Бе́ркут, ці аро́л-ма́ркут (Aquila chrysaetos) — адна з найбольш вядомых драпежных птушак сямейства ястрабіных, самы распаўсюджаны ў свеце арол. Пашыраны ў Паўночным паўшар’і, сустракаецца ў лясных, горных і пустынных раёнах Еўразіі, Паўночнай Афрыкі, Паўночнай Амерыкі. Пазбягае чалавека. На большай частцы арэала жыве асела, трымаецца парамі каля гнязда. Качуе пасля перыяду гнездавання, месца зiмовак у межах гнездавога арэала, акрамя Крайняй Поўначы ва Усходняй Еўропе. Палюе на разнастайную дзічыну, часцей на зайцоў, грызуноў і многія віды птушак. Гняздо робіць на высокім дрэве альбо на цяжкадаступным скалістым уступе. У кладцы звычайна два яйкі, аднак часцей за ўсё выжывае толькі адно птушаня. Выкарыстоўваецца як лоўчая птушка.

За апошнія стагоддзі беркут знік з многіх раёнаў, дзе жыў раней — асноўныя абмежавальныя фактары звязаны з трансфармацыяй чалавекам гнездавых і кармавых біятопаў. У цяперашні час беркут, як і большасць іншых еўрапейскіх птушак-драпежнікаў, знаходзіцца пад аховай нацыянальных законаў і міжурадавых пагадненняў. У прыватнасці, беркут мае статус віду, які знаходзіцца пад крытычнай пагрозай знікнення ў Чырвонай кнізе БеларусіБеркут , уключаны ў нацыянальныя Чырвоныя кнігі Літвы, Латвіі, Расіі, Украіны, Польшчы.

Апісанне

Знешні выгляд

Вельмі буйны і моцны арол — даўжыня цела 76-93 см, размах крылаў 180—240 см.

Самкі значна большыя за самцоў, звычайна яны важаць ад 3,8 да 6,7 кг, тады як самцы — ад 2,8 да 4,6 кг.

Дзюба — тыпова арліная: высокая і сціснутая з бакоў, крукападобна загнутая ўніз. Пёры на зашыйку некалькі падоўжаныя — прыкмета, якая таксама сустракаецца ў арла-магільніка. Крылы доўгія і шырокія, некалькі звужаныя ля асновы крыла і ў аснаванні кісці, так што пры лунанні задні край крыла выглядае выгнутым ў выглядзе лацінскай літары S; гэтая характэрная асаблівасць найбольш ярка выяўлена ў маладых птушак. Хвост злёгку закруглены і даўжэйшы, чым у іншых тыповых арлоў. Па суадносінах да шырыні крыла ён больш блізкі да ястрабіных арлоў, у прыватнасці, да арла-карліка, аднак у адрозненне ад яго шырокі і ў палёце раскрыты веерам. Пры лунанні птушка пальцападобна расстаўляе пярэднія махавыя пёры.

Афарбоўка апярэння дарослай птушкі вагаецца ад цёмна-бурай да чорна-бурай з залацістымі пёрамі на патыліцы і шыі, з-за чаго па-англійску яго назва гучыць як «залаты арол» (). Па заканчэнні лінькі пер’е часам адлівае фіялетавым колерам, які пасля знікае. Абодва полы афарбаваныя аднолькава. Маладыя птушкі ў цэлым падобныя на дарослых, але вылучаюцца больш цёмным (у першы год амаль чорным) апярэннем і маюць белыя «сігнальныя» плямы на верхнім і ніжнім баку крыла, а таксама светлы хвост з цёмнай паласой па краю. На думку арнітолагаў, белыя меткі служаць своеасаблівай абаронай ад агрэсіі дарослых арлоў, нецярпімых да прысутнасці іншых драпежнікаў на сваёй тэрыторыі. Гэтыя асаблівасці апярэння не спрыяюць магчымасці ўладкаваць свой уласны гнездавы ўчастак, аднак дазваляюць здабываць корм на чужой тэрыторыі.

Канчатковы дарослы ўбор набываецца к 5,5-6,5 гадам, паступова пасля кожнай лінькі арол прымае ўсё больш дарослы выгляд. Вочы цёмна-карычневыя, дзюба цёмная, васковіца і ногі жоўтыя. Птушаняты пры вылупленні пакрыты белым з шараватым налётам пухам, які пасля замяняецца чыста белым. Лапы магутныя, з вельмі моцнымі вялікімі чорнымі кіпцюрамі, як і ў іншых арлоў апераны да пальцаў.

Лінька расцягнута па часе з сакавіка-красавіка па верасень-кастрычнік, пры гэтым некаторыя махавыя пёры мяняюцца не кожны год.

Вылучаюць шэсць падвідаў беркута, якія адрозніваюцца агульнымі памерамі і інтэнсіўнасцю афарбоўкі апярэння (падрабязней гл. раздзел Класіфікацыя і падвіды).

Зрок

У беркута, як і ў іншых арлоў, а таксама ястрабаў і сокалаў, надзвычай востры зрок, але толькі ў светлы час сутак. Так, напрыклад, зайца гэты арол бачыць на адлегласці да двух кіламетраў.

Шэраг адаптацый, якія выявіліся ў здольнасці хутка вызначыць велічыню аб’екта і адлегласць да яго, развіліся ў выніку эвалюцыі. Вялікія вочы дазваляюць адлюстроўваць буйнейшы малюнак на сятчатцы вока, а значна вышэйшая шчыльнасць святлоадчувальных клетак (палачак і колбачак) робіць яго больш выразным і дэталёвым. Пры гэтым у кожным воку прысутнічаюць не адна, як у многіх жывёл, а дзве цэнтральныя ямкі — зоны максімальнай канцэнтрацыі рэцэптараў (такая ж асаблівасць ёсць у некаторых іншых груп птушак, якім патрабуецца павышаная канцэнтрацыя ўвагі — калібры, зімародка і ластавак). Асаблівыя колцавыя мышцы хутка факусіруюць крышталік вока на бягучай жывёле, не губляючы яе з поля зроку — асаблівасць, вядомая пад назвай акамадацыя. Рухомая шыя здольна паварочваць галаву на 270 градусаў, як у соў, што істотна павялічвае сектар агляду.

Надброўная складка, якая надае драпежнікам грозны «нахмураны» выгляд, абараняе вочы ад яркага сонечнага святла, а мігальная перапонка ў ніжняй частцы вейка засцерагае іх ад пападання часціц пылу. З чалавекам беркута аб’ядноўваюць рэдкі сярод жывёл бінакулярны зрок і здольнасць адрозніваць колеры — першае дазваляе сумяшчаць малюнкі з абодвух вачэй, ствараючы стэрэаскапічны эфект, другое паляпшае выяўленне нерухомых аб’ектаў на мясцовасці.

Палёт У пошуках ежы беркут часцей за ўсё падоўгу лунае высока ва ўзыходзячых патоках цёплага паветра, пры гэтым крылы злёгку прыўзнятыя над корпусам і V-падобна выцягнутыя ўверх. Іншы спосаб палявання — палёт на невялікай вышыні падобна цецяроўніку з мэтай застаць здабычу знянацку. Махаючы палёт лёгкі і манеўраны, з моцнымі і глыбокімі ўзмахамі крылаў. Арол лёгка кіруе ў паветры нават пры вельмі моцных парывах ветру. Прымеціўшы патэнцыйную ахвяру, беркут пікіруе на яе, пры гэтым яго хуткасць можа дасягаць .

Голас Беркут — маўклівая птушка, крычыць у асноўным падчас токавага палёту, пры зносінах з птушанятамі і абароне тэрыторыі. Часам у палёце чутны тонкі меладычны посвіст «клюх…». Акрамя таго, выдае тыповы для арлоў звонкі клёкат, які трохі нагадвае сабачы брэх — «к’як-к’як-к’як», але без каркаючых нот, як у арла-магільніка, стэпавага арла або арланаў.

Распаўсюджанне

Арэал

Беркут распаўсюджаны спарадычна на большай частцы тэрыторыі Галарктыкі. Яго біятопы: горы або нізіны са старымі лясамі паблiзу адкрытых тэрыторый, якія слаба заселены (выкарыстоўваюцца як месцы палявання); водна-балотныя тэрыторыі, скалістыя ўзбярэжжы, паўпустыні з групамi саксаулу.

У Паўночнай Амерыцы гняздуецца пераважна ў заходняй палове кантынента ад Хрыбта Брукса на Алясцы на поўдзень да цэнтральных раёнаў Мексікі, а таксама ў невялікай колькасці на ўсходзе Канады і ЗША. У Паўночнай Афрыцы жыве месцамі ад Марока на ўсход да Туніса, а таксама ў раёне ўзбярэжжа Чырвонага мора. У Еўропе гнездавы арэал мазаічны, звязаны пераважна з горнымі раёнамі ў паўднёвай і цэнтральнай частцы, Шатландыі, Паўночнай Скандынавіі, Каўказа, Турцыі (у тым ліку азіяцкая частка), а таксама з раўнінамі Беларусі (у асноўным у Паазер’і, таксама на Палессі), Прыбалтыкі і Расіі. Сустракаецца на астравах Міжземнага мора — Балеарскія, Корсіцы, Сардзініі, Сіцыліі і Крыце. У Азіі распаўсюджаны на поўдзень да Сінайскага паўвострава, Ірака, Ірана, Афганістана, паўднёвых схілаў Гімалаяў, горнай Паўночнай М’янмы і кітайскай правінцыі Юньнань. Акрамя таго, гняздуецца на японскім востраве Хонсю і, магчыма, на Хакайда і Сікоку.

Распаўсюджаны на 3/4 тэрыторыі Расіі, аднак амаль усюды рэдкі і гняздуецца толькі асобнымі парамі. Сустракаецца амаль ва ўсёй лясной зоне (за выключэннем паласы лесатундры і Прыамур’я), у горных сістэмах на поўдні краіны (Каўказ, Саяны і Алтай), а таксама ў раёне возера Ханка на крайнім поўдні Прымор’я. У еўрапейскай частцы распаўсюджаны на поўначы на ​​Кольскім паўвостраве да 69° з. ш., Да раёна Архангельска, у даліне Пячоры да 67° с. ш. У Заходняй Сібіры гняздуецца на поўнач да 68° з. ш., Ва Усходняй да 71° з. ш., На Далёкім Усходзе да даліны Малога Анюя, Паўночнай часткі басейна Анадыр і Камчаткі

На Беларусі вельмі рэдкі від, адзінкавыя пары вядомы на гнездаванні ў паўночнай частцы краіны; месцамі сустракаецца ўзімку.

Міграцыі Вядзе пераважна аселае жыццё. Толькі на паўночнай перыферыі арэала (прыкладна на поўнач ад 55-й паралелі) у Расіі і Паўночнай Амерыцы, дзе дзічына, на якую палююць птушкі (напрыклад, суркі), упадае ў спячку, частка беркутаў на зіму качуе на поўдзень, тым не менш застаючыся ў межах гнездавога арэала або ў непасрэднай блізкасці ад яго. Маладыя птушкі больш схільныя да далёкіх перамяшчэнняў, злятаюць раней за астатніх і на большую адлегласць. Дарослыя арлы імкнуцца трымацца паблізу ад гнездавых участкаў і ў выпадку патрэбы толькі нязначна перамяшчаюцца на поўдзень. У гарах беркуты здзяйсняюць вертыкальныя качаванні, зімой спускаючыся ў менш снежныя даліны. У Паўночнай Амерыцы асенні адлёт пачынаецца ў верасні, вяртанне да месцаў гняздавання ў пачатку лютага і пазней.

Месцапражыванні

Засяляе разнастайныя адкрытыя і часткова парослыя ландшафты, якія рэдка наведваюцца людзьмі, у тым ліку тундру, лесатундру, месцы, парослыя хмызняком, высокаствольныя іглічныя і змешаныя лясы з адкрытымі ўчасткамі, стэп, паўпустынныя каньёны. Найбольшай шчыльнасці рассялення дасягае ва ўзгорыстай мясцовасці і гарах, дзе ў гнездавы перыяд сустракаецца ў міжгорных далінах і альпійскіх лугах на вышыні да 3600 м над узроўнем мора. У раўнінных лясах часта выбірае парослыя дравяністай расліннасцю «выспы» пасярод сфагнавых балот, схілы рачных далін. Для пабудовы гнязда і адпачынку выбірае цяжкадаступныя скалістыя ўступы або вялікія дрэвы з тоўстымі гарызантальнымі галінамі. Кармавая тэрыторыя знаходзіцца ў радыусе да 7 км ад гнязда — як правіла, гэта шырокія адкрытыя прасторы, дзе жывуць зайцы, грызуны і іншая прыдатная дзічына — напрыклад, балоты, даліны рэк, высечкі, гары, верасовыя пусткі і пашы. У густым лесе беркут ніколі не палюе — шырокі размах крылаў не дазваляе яму лавіраваць паміж дрэвамі.

У няволі Да жыцця ў няволі беркут прызвычайваецца нядрэнна, працягласць яго жыцця ў заапарках дасягае 60 і болей гадоў, але там ён не размнажаецца. У Казахстане і Сярэдняй Азіі беркута са старадаўніх часоў прыручаюць і выкарыстоўваюць на паляванні. Арол здабывае для людзей зайцаў, ліс, маладых ваўкоў і розных птушак. Прычым прыручаная птушка можа жыць у гаспадара многія гады, цярпліва выконваючы свае паляўнічыя абавязкі.

Харчаванне

Рацыён Палюе на разнастайную дзічыну, у тым ліку і буйную, лёгка прыстасоўваючыся да ўмоў пэўнай мясцовасці і пэўнага часу года. Нярэдка ў рацыёне пераважаюць , , , , , (напрыклад, у Балгарыі да 20 % корму прыпадае на чарапах). Часам нападае на жывёл, якія значна пераўзыходзяць яго па вазе і памерах, асабліва хворых ці маладняк — , , , .

Харчуецца беркут таксама вавёркамі, мышамі, цецерукамі, гусямі, глушцамі, можа справіцца з дзікімі казламі, лісіцамі і іншымі жывёламі.

У савецкай літаратуры сярод здабычы беркута часта ўпамінаюцца розныя грызуны (пачынаючы ад дробных ), , , , , , нованароджаныя і . Часта палюе на птушак — , , , , , , , хатніх , і нават .

На поўдні арэала есць , і іншых паўзуноў і земнаводных. Ахвотна ўжывае ў ежу і падаль, асабліва ў халодную пару года.

Паводле даследаванняў сутачная патрэбнасць беркута складае 230—250 г мяса ў дзень. Пры неабходнасці ён здольны пратрымацца без ежы адзін тыдзень.

Спосаб палявання