thumb|Першая паштовая марка незалежнай Беларусі (1992). Пашто́вая ма́рка — спецыяльны знак паштовай аплаты, які выпускаецца і прадаецца нацыянальнымі (і іншымі) паштовымі ведамствамі і які валодае пэўным намінальным коштам (наміналам). Служыць для палягчэння збораў за перасылку прадметаў (адпраўленняў), якія ажыццяўляюцца поштай. Франкіраванне гэтым знакам, г. зн. маркіраванне адпраўлення (налепка на яго маркі), сведчыць аб факце аплаты паслуг паштовага ведамства (найперш — перасылкі і дастаўкі карэспандэнцыі: лістоў, паштовак і г. д.). Паштовыя маркі прызначаны для франкіравання лістоў, таму іх таксама называюць франка-маркаміКисин Б. М. Марки разного назначения // Филателия СССР. — 1976. — № 2. — С. 57—58. — (Рубрики: Мир увлечений; Школа начинающего коллекционера)..
Звычайна марка ўяўляе сабой лісток паперы невялікага памеру, пераважна прамавугольнай формы, як правіла, з зубцоўкай і клеем, які наносіцца на адваротны бок. Акрамя наміналу, на марках можа пазначацца найменне паштовай адміністрацыі, якая выпусціла іх; часта на ёй знаходзяцца розныя сімвалы, дэкаратыўныя элементы і малюнкі.
Паштовыя маркі з'яўляюцца прадметам асаблівай галіны калекцыяніравання — філатэліі.
Прыкметы Агульныя палажэнні Паштовыя маркі маюць наступныя характэрныя прыкметы: яны налепліваюцца на паштовыя адпраўленні, бланкі і г. д.; на іх пазначаны намінал, які вызначае франкіравальную сілу знака паштовай аплаты (або пазначана іншае, напрыклад, вызваленнее ад аплаты); на іх павінна быць пазначана (у выглядзе тэксту, часам — выявы) назва дзяржавы (паштовай адміністрацыі), якая эмітавала маркі; для недапушчэння іх паўторнага выкарыстання прадугледжана абавязковае гашэнне; заканадаўства павінна прадугледжваць пакаранне за іх фальсіфікацыю, падробку або незаконнае выкарыстанне; іх эмітэнт павінен быць членам Сусветнага паштовага саюза (СПС) або ўдзельнічаць у міжнародным паштовым звароце праз іншага члена СПС і прадастаўляць у СПС узоры паштовых марак, якія эміціруюцца; іх эмітэнт павінен мець у межах сваёй тэрыторыі неабмежаваны паштовы суверэнітэт; іх эмітэнт павінен мець свае ўласныя паштовыя ўстановы і неабходныя сродкі перавозкі пошты або павінен знаходзіцца ў дагаворных адносінах з уладальнікамі такіх транспартных сродкаў. Маркі прыватнай пошты маюць не ўсе прыкметы паштовай маркі, а толькі першыя чатыры і, з некаторымі абмежаваннямі, апошнюю прыкмету.
Усе іншыя мініяцюры, якія не маюць пералічаных вышэй прыкмет (напрыклад, віньеткі, ярлыкі і г. д.) юрыдычна і філатэлістычна не з'яўляюцца паштовымі маркамі.
Афіцыйная трактоўка СПС У Сусветнай паштовай канвенцыі ў апошняй рэдакцыі 2004 г. тэрміну «паштовая марка», прыкметам паштовых марак і абавязковым патрабаванням да іх прысвечаны асобны артыкул № 8: Артыкул 8 Паштовыя маркі
1. Тэрмін «паштовая марка» абаронены дзейнічаючай Канвенцыяй і павінен выкарыстоўвацца выключна ў дачыненні марак, якія адпавядаюць умовам дадзенага артыкула і Рэгламентаў. 2. Паштовыя маркі: 2.1 выпускаюцца толькі органам, які мае права на выпуск у адпаведнасці з Актамі СПС; выпуск марак таксама ўключае ў сябе іх выпуск у зварот. 2.2 з'яўляюцца праявай суверэнітэту і ўяўляюць сабой: 2.2.1 доказ ажыццяўлення перадаплаты паштовага збору ў памеры, які адпавядае іх сапраўднаму кошту, калі яны налепленыя на паштовыя адпраўленні ў адпаведнасці з Актамі Саюза; 2.2.2 крыніцу дадатковага прыбытку для паштовых адміністрацый у якасці аб'ектаў філатэліі; 2.3 павінны знаходзіцца ў звароце на тэрыторыі адміністрацыі, якая выпускае іх, для перадаплаты паштовых збораў і філатэліі. 3. У якасці атрыбута суверэнітэту паштовыя маркі павінны змяшчаць: 3.1 напісаную лацінскімі літарамі назву дзяржавы або тэрыторыі, суб'ектам якой з'яўляецца паштовая адміністрацыя, што выпускае іх; 3.1.1 у факультатыўным парадку афіцыйную эмблему дзяржавы, суб'ектам якой з'яўляецца паштовая адміністрацыя, што выпускае іх; 3.1.2 у прынцыпе, іх намінальны кошт, пазначаны лацінскімі літарамі або арабскімі лічбамі; 3.1.3 у факультатыўным парадку слова «Postes» («Пошта») лацінскімі або іншымі літарамі. 4. Эмблемы дзяржавы, афіцыйныя службовыя надпісы і лагатыпы ўрадавых арганізацый, якія выяўляюцца на паштовых марках, абароненыя ў межах палажэнняў Парыжскай канвенцыі па ахове інтэлектуальнай уласнасці. 5. Тэмы і сюжэты паштовых марак: 5.1 павінны адпавядаць духу Прэамбулы да Статута СПС і рашэнням, прынятым органамі Саюза; 5.2 павінны мець шчыльную сувязь з культурнай своеасаблівасцю краіны або тэрыторыі, суб'ектам якой з'яўляецца паштовая адміністрацыя, што выпускае іх, або спрыяць распаўсюджванню культуры або падтрымцы міру; 5.3 у выпадку выпуску памятных марак у гонар выдатных асоб або якіхсьці падзей, якія не адносяцца да гісторыі той краіны або тэрыторыі, суб'ектам якой з'яўляецца паштовая адміністрацыя, што выпускае іх, яны павінны быць шчыльна звязаныя з гэтай краінай або тэрыторыяй; 5.4 не павінны мець палітычны характар або быць абразлівымі для якіхсьці асоб або краін; 5.5 павінны мець важнае значэнне для той краіны або тэрыторыі, суб'ектам якой з'яўляецца паштовая адміністрацыя, што выпускае іх. 6. У якасці суб'екта правоў інтэлектуальнай уласнасці паштовыя маркі могуць змяшчаць: 6.1 пазначэнне права паштовай адміністрацыі, што выпускае іх, выкарыстоўваць адпаведныя правы інтэлектуальнай уласнасці, а менавіта: 6.1.1 аўтарскае права, з пастаноўкай знака, які пазначае аўтарскія правы, і пазначэннем года выпуску; 6.1.2 знак, зарэгістраваны на тэрыторыі краіны-члена, суб'ектам якой з'яўляецца паштовая адміністрацыя, што выпускае іх, з прастаўленнем зарэгістраванага сімвала гандлёвай маркі пасля гэтага знака; 6.2 прозвішча мастака; 6.3 назву друкарні. 7. Адзнакі паштовай аплаты, адбіткі франкіравальных машын і адбіткі, якія атрымліваюцца іншымі спосабамі друкавання або штэмпелявання, якія адпавядаюць Актам СПС, могуць прастаўляцца толькі з дазволу паштовай адміністрацыі.
Класіфікацыя
Існуе вялікая разнастайнасць відаў паштовых, паўпаштовых або непаштовых марак. Ніжэй пералічаныя толькі некаторыя з іхСоколов М. П., Ниселевич Л. М., Смыслов А. М. Спутник филателиста / Всесоюзное общество филателистов. — : Связь, 1971. — 167 с. — экз.: Афіцыйныя паштовыя маркі — знакі паштовай аплаты, выпушчаныя дзяржаўнай паштовай службай, якія выкарыстоўваюцца ў якасці платы за розныя паштовыя адпраўленні. Іх можна падзяліць на тры катэгорыі: Маркі, якія паступаюць у свабодны продаж для аплаты паштовых адпраўленняў. Прызначаныя для ўнутраных патрэб або патрэб пэўных устаноў (напрыклад, службовыя маркі). Звычайна не трапляюць у продаж. Для аплаты некаторых падаткаў (напрыклад, ваенна-падатковыя маркі). Паўафіцыйныя маркі — маркі, выпушчаныя непаштовымі ўстановамі або арганізацыямі, якія выкарыстоўваюцца для аплаты дадатковых паштовых збораў. Неафіцыйныя маркі — маркі, выпушчаныя грамадскімі, прыватнымі арганізацыямі або асобамі. Маркі прыватных поштаў — да гэтай катэгорыі адносяцца маркі прыватных гарадскіх і гасцінічных поштаў (напрыклад, маркі прыватных мясцовых поштаў). У мінулым у многіх краінах, акрамя марак для перасылкі простых лістоў, існавалі спецыяльныя маркіНе варта блытаць іх з маркамі, якія пазначаюцца тэрмінам «спецыяльная марка», які ўжываецца ў амерыканскай філатэліі ў дачыненні да святочных і віншавальных марак.: для перасылкі друкаваных твораў, пераважна газет, ужывалі газетныя маркі; для службовых пакетаў — службовыя маркі; для спагнання плацяжу па нефранкіраваных або недастаткова аплачаных лістах — так званыя, даплатныя, або порта-маркі; для заказных лістоў — заказныя маркі; для пакетаў (пасылак) — пакетныя (пасылачныя) маркі і г. д. Акрамя паштовых знакаў, у некаторых краінах існавалі яшчэ тэлеграфныя, падатковыя, штэмпельныя маркі, але для гэтых мэт часта ўжывалі і паштовыя маркі. Так, у Англіі дваістая мэта маркі пазначалася надпісам «Postage & revenue» (паштовы і гербавы зборы), у Іспаніі — «Correos y Telégrafos» (пошта і тэлеграф) і г. д.
Кошт Кошт паштовай маркі можа значыць адно з трох: грамадска неабходная праца, затрачаная пры вытворчасці і рэалізацыі марак і ўвасобленная ў іх. У гэтым значэнні кошт маркі цікавіць найперш заказчыка маркі (паштовае ведамства) і непасрэдна яе вытворцу (кампанію, якая друкуе марку). Кошт паштовай маркі прамым чынам залежыць ад затрат працы на яе выраб. Паколькі затраты на выраб маркі, у сваю чаргу, залежаць ад выбранага спосабу друку, то стандартныя маркі, якія друкуюцца вялікімі накладамі, звычайна вырабляюцца больш таннымі спосабамі высокага або афсетнага друку; кошт (намінал), надрукаваны на паштовай марцы, які адлюстроўвае грашовую суму, на якую будуць аказаныя паштовыя паслугі пры прад'яўленні гэтай маркі; «калекцыйны кошт» — пэўная грашовая велічыня, якая адлюстроўвае, як паштовыя маркі суадносяцца між сабой як прадметы калекцыяніравання (абмену), або цана, якую ўсталёўвае на яе сам калекцыянер. У аснове цэнаўтварэння тут ляжыць функцыя маркі як прадмета калекцыяніравання, а вынікам з'яўляецца толькі фіктыўны кошт, ад якога залежыць гандлёвая (таксама аўкцыённая) цана паштовай маркі. З коштам паштовай маркі ў гэтым значэнні карэлюе яе каталожная цана, пад якой маецца на ўвазе ацэнка паштовай маркі (або іншых знакаў паштовай аплаты) у каталозе марак (іншых знакаў паштовай аплаты).
Філатэлістычная каштоўнасць Практычна ва ўсіх краінах значная частка марак выпускаецца з першапачатковай мэтай продажу іх калекцыянерам, што дазваляе дзяржаве атрымліваць значны прыбытак, які наўпрост не звязаны з паштовымі паслугамі. Такія дзяржавы і тэрыторыі, як Ліхтэнштэйн, Трынідад і Табага, Джэрсі і многія іншыя, разглядаюць сродкі аплаты паштовых адпраўленняў (маркі, канверты, паштоўкі) як адзін з інструментаў пры фарміраванні прыбытковай часткі бюджэту.
Гашэнне
У 19 стагоддзі гашэнне знакаў паштовай аплаты рабілі пер'евым перакрэсліваннем маркі, альбо пазначалі месца і дату. У Асманскай імперыі гашэнне рабілі нажнічным надрэзам. Пазней гашэнне пачалі ажыццяўляць з дапамогай штэмпеля з датай і месцам адпраўлення. У 20 стагоддзі у ЗША ўвялі аўтаматычныя машыны, якія маглі штэмпеляваць 5000 лістоў за гадзіну (ручным штэмпеляваннем — 3000). У Нью-Ёрку меліся, акрамя гэтага, апараты Бары, якія маглі штэмпеляваць да 40 000 лістоў за гадзіну, але пры ўмове, што яны ўсе былі аднолькавага памеру, а маркі знаходзіліся на пазначаных месцах.
З сярэдзіны XIX ст. атрымала распаўсюджванне гашэнне паштовых марак у першы дзень іх выпуску. Пры гэтым маркі налепліваюцца на спецыяльна для гэтай мэты выпушчаны канверт, а для гашэння часта выкарыстоўваюць мастацкія спецштэмпелі.
У пачатку XX ст. на штэмпелі ў ЗША змяшчалі метэаралагічныя пазнакі, якія паведамляліся шторанак метэаралагічнай станцыяй некаторым паштовым канторам — такім чынам чалавек, які атрымліваў ліст, знаходзіў у штэмпелі інфармацыю аб змене надвор'я.
Вытворчасць
Выраб марак у мінулым Спосабы вырабу ранніх паштовых марак былі розныя: Гравіраванне на медзі або сталі — тады фарба як бы высоўваецца над паперай. Тыпаграфскі спосаб — тады на адваротным баку маркі з'яўляюцца сляды рэльефу. Літаграфскі спосаб — спосаб, пры якім абодва бакі маркі гладкія.
Каб паскорыць друк, на адным аркушы злучалі вялікую колькасць клішэ (10—150). Першапачаткова маркі аддзяляліся ад аркуша з дапамогай нажніц, але, праз павольнасць гэтага метаду, перайшлі да прабівання прамежкаў паміж маркамі — перфарацыі. Дагэтуль паўсюдна на краях марак выбіваюцца зубчыкі з дапамогай асаблівай марачна-перфарацыйнай машыны, вынайдзенай у 1847 г. ірландцам Генры Арчэрам (1806—1863) і ўдасканаленай ім у 1852 г., калі англійскае паштовае ўпраўленне набыло ў яго правы на машыну за 4000 фунтаў стэрлінгаў.