Расійска-ўкраінская кібервайна — складнік супрацьстаяння паміж Расіяй і Украінай, якое ў 2014 годзе перарасло ў адкрытае ўзброенае ўварванне Расіі ва Украіну.
Першыя атакі на інфармацыйныя сістэмы прыватных прадпрыемстваў і дзяржаўныя ўстановы Украіны фіксавалі падчас масавых пратэстаў у 2013 годзе.
Расійска-ўкраінская кібервайна стала першым канфліктам у кіберпрасторы, калі была здзейснена паспяховая атака на энергасістэму з вывядзеннем яе з ладу. На думку Адміністрацыі Прэзідэнта ЗША хакерская атака на Украіну з боку Расіі ў чэрвені 2017 года з выкарыстаннем віруса NotPetya стала самай вядомай хакерскай атакай.
У лютым 2014 пачалася расійская ўзброеная агрэсія супраць Украіны, якая вялася таксама і ў кіберпрасторы. Будучы дырэктар амерыканскага Агенцтва нацыянальнай бяспекі Майкл Роджэрс з гэтай нагоды адзначаў, што разам з ваеннай аперацыяй па захопе Крыма Расія пачала супраць Украіны кібервайну. Кібервайной называюць расійскія атакі і ўкраінскія эксперты.
Агляд
Пачатак канфлікту Кіберпагрозы Украінскай дзяржаве і грамадству ўмоўна можна падзяліць на два ключавыя ўзроўні. Першы — «класічныя» кіберзлачынствы — як цалкам арыгінальныя, так і ўжо звычайныя, для сваёй рэалізацыі яны маюць патрэбу толькі ў сучасных інфармацыйных тэхналогіях.
Другі — злачынствы, ўдельные для геапалітычнай барацьбы (ці такія злачынствы на мясцовым узроўні, якія маюць патэнцыял паўплываць на палітычнае становішча дзяржавы): хактывізм, кібершпіянаж і кібердыверсіі. Адначасова тэхнікі ажыццяўлення нападаў у абодвух выпадках дэманструюць нямала агульнага. Напрыклад, фішынгавыя тэхнікі могуць быць выкарыстаны як для завалодання сродкамі грамадзян, так і з мэтай кібершпіянажу.
Першым масіраваным выпадкам хактывізму, з якім сутыкнулася Украіна, былі падзеі вакол закрыцця файлаабменнага сэрвісу ex.ua. Пасля спроб праваахоўных органаў умяшацца ў працу файлаабменнага сэрвісу былі ажыццёўлены DDoS-атакі на больш за 10 інтэрнэт-сайтаў органаў дзяржаўнай улады, у тым ліку на сайце Прэзідэнта Украіны і на сайце Міністэрства ўнутраных спраў Украіны. Падзеі вакол ex.ua упершыню наглядна прадэманстравалі, наколькі ўкраінскае дзяржава не гатова ні ідэалагічна, ні тэхнічна да падобных нападаў. Менавіта адсутнасць прамой эканамічнай шкоды стала прычынай таго, што рэальных высноў тых падзей так і не было зроблена, а краіна аказалася непадрыхтаванай да эфектыўнага супрацьстаяння агрэсіі Расійскай Федэрацыі ў кібернетычнай сферы.
Наступная хваля хактывізму адбылася на фоне палітычнага супрацьстаяння ў кастрычніку 2013 — лютым 2014 (падзеі Рэвалюцыі годнасці). Гэтае супрацьстаянне актыўна адбывалася ў сацыяльных сетках, дзе назіраўся значны ўсплёск цікавасці да праблемы. З першага дня Еўрамайдана невядомыя пачалі масава выкарыстоўваць нетботы для засмечвання інфармацыйнага поля, увядзення людзей у зман і распаўсюджванне чутак. Напрыклад, у Twitter, дзе можна адсочваць усе падзеі па хэштэгу #євромайдан, дзясяткі нетботаў укідвалі разнастайнае інфасмецце.
Таксама былі скарыстаны механізмы ўскладнення традыцыйных камунікацый, у прыватнасці мабільнай сувязі (праз аўтаматычныя званкі на тэлефоны асобных актывістаў ці палітыкаў, што зрабіла немагчымым выкарыстанне іх мабільных тэлефонаў у працы).
Пасля пачатку ўзброенай агрэсіі Расійскай Федэрацыі супраць Украіны, кампаніі, якія спецыялізаваліся на прадастаўленні паслуг кібербяспекі, сталі рэгістраваць рост колькасці кібератак на інфармацыйныя сістэмы ў краіне. Як правіла, кібератакі былі накіраваны на схаванае выкраданне важнай інфармацыі, верагодна для прадастаўлення Расіі стратэгічнай перавагі на поле бою. Ахвярамі расійскіх кібератак сталі ўрадавыя ўстановы Украіны, краін ЕС, Злучаных Штатаў, абаронныя ведамствы, міжнародныя і рэгіянальныя абаронныя і палітычныя арганізацыі, аналітычныя цэнтры, сродкі масавай інфармацыі, дысідэнты.
З пачаткам расійска-ўкраінскай вайны сталі з’яўляцца атрады антыўкраінскіх хактывістаў, якія называюць сябе «Кіберберкутам», і праўкраінскі «Кіберсотня Майдана», «Анонімусы» з расійскай або ўкраінскай «прапіскай» і г.д. Нягледзячы на складанасці ў вызначэнні ступені супрацоўніцтва хакерскіх груповак з дзяржаўнымі органамі, абапіраючыся на сабраныя доказы, можна сцвярджаць, што прарасійскія хакерскія групоўкі знаходзяцца на тэрыторыі Расіі, і што іх дзейнасць адбываецца на карысць крамлёўскага рэжыму.
Можна сцвярджаць, што з пачатку расійска-ўкраінскай вайны ў асяроддзі даследнікаў кібербяспекі палепшыліся магчымасці выяўлення, адсочванні і абароны ад груповак расійскіх хакераў. Сярод магчымых тлумачэнняў можна прывесці тое, што з абвастрэннем супрацьстаяння, расійскім хакерам не хапае часу на своечасовае абнаўленне і ўдасканаленне тактыкі, тэхналогій і метадаў дзейнасці.
Даследнікі кампаніі FireEye вылучылі дзве групоўкі расійскіх хакераў, якія актыўна праявілі сябе ў расійска-ўкраінскай кібервайне: так званая APT29 (таксама вядомая як Cozy Bear, Cozy Duke) і APT28 (таксама вядомая як Sofacy Group, Tsar Team, Pawn Storm, Fancy Bear).
У перыяд паміж 2013 і 2014 гадамі некаторыя інфармацыйныя сістэмы ўрадавых устаноў Украіны былі здзіўленыя камп’ютарным вірусам, вядомым як Snake/Uroborus/Turla. Гэта разнавіднасць шкоднаснага праграмнага забеспячэння надзвычай складаная, устойлівая да контрмер, і, як мяркуецца, створана ў 2005 годзе.
Пачынаючы з 2013 года, пачалася «аперацыя Армагедон» — расійская кампанія сістэматычнага кібершпіянажу па інфармацыйных сістэмах урадавых устаноў, праваахоўных і абаронных структур. Атрыманая такім чынам інфармацыя, верагодна, магла садзейнічаць Расіі і на полі бою. Істотным адхіленнем ад гэтага правіла стала кібердыверсія — атака на «Прыкарпаццеаблэнерга».
Рэформы сектара кібербяспекі Украіны У траўні 2014 года зменамі закона «Аб Дзяржаўнай службе спецыяльнай сувязі і абароны інфармацыі Украіны» быў замацаваны афіцыйны статус каманды рэагавання на кіберпагрозы ва Украіне CERT-UA. Раней каманда працавала пры дзяржслужбе на грамадскіх пачатках. Штат CERT-UA да таго часу складаў 10 чалавек, кіраўніком быў Іван Сакалоў, існавалі намеры пашырыць каманду.
Санкцыі супраць расійскіх распрацоўшчыкаў «антывірусаў» У верасні 2015 года пасля зацвярджэння Прэзідэнтам Украіны ўступіла ў сілу рашэнне СНБА ад 2 верасня 2015 года «Аб прымяненні персанальных спецыяльных эканамічных і іншых абмежавальных мер (санкцый)». Згодна з рашэннем, санкцыі ўводзяцца тэрмінам на адзін год і тычацца асоб і кампаній, якія маюць дачыненне да анэксіі Крыма і агрэсіі на Данбасе. У спіс санкцыйных кампаній патрапілі і расійскія распрацоўшчыкі антывіруснага праграмнага забеспячэння «Доктар Вэб» і «Лабараторыя Касперскага». Гэтым рашэннем дзяржаўным органам улады было забаронена закупляць ПА гэтых распрацоўшчыкаў. Галоўная прычына — стварэнне рэальных або патэнцыйных пагроз нацыянальным інтарэсам, бяспекі, суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці, садзейнічанне тэрарыстычнай дзейнасці і/або дзейнасць, якая прывяла да акупацыі тэрыторыі Украіны. А ўжо 25 верасня 2015 года Кабінет міністраў Украіны даручыў Дзяржаўнай службе спецыяльнай сувязі і абароны інфармацыі забараніць набыццё, абнаўленне і выкарыстанне ў органах дзяржаўнай улады праграмнага забеспячэння «Лабараторыі Касперскага».
Стратэгія кібербяспекі Украіны 16 сакавіка 2016 года тагачасны Прэзідэнт Украіны Пётр Парашэнка падпісаў указ, якім увёў рашэнне Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны ад 27 студзеня «Аб Стратэгіі кібербяспекі Украіны». У канцэпцыі адзначаецца: «Эканамічная, навукова-тэхнічная, інфармацыйная сфера, сфера дзяржаўнага кіравання, абаронна-прамысловы і транспартны комплексы, інфраструктура электронных камунікацый, сектар бяспекі і абароны Украіны становяцца ўсё больш уразлівымі для разведвальна-выбухной дзейнасці замежных спецслужбаў у кіберпрасторы. Гэтаму спрыяе шырокая, часам дамінуючая, прысутнасць у інфармацыйнай інфраструктуры Украіны арганізацый, груп, асоб, прама або ўскосна звязаных з Расійскай Федэрацыяй».
Нацыянальны каардынацыйны цэнтр кібербяспекі Указам № 242 ад 7 чэрвеня 2016 года тагачасны Прэзідэнт Украіны Пётр Парашэнка стварыў Нацыянальны каардынацыйны цэнтр кібербяспекі і прызначыў яго кіраўніком сакратара Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Аляксандра Турчынава. На цэнтр ускладзена адказнасць за аналіз стану кібербяспекі, гатоўнасці да процідзеяння кіберпагрозам, фінансаваму і арганізацыйнаму забеспячэнню праграм і мер па забеспячэнню кібербяспекі, прагназаванню і выяўленню патэнцыяльных і рэальных пагроз у сферы кібербяспекі, удзел у арганізацыі і правядзенні міжнацыянальных і міжведамасных кіберучэнняў і трэнінгаў.
Блакаванне расійскіх інтэрнэт-сэрвісаў ва Украіне
Загадам № 133/2017 ад 15 траўня 2017 года тагачасны Прэзідэнт Украіны Пётр Парашэнка ўвёў у дзеянне рашэнне СНБА Украіны ад 28 красавіка 2017 года «Аб прымяненні персанальных спецыяльных эканамічных і іншых абмежавальных мер (санкцый)», якім забараніў інтэрнэт-правайдэрам прадастаўляць паслугі па доступе карыстальнікам сеткі інтэрнэт у шэраг расійскіх інфармацыйных рэсурсаў і парталаў, у тым ліку і сацыяльных сетак «VK» і «Аднакласнікі». Таксама доступ быў абмежаваны да парталаў «Mail.ru», «Яндэкс», расійскім кампаніям распрацоўшчыкаў-антывірусаў «Лабараторыя Касперскага» і «Доктар Вэб». Заблакаваны доступ да сайта «КиноПоиск».
Траставы фонд НАТА Траставы фонд НАТА па садзейнічанні Украіне ў развіцці нацыянальнай здольнасці па кібернетычнай абароне (далей — ТФ НАТА) быў пачаты рашэннем Саміту НАТА ў верасні 2014 года. Альянс вызначыў Румынію краінай-лідэрам Фонду з боку НАТА. Інтарэсы ўкраінскага боку прадстаўляе СБ Украіны.
Па стане на 1 ліпеня 2017 года тэхнічнае абсталяванне і праграмнае забеспячэнне, прадугледжаныя для пастаўкі ва Украіну ў рамках першага этапу праграмы Траставага Фонду, знаходзяцца ва Украіне (на базе СБ Украіны, МЗС Украіны і Дзяржспецсувязі) і праходзяць інтэграцыю ў агульную інфраструктуру Нацыянальнай сістэмы кібербяспекі адпаведна да праекту. Вынікам сумеснай працы ўкраінскіх і румынскіх экспертаў стала стварэнне ў СБУ і Дзяржспецсувязі Сітуацыйных цэнтраў рэагавання на камп’ютарныя пагрозы. Яны дазволяць забяспечыць аналіз інцыдэнтаў бяспекі на аб’ектах крытычнай інфраструктуры і прымяняць першачарговыя меры процідзеяння. Яны дазволяць забяспечыць аналіз інцыдэнтаў бяспекі на аб’ектах крытычнай інфраструктуры і прымяняць першачарговыя меры процідзеяння.
Рашэннем Каардынацыйнай рады Траставага фонду (ліпень 2017 года) украінскім бокам ухвалена рашэнне аб далейшым кірунку развіцця нацыянальнай сістэмы кібербяспекі з улікам магчымасцяў Траставага фонду, а менавіта: павышэнне тэхнічных магчымасцей Украіны ў сферы кібербяспекі аб’ектаў крытычнай інфраструктуры шляхам аснашчэння аўтаматызаванымі датчыкамі падзей і падключэння да нацыянальнай сеткі сітуацыйных цэнтраў Дзяржспецсувязі і СБ Украіны; стварэнне Цэнтраў кібернетычнай бяспекі ў сістэме Узброеных сіл Украіны і Нацыянальнай паліцыі з іх наступным інтэграваннем у Нацыянальную сетку сітуацыйных цэнтраў.
26 студзеня 2018 года Служба бяспекі Украіны адкрыла Сітуацыйны цэнтр забеспячэння кібербяспекі, створаны на базе Дэпартамента контрвыведніцкай абароны інтарэсаў дзяржавы ў галіне інфармацыйнай бяспекі СБУ. Тэхнічнае абсталяванне і праграмнае забеспячэнне для працы Цэнтра было атрымана СБУ ў 2017 годзе ў рамках выканання першага этапа Пагаднення аб рэалізацыі траставага фонду Украіна-НАТА па кібербяспецы.
Пагрозы кібербяспекі і меры па іх нейтралізацыі 31 жніўня 2017 года тагачасны Прэзідэнт Пётр Парашэнка падпісаў Указ № 254/2017, якім увёў у дзеянне рашэнне Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны ад 10 ліпеня 2017 года «Аб стане выканання рашэння Савета нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны ад 29 снежня 2016 года „Аб пагрозах кібербяспекі дзяржавы і неадкладныя меры па іх нейтралізацыі“, уведзенага ў дзеянне Указам Прэзідэнта Украіны ад 13 лютага 2017 года № 32».