў 1945 годзе ў Наг-Хамадзі (Егіпет). Арыгінал, верагодна, напісаны на грэчаскай мове ў пачатку II ст. Яго ведалі Арыген і Іпаліт Рымскі. Шырока яно было распаўсюджана і сярод хрысціян, аб чым сведчаць шматлікія пераклады на лацінскую, сірыйскую і стараславянскую мовы.

Протаевангелле Якава (ή istorija Ιακώδος περι της γεννήσεως Μαρίας; Евангелле Якава; Евангелле паводле Якава). Знойдзены французскім навукоўцам Постэлем і ўпершыню апублікаваны на лацінскай мове ў 1552, грэчаскі пераклад быў апублікаваны ў 1876 Цішэндорфам. Гэты помнік быў вельмі распаўсюджаны ў старажытнахрысціянскім асяроддзі, а таксама істотна паўплываў на богаслужэнне, царкоўнае мастацтва і літаратуру сярэднявечча. Гэта Евангелле было складзена ў другой палове II ст. у егіпецкім іудзейска-хрысціянскім асяроддзі (захаваўся рукапіс гэтага часу). Магчыма нават, што пра гэта ведаў святы Юстын Філосаф. Шмат расказваецца пра дзяцінства Маці, пра Яе бацькоў, якія тут упершыню названы Іякім і Ганна, пра збіццё немаўлят у Віфлееме і пра братоў Госпада як дзяцей Іосіфа ад першага шлюбу. Яго распаўсюджанасць у хрысціянскай супольнасці пацвярджаецца больш чым 30 рукапісамі, якія змяшчаюць яго.

Евангеллі перахода ад юдэа-хрысціянства да языка-хрысціянства

Евангелле паводле Пятра (εύαγγέλιον κατά Πέτρον) — гностыка-дакетычная перапрацоўка кананічных Евангелляў II ст.. Яе фрагмент быў знойдзены Бур’янам у 1886 годзе ў адной хрысціянскай магіле ў Верхнім Егіпце. Яна была апублікаваная ім у 1892. Апісваецца суд над Збаўцам, Яго смерць на крыжы і ранішняе Уваскрасенне. У тэксце спалучаюцца іудзейска-хрысціянскія, народна-хрысціянскія і дакетычныя рысы (паводле дакетычнага вучэння спалучэнне ў Хрысце Боства і чалавека было толькі ўяўным). Датуецца 120—150 гадамі.

Кніга Язэпа Цесляра прысвечана дзяцінству і юнацтву Ісуса Хрыста. Напісана прыкладна ў IV ст. у Егіпце, захавалася ў арабскай і лацінскай версіях. Упершыню апублікавана ў 1722 годзе.

Евангелле дзяцінства Ісуса, якое ў некаторых сваіх выданнях блізкае да Евангелля паводле Фамы, а таксама прыпісваецца апосталу Фаме. Яго арабскі тэкст разам з лацінскім перакладам быў упершыню надрукаваны ў Сіке 1697, затым у 1832 і 1852. Сірыйскі тэкст асабліва блізкі да Евангелля паводле Фамы. Армянская, некалькі змененая, паходзіць з сірыйскага тэксту. Апавядае пра цуды, якія здзяйсняе Дзіцятка Ісус. Па сваім характары яно найбольш аддаленае ад кананічных Евангелляў. Дата стварэння не ўстаноўлена.

Арабская версія звычайна разглядаецца асобна як «Арабскае Евангелле дзяцінства», напісанае прыкладна ў IV ст., але заснаванае на больш ранніх легендах. Характэрна, што ў гэтым помніку Вешчуны называюцца персамі.

Евангелле паводле Нікадзіма (Евангелле ад Нікадзіма; Дзеі Пілата). Зроблена позна, каля VI ст.. Было распаўсюджана ў копцкім асяроддзі. Захавалася ў копцкай, грэчаскай і лацінскай рэдакцыях. Цікавае тым, што змяшчае падрабязнасці суда, распяцця і пахавання Госпада; таксама гаворыць пра Ягонае сашэсце ў пекла. Напісана, каб паменшыць віну Понція Пілата за асуджэнне Госпада.

Егіпецкае Евангелле (το χατ Αιγypτίους εύαγγέλιον). Напісана каля 150 года. Паводле Епіфанія Кіпрскага, яго ўшаноўвалі Энкратыт і савеліяне, бо ўтрымлівалі думкі супраць шлюбу, супраць плоці ўвогуле, а таксама мадалістычнае разуменне Святой Тройцы. Было знойдзена ў Егіпце Грэнфелам і Хантам у 1897.

Евангелле паводле Варфаламея, даволі позні помнік, які захаваўся ў копцкіх, грэчаскіх і лацінскіх фрагментах. Сведчанне пра яго ёсць у блажэннага Ераніма. Верагодна, мае александрыйскае паходжанне. Змяшчае гісторыю сашэсця Госпада ў пекла.

Евангелле ад Псеўда-Мацвея (Евангелле ад Псеўда-Мацвея, Апакрыфічнае Евангелле ад Мацвея; Кніга пра Нараджэнне Найсвяцейшай Марыі) напісана не раней за IX ст. пад н. уплыў Протаевангелля Якава і Евангелля дзяцінства.

Апокрыф Яна захаваўся фрагментарна. Змяшчае пытанні да Ісуса Хрыста і Яго адказы. Напісана ў II-V ст. у асяроддзі гмнастыкаў.

Ёсць таксама менш вядомыя Евангеллі паводле Філіпа, паводле Варнавы, паводле Мацвея, ад Андрэя, паводле Іуды. Усё гэта пераважна гнастычныя творы, якія не маюць вялікага значэння, невялікага аб’ёму і адносна позняга паходжання. Ад іх захаваліся толькі фрагменты.

Асаблівасці гнастычных Евангелляў

Гнастычныя Евангеллі (Евангелле праўды, Евангелле паводле Фамы, Кніга Фамы, Евангелле паводле Філіпа, Евангелле паводле Іуды і інш.) вылучаюцца высокай мастацкасцю, узнёслым стылем, па форме часцей за ўсё з’яўляюцца логіямі. Іх аўтараў цікавіць не зямное жыццё сапраўднага Богачалавека, а толькі вучэнне нябеснага Эону, якое раскрывае таямніцы захавання жыцця і «веды». Такім чынам, усе выслоўі Евангелля паводле Фамы пачынаюцца словамі «Ісус сказаў», і толькі зрэдку ўключаюць дыялог Ісуса са слухачамі і вучнямі. На першы погляд, гэта Евангелле вельмі падобнае да кананічных. Але пры ўважлівым чытанні становіцца відавочным, што гэта далёка не шчырая Добрая Навіна. Галоўнай задачай з’яўляецца «пазнанне самога сябе» (Ев. паводле Фамы, 3), а з прычыны гэтага і далучэнне да Бога. Добры пастыр ратуе не проста згубленую авечку, але найвялікшага («духоўнага» чалавека), якога ён любіць больш за 99 іншых (тамсама, 111). Валадарства Божае — гэта «выйсце з мук цялесных пакут» (Кніга Фамы, 145). Хрыстос прадстаўлены як эманацыя пантэістычнага Боства. «Ісус сказаў: Я — святло, якое над усімі, Я — усё: усё выйшла з Мяне і ўсё вярнулася да Мяне. Ссеклі дрэва — там; вазьміце камень, і вы знойдзеце Мяне там» (Ев. паводле Фамы, 81).

Тут Стары Запавет звычайна прызнаецца «мёртвым» (Ев. паводле Фамы, 57). А вучэнне Хрыста пераасэнсоўваецца ў духу спірытуалізм, з акцэнтам на самазаглыбленне і медытацыю на вобразы гнастычнай міфалогіі (гісторыя Душы і эоны). Такое стаўленне больш характэрна для Веданты або Платанічнай школы, чым для біблейскай традыцыі. Тым не менш, паколькі некаторыя гнастычныя секты і пісанні ўсё ж былі генетычна звязаны з яўрэйскім асяроддзем, не выключана, што ў іх ёсць адгалоскі сапраўдных яўрэйскіх традыцый. У Евангеллі паводле Фамы Іакаў, брат Госпада высока шануецца (13), хоць абразанне адмаўляецца. Не выключана, што гэта Евангелле — не проста перапрацоўка кананічных тэкстаў. Яе аўтар, відаць, меў у сваім распараджэнні некаторыя старажытныя логіі і аграфы, якія не дайшлі да нас. Аднак прызнаць Евангелле паводле Фамы і падобныя да яго творы крыніцай новазапаветных твораў не дазваляюць ні храналагічныя меркаванні, ні відавочная насычанасць іх духам, чужым Хрыстовым Евангеллям.

Гнастыцызм хацеў замяніць Евангелле грэка-ўсходнім спірытуалізмам і адчужэннем, што дазваляла глядзець на створаны свет як на вынік памылкі і грэхападзення:

Апакрыфічныя дзеі

Дзеі Паўла. Іх згадвае ТэртуліянАб хрышчэнні, 17., які сумняваецца ў іх сапраўднасці, паколькі яны ўтрымліваюць даручэнне апостала Паўла Тэклі хрысціць і вучыць. Гэты помнік узнік у Малай Азіі каля 180 года. Шміт знайшоў гэты дакумент у копцкіх папірусах. Выдадзены ў 1904 годзе. Да гэтага помніка падобна так званае Казанне Паўла (Κήργμα), якое згадвае псеўда-Кіпрыян. Акрамя таго, так званыя Дзеянні Паўла і Тэклі, раманізаваная гісторыя Паўла і першапакутніка, таксама звязаны з ім. Захаваліся толькі фрагменты. Дзеі таксама змяшчаюць некаторыя гістарычныя звесткі ў легендарнай форме.

Наступныя славутасці адносяцца да 'Гісторыі Пятра:

Пропаведзь Пятра (Κήργμα Πέτρου), помнік, верагодна, егіпецкага паходжання, які датуецца пачаткам II ст. Урыўкі з яго знаходзяцца ў Клімента Александрыйскага. Дзеянні Пятра (Πράξεις Πέτρου), згаданыя ЯўсевіемNE 3,3. як апакрыфічны і ерэтычны помнік, захаваліся ў вядомым лацінскім выданні пад назвай «Actus Petri cum Simone» або «Actus Vercellenses», у залежнасці ад яго месцазнаходжання. У грэчаскім тэксце захаваліся толькі фрагменты — пачатак і канец. Гэты мемарыял распавядае пра мучаніцкую смерць першавярхоўнага апостала, а таксама пра Сымона вешчуна. Паводле Шміта, гэтыя Дзеі былі напісаны не ў Рыме, а хутчэй у Сірыі ці Палесціне прыкладна ў 180 годзе.

Ад згаданых «Дзеянняў Пятра і Паўла» варта вылучыць ерэтычны помнік першай паловы III ст., «Гісторыя Пятра і Паўла», які змяшчае апісанне падарожжа апостала Паўла ў Рым і пакутніцкую смерць абодвух апосталаў.

Дзеянні Андрэя згадваюцца Яўсевіем Кесарыйскім і св. Епіфаніем Кіпрскім і напісаны, верагодна, каля 180 года. Ужываліся сярод энкратытаў. У іх змешчана гісторыя Максімілы, малітва св. Андрэя перад крыжам, мучаніцкая смерць апостала, гісторыя апосталаў Пятра і Андрэя.