Экалагічныя наступствы вайны ва Украіне — разнапланавы аднаразовы і доўгатэрміновы ўрон прыродзе і грамадскаму здароўю, выкліканы ваеннымі дзеяннямі на тэрыторыі Украіны ў 2022 годзе пасля ўварвання расійскіх войскаў.

Спалучаныя з баявымі дзеяннямі выбухі і стрэлы наносяць як непасрэдны фізічны ўрон, так і таксічны, вылучаючы ў паветра, ваду і глебы такія атрутныя рэчывы і канцэрагены, як ртуць, свінец, збеднены уран і іншыя. Трапляючы ў арганізм чалавека, выбуховыя рэчывы (TNT, , гексаген) прыводзяць да сур’ёзных парушэнняў працы ўсіх органаў і сістэм.

Баі ў зоне высокай канцэнтрацыі цяжкай прамысловасці прыводзяць да тэхнагенных аварый, уцечкам і паліва, негатыўны эфект ад якіх распаўсюджваецца на значныя тэрыторыі, у тым ліку Еўропу і Расію. Разбураныя будынкі дзесяцігоддзямі вылучаюць канцэрагенны пыл. і хімікаты пранікаюць у падземныя воды і атручваюць крыніцы пітной вады, робячы рэкі і вадаёмы непрыдатнымі для пражывання. З-за разбурэнняў грамадзянскай інфраструктуры больш за 4 млн чалавек ва Украіне апынуліся пазбаўленыя доступу да чыстай пітной вады. Глебы ў зонах баявых дзеянняў становяцца непрыдатнымі для земляробства, паколькі ў іх назапашваюцца палютанты, якія трапляюць у расліны, а праз іх — у арганізмы людзей і жывёл.

Вайна павышае рызыкі . Перабоі з электразабеспячэннем АЭС, баі ў непасрэднай блізкасці ад станцый і сховішчаў ядзерных адходаў могуць прывесці да катастроф, параўнальнымі з аварыямі ў Чарнобылі або Фукусіме. Звязаныя з ваеннымі дзеяннямі выкіды CO2 налічваюць мільёны тон і ставяць пад пагрозу мэты .

У зоне ваенных дзеянняў апынуліся звыш запаведных тэрыторый Украіны. Папуляцыі эндэмічных відаў раслін і жывёл панеслі значныя страты, віды птушак апынуліся пазбаўленымі звыклых маршрутаў і месцаў гнездавання, разбураныя вынікі шматгадовых праектаў па аднаўленні біяразнастайнасці.

Каб ацаніць усю прычыненую шкоду, патрабуецца поўнае спыненне ваенных дзеянняў. Паводле папярэдніх ацэнак навукоўцаў, на аднаўленне экалогіі Украіны спатрэбіцца не менш 15 гадоў, але частка нанесеных страт незваротная.

Шкода навакольнаму асяроддзю ад ваенных дзеянняў Экалагічны ўрон ад ваенных дзеянняў вельмі шматгранны, а яго наступствы могуць доўжыцца стагоддзямі. Паводле ацэнкі навукоўцаў, зямля на палях баёў Першай сусветнай вайны каля бельгійскага Іпра да гэтага часу змяшчае звыш 2800 тон медзі ў верхніх пластах. У Іране глебы кантамінаваныя ртуццю і хлорам пасля Ісламскай рэвалюцыі. У Кабуле толькі за 2018 год зарэгістравана 3000 смерцяў ад захворванняў, выкліканых таксічнымі атручваннямі пры баях 1978 года. Пасля Чачэнскіх войнаў звыш 30 % зямлі рэгіёну сталі непрыдатныя для сельскай гаспадаркі. Тэрміны, за якія ў прыродзе распадаюцца снарады і патроны, вар’іруюць ад 100 да 300 гадоў у залежнасці ад складу глеб, доступу кіслароду і вады. Разбураныя вайной гарады прадстаўляюць сабой значную экалагічную пагрозу — у завалах застаюцца не разарваныя боепрыпасы, ад знішчаных будынкаў у паветра гадамі падымаецца канцэрагенны пыл, якая змяшчае азбест і падобныя палютанты, аб’ёмы смецця вылічаюцца мільёнамі тон. Шкода прыродзе стварае і масавае перасяленне людзей: нагрузка на інфраструктуру рэгіёнаў, якія прымаюць, значна вырастае, а, напрыклад, у намётавых лагерах бежанцаў цяжка забяспечыць экалагічную сістэму збору адходаў.

Аналіз наступстваў ваенных дзеянняў 2014 паказаў, што на той момант закласці міну ва Украіне каштавала 2,5 еўра, а правесці аперацыі па размініраванні і ачыстцы — 900 еўра. Каб цалкам ацаніць экалагічны ўрон ад вайны, спатрэбіцца значная колькасць даследаванняў, якія немагчымыя ў перыяд актыўных баявых дзеянняў. Па падліках , да сярэдзіны чэрвеня 2022 года экалагічны ўрон перавысіў 6,6 млрд еўра. Выкіды CO2, якія адбываюцца пры перамяшчэнні ваеннай тэхнікі, транспарціроўцы снарадаў, пажарах, згаранні паліва, складаюць сотні мільёнаў тон і ставяць пад пагрозу намаганні развітых краін па .

Прамыя забруджванні

Ужо пасля першых двух тыдняў вайны ў паветры Кіеўскай вобласці канцэнтрацыя шкодных рэчываў у 27 разоў перавышала дапушчальную. Выбухі боепрыпасаў, разбурэнне і згаранне ваеннай тэхнікі разам з палівам і боекамплектамі выклікаюць значнае забруджванне паветра, вады і глеб. Пры кожным выбуху вылучаюцца часціцы цяжкіх металаў, фармальдэгід, , сінільная кіслата і таксічныя арганічныя злучэнні, лакалізаваць уздзеянне якіх немагчыма: вятры, рэкі і падземныя воды разносяць іх на значныя адлегласці, таму экалагічныя наступствы вайны на тэрыторыі Украіны непасрэдна закрануць Расію і Еўропу. Пасля выбуху вызваленыя хімічныя злучэнні акісляюцца на паветры, сера і аксід азоту выклікаюць кіслотныя дажджы, якія мяняюць pH склад глеб, «абпальваюць» расліны і слізістыя млекакормячых (у тым ліку органы дыхання ў людзей).

Армейскія снарады на 95-97 % складаюцца са свінца. Акрамя яго, у іх склад уваходзяць нікель, цынк, барый, марганец, медзь, сурма, часам — збеднены уран. Свінец вельмі таксічны і лёгка распаўсюджваецца — ён трапляе ў арганізм чалавека не толькі праз ежу, ваду або дыханне, але нават убіраючыся праз скуру і валасы. Доўгатэрміновае інтэнсіўнае ўздзеянне свінцу выклікае незваротныя паражэнні нырак, але нават кароткі кантакт і невялікія дозы пашкоджваюць нервовую сістэму і прыводзяць да , анеміі, страты каардынацыі і разладу памяці. Аналагічныя нейратаксічныя эфекты адзначаны і ў жывёл. Часціцы збедненага ўрану ў 100 разоў менш лейкацыту і трапляюць да нерваў пярэдняга аддзела мозгу, абыходзячы клеткавыя бар’еры, і выклікаюць парушэнні і разумовых функцый. Сурма выклікае раздражненне і запаленне сардэчна-сасудзістай, рэспіраторнай і стрававальнай сістэм. Нікель паражае не толькі іх, але і імунную сістэму. Павышаныя канцэнтрацыі медзі, марганцу і цынку прыводзяць да атручвання і пры назапашванні выклікаюць вострыя станы ад пнеўманіі і да . Мікрачасцінкі ад разбураных абалонак снарадаў трапляюць у ваду і па харчовым ланцугу пранікаюць у арганізмы жывёл і людзей.

Выбуховыя рэчывы (TNT, , гексаген) прыводзяць да хімічнага забруджвання, яны выклікаюць у людзей як вострыя атручванні, так і доўгатэрміновыя мутагенныя наступствы. TNT лёгка ўсмоктваецца праз слізістыя і скуру. У залежнасці ад дозы, яго канцэрагенныя эфекты могуць выклікаць наступствы ад аблысення і анеміі да цяжкіх парушэнняў функцый печані, катаракты і змены складу крыві. Атручэнне гексагенам можа справакаваць млоснасць і анемію, а пры працяглым уздзеянні — парушэнні функцый нырак і печані. DNT таксама таксічны, працяглае ўздзеянне вялікіх доз можа прывесці да парушэнняў сардэчна-сасудзістай сістэмы і анказахворванняў. Пры выбуху снарада «Град» вылучаецца не менш за 500 грамаў , які пры судотыку з вадой ператвараецца ў . Зямля пасля баёў, якую называюць «выпаленай», у рэчаіснасці спаленая кіслатой, а не звычайным агнём. Паводле ацэнкі Міністэрства абароны ЗША, да ліпеня 2022 года як мінімум 1200 ракет і бомбаў выбухнулі ва Украіне пасля пачатку вайны. У першыя дні ўварвання расійскія войскі абстрэльвалі склады боепрыпасаў, у тым ліку каля вёскі Паланкы (27 лютага), каля Балакліі (26 лютага) і ў Чугуіве (1 сакавіка)Ukraine’s Exploding Munition Depots Give Ammunition To Security Concerns.Архив, побач з Крывым Рогам, Жытомірам і ў Краснапіллі. Аблокі таксічнага дыму пры такіх выбухах асабліва небяспечныя, а блізкасць да жылых раёнаў узмацняе іх уздзеянне на здароўе мясцовых жыхароў. Прыкладам наступстваў такога ўздзеяння з’яўляецца так званы «Панчаўскі рак» — Усплёск анкалагічных захворванняў у людзей, якія перажылі бамбёжкі падчас бамбардзіровак Югаславіі у 1999 годзе. Паводле ацэнак некаторых навукоўцаў, таксіны ў вадзе, паветры і глебе нясуць папуляцыі людзей нават большую шкоду, чым непасрэдна выбухі.

Выкіды пры разбурэнні вытворчых аб’ектаў Усходняя частка Украіны, якая стала зонай найбольш актыўных баявых дзеянняў, з’яўляецца вельмі індустрыялізаванай тэрыторыяй. Тут размешчаны звыш 900 буйных вытворчасцяў, сярод якіх — , хімічныя лабараторыі, аб’екты металургіі, . Паводле ацэнкі цэнтра назірання за канфліктамі і навакольным асяроддзем, ва ўсходняй Украіне захоўваецца да 10 мільярдаў тон прамысловых адходаў. Прамыя трапленні ракет і выбухі на індустрыяльных аб’ектах прыводзяць да ўцечак небяспечных рэчываў, якія забруджваюць паветра, ваду і глебы. Аварыі на буйных прамысловых аб’ектах развіваюцца па «», пры якім выбухі і пажары правакуюць і ўзмацняюць цеплавыя, гідрадынамічныя і хімічныя выкіды.

На 1 красавіка 2022 года было зафіксавана 36 нападаў на аб’екты , 29 нападаў на электрастанцыі, 7 — на аб’екты воднай інфраструктуры і 6 — на АЭС. Усяго ў ходзе ваенных дзеянняў толькі да чэрвеня 2022 года на тэрыторыі Украіны было падпалена звыш 60 . Буйныя прадпрыемствы Усходняй Украіны, такія як «Азоўсталь», , «», прадстаўляюць сабой асаблівую небяспеку пры магчымым пашкоджанні. У выніку абстрэлаў на Лісічанскім НПЗ гарэлі рэзервуар для аб’ёмам 50 тыс. тон, дзве цыстэрны з бензінам па 20 тыс. тон і серны склад. Персаналу «Азоўсталі» ўдалося спыніць вытворчыя працэсы такім чынам, каб у выпадку бамбёжкі не адбылося ўцечак небяспечных рэчываў. З 24 лютага ў паступова знізілі тэмпературу і залілі іх вадкім шклом, 25 лютага былі ўтылізаваныя хімічныя рэактывы, якія выкарыстоўваюцца пры вытворчасці. , уцечкі якога маглі адбыцца на працуючым заводзе, забівае чалавека на працягу 3 секунд. Калі ў канвертарным цэху прарывае вадзяную , у ванну з гарачым металам трапляе вада, якая выпараецца, раскладаецца з вылучэннем вадароду і дае выбух.

Колькасць тэхнагенных аварый праз расійскае ўварванне такая вялікая, што міжнародная супольнасць і ўрад Украіны кажуць пра іх як пра экацыд. Напрыклад, 21 сакавіка на «» ракеты патрапілі ў цыстэрны, напоўненыя аміякам. У выніку ўцечкі радыус зоны забруджвання склаў 2,5 км, жыхарам пасёлка Навасэлыцы было рэкамендавана схавацца ў сховішчы. 5 і 9 красавіка ў Рубіжнэм былі ўзарваныя цыстэрны з азотнай кіслатой, узаемныя абвінавачванні ў падрыве высунулі УСУ і . 4 красавіка 2022 года над Крэмэнэцкім раёнам была збітая расійская ракета, частка абломкаў якой упала на ферму і пашкодзіла цыстэрны з арганічнымі ўгнаеннямі, выклікаўшы ўцечку. Хоць цыстэрны былі практычна пустыя, праз некалькі дзён у мясцовай рацэ Ікве пробы паказалі 163-кратнае перавышэнне нормы ўтрымання аміяку, па берагах выявілі касякі мёртвай рыбы. 31 мая ў раёне Севераданэцка была падарваная цыстэрна з азотнай кіслатой, паднялося таксічнае воблака, жыхарам вобласці было рэкамендавана схавацца ў сховішчы. Усяго да канца чэрвеня 2022 года ўкраінскі бок зарэгістраваў звыш дзвюх тысяч выпадкаў прычынення шкоды навакольнаму асяроддзю.

Іншым сур’ёзным наступствам вайны, якое нясе высокія экалагічныя рызыкі, з’яўляецца вымушаная міграцыя людзей, пры якой вытворчыя аб’екты застаюцца закінутымі. Без кантролю спецыялістаў і належнай увагі нават непрацуючыя заводы, фабрыкі, лабараторыі становяцца небяспечнымі аб’ектамі. Паколькі большая частка прадпрыемстваў была пабудавана яшчэ ў савецкія гады, да цяперашняга часу іх інфраструктура значна зношаная. Напрыклад, на знаходзяцца дзве сажалкі таксічных адходаў, дамба аднаго з іх ужо ў 2019 годзе была прызнана нестабільнай. У выпадку яе прарыву 8 мільёнаў тон ядахімікатаў лінуць на прылеглыя тэрыторыі; прыкладна за 10 хвілін маса дойдзе да рэчкі , уразіўшы ўсе пітныя крыніцы рэгіёна, затым — да ракі Северскі Данец, а пасля гэтага — да расійскай тэрыторыі. Пры затапленні закінутых вугальных шахт радыёнукліды і іншыя таксічныя рэчывы падземныя воды, забруджваючы пітныя крыніцы малых паселішчаў. Спецыялісты Еўракамісіі яшчэ да 2022 года зафіксавалі як мінімум 35 шахт на Данбасе, пакінутых без неабходнага нагляду і кіравання, сярод іх — шахта «», на якой у 1979 годзе праводзіўся ядзерны выбух. Воды ракі яшчэ ў 2021 годзе афарбаваліся ў ярка-аранжавы колер з-за забруджвання ад закінутай шахты «Залатэ». Небяспека, што з-за баёў пакінутае без назірання абсталяванне выйдзе з ладу і адбудуцца новыя тэхнагенныя аварыі, расце з кожным днём вайны. Пры найбольш негатыўным сцэнары развіцця падзей таксічныя хімічныя адходы могуць дайсці да Азоўскага мора.