Катынскі расстрэл ( — «катынскае злачынства») — савецкае вайсковае злачынства, масавыя забойствы польскіх грамадзян, галоўным чынам палонных афіцэраў польскага войска, здзейсненыя вясной 1940 года. Катынь — лясны масіў за 30 км на захад ад Смаленска, дзе расстрэлы здзяйсняліся паводле рашэння «тройкі» НКУС СССР адпаведна пастановы Палітбюро ЦК УКП(б) ад 5 сакавіка 1940 годаРешение Политбюро ЦК ВКП(б) от 5 марта 1940 года. Sanford, George. «Katyn And The Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory». Routledge, 2005. Fischer, Benjamin B., «The Katyn Controversy: Stalin’s Killing Field ». «Studies in Intelligence», Winter 1999—2000.. Паводле абнародаваных архіўных дакументаў, агулам расстраляна 21 857 чалавек«Катынь: хроника событий» : Справка Международного общества «Мемориал» // Полит.ру, 19 марта 2008..
У верасні-кастрычніку 1939 года польскія афіцэры былі інтэрніраваны Чырвонай Арміяй у час паходу ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну і зняволены ў лагеры ваеннапалонных у Казельску (Смаленская, цяпер Калужская вобласць). У красавіку-маі 1940 года былі расстраляны каля 4400ЭГБ польскіх афіцэраў.
Тэрмін «Катынскі расстрэл» спачатку выкарыстоўваўся ў дачыненні пакарання смерцю польскіх афіцэраў у Катынскім лесе. Пасля знаходжання іншых масавых пахаванняў польскіх грамадзян, а таксама савецкіх архіўных дакументаў, якія сведчылі пра расстрэлы, тэрміны «Катынскі расстрэл» і «Катынскае злачынства» сталі ўжываць таксама ў адносінах да праведзеных у красавіка-маі 1940 года расстрэлаў польскіх грамадзян, якія змяшчаліся ў розных лагерах і турмах НКУС СССР.
Вядомыя чатыры групы масавых пахаванняў ахвяр расстрэлу: у Катынскім лесе, паблізу , на ўскраіне Харкава і каля пасёлка пад Кіевам. Да эксгумацыйных работ 1990-х гадоў было дакладна вядома толькі аб Катынскім пахаванні, таму за серыяй злачынстваў на розных тэрыторыях замацавалася назва менавіта гэтай лакацыі.
Упершыню пра Катынь даведаліся ад мясцовых жыхароў польскія чыгуначнікі, якія ў 1942 годзе працавалі пад Смаленскам у нямецкіх брыгадах. У сакавіку-красавіку 1943 года група нямецкіх экспертаў на чале з прафесарам Буцам выявіла ў Катынскім лесе 8 брацкіх магіл. 10 красавіка 1943 года немцы накіравалі ў Катынь групу польскіх грамадскіх дзеячаў з Варшавы і Кракава. 13 красавіка 1943 года нямецкае радыё паведаміла ўсяму свету пра пахаванні ў Катыні і назвала лічбу 10 тысяч чалавек.
Пра знаходжанне масавых пахаванняў у Катынскім лесе ў 1943 годзе заявіў Рудольф-Крыстоф фон Герсдарф, прадстаўнік Германіі, якая акупавала гэтыя тэрыторыі падчас рэалізацыі аперацыі «Барбароса». Скліканая Германіяй міжнародная камісія правяла экспертызу і вырашыла, што расстрэлы здзейснены НКУС увесну 1940 года. У сваю чаргу Савецкі Саюз адмаўляў сваё дачыненне да таго, што адбылося.
15 красавіка 1943 года савецкі ўрад адхіліў сваё дачыненне да знішчэння польскіх афіцэраў і абвінаваціў у гэтым злачынстве немцаў. Паводле паведамлення ТАСС, польскія ваеннапалонныя ўдзельнічалі ў будаўнічых работах пад Смаленскам і ў час летняга нямецкага наступлення 1941 года былі ўзяты ў палон і потым знішчаны. Пасля вызвалення ў верасні 1943 года Смаленска савецкімі войскамі была створана «Спецыяльная камісія па ўстанаўленні і расследаванні абставін расстрэлу нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў Катынскім лесе ваеннапалонных польскіх афіцэраў» на чале з акадэмікам Мікалаем Бурдэнкам. Яна эксгуміравала ў Катыні 925 трупаў, знайшла рэчавыя доказы, дакументы і зрабіла вывад, што польскіх афіцэраў восенню 1941 расстралялі немцы. Савецкае расследаванне Катынскай справы (1943—1944) вырашыла, што польскія грамадзяне былі расстраляны нямецкімі акупацыйнымі войскамі. Паведамленне камісіі было апублікавана ў газеце «Правда» (26 студзеня 1944 года), «Комсомольская правда» (27 студзеня 1944 года). Гэта заключэнне было афіцыйным пунктам погляду ў СССР і краінах Варшаўскага дагавора да 1990 года, калі кіраўніцтва СССР афіцыйна прызнала адказнасць НКУС СССРИнтерфакс: «Новый ход катынскому делу».
13 красавіка 1990 года Прэзідэнт СССР М. Гарбачоў перадаў Прэзідэнту Рэспублікі Польшча В. Ярузельскаму копіі знойдзеных быццам бы ў самы апошні час савецкімі архівістамі і гісторыкамі спісаў і іншых матэрыялаў былога Галоўнага ўпраўлення па справах ваеннапалонных і інтэрніраваных НКУС СССР. Пры гэтым Гарбачоў падкрэсліў, што тысячы польскіх грамадзян, якія загінулі ў смаленскіх лясах паўстагоддзя таму назад, сталі ахвярамі Л. Берыі і яго падручных.
Расследаванне Галоўнай ваеннай пракуратуры Расіі, якое завяршылася ў 2004 годзе, пацвердзіла вынясенне «тройкай НКУС» смяротных прысудаў 14 542 польскім ваеннапалонным па вінавачанні ў здзяйсненні дзяржаўных злачынстваў і дакладна выявіла смерць 1803 чалавек і асобу 22 з іхОтвет ГВП на письмо общества «Мемориал» .
Тэма Катынскага расстрэлу працяглы час ускладняла польска-расійскія адносіны. У 2010 годзе прэзідэнт Расіі Д. А. Мядзведзеў адзначыў: «Катынская трагедыя — гэты вынік злачынства І. Сталіна і шэрага яго паслугачоў. Пазіцыя расійскай дзяржавы па гэтым пытанні даўно сфармулявана і застаецца нязменнай»КПРФ назвала фальсификацией официальную версию Катынского расстрела:: Общество:: Top.rbc.ru.
10 красавіка 2010 года пад Смаленскам пацярпеў крушэнне самалёт прэзідэнта Польшчы Леха Качыньскага Ту-154. На борце самалёта знаходзілася 96 чалавек — 88 пасажыраў і 8 членаў экіпажа, якія ляцелі на жалобныя мерапрыемствы ў Катыні з нагоды 70-годдзя Катынскага злачынства.
26 лістапада 2010 года Дзярждума Расіі прыняла заяву «Аб Катынскай трагедыі і яе ахвярах», у якой прызнае, што масавы расстрэл польскіх грамадзян у Катыні быў зроблены згодна прамому ўказанню Сталіна і іншых савецкіх кіраўнікоўМосква готова обсуждать реабилитацию жертв Катыни:: Политика:: Top.rbc.ru і з'яўляецца злачынствам сталінскага рэжымаБи-Би-Си: «Дума признала расстрел в Катыни преступлением Сталина».
У красавіку 2012 года ЕСПЧ класіфікаваў Катынскі расстрэл як ваеннае злачынстваЕСПЧ признал расстрел польских офицеров в Катыни военным преступлением.
Паланенне польскіх афіцэраў
Падзел Польшчы
1 верасня 1939 года Германія напала на Польшчу.
3 верасня 1939 года Англія і Францыя, выконваючы прынятыя перад Польшчай абавязанні, абвясцілі Германіі вайну, што атрымала назву «Дзіўная вайна», бо 110 французскіх і англійскіх дывізій «абсалютна не дзейнічалі» супраць 23 нямецкіх дывізійдоктар гістарычных навук В. Шаўчэнка, «Начало Второй мировой».
17 верасня на тэрыторыю Польшчы ўступілі сілы РСЧА. У афіцыйнай ноце Масква тлумачыла гэтыя дзеянні развалам польскай дзяржавы і патрэбай абараніць пераважалае ў гэтых абласцях украінскае і беларускае насельніцтваВступление Советского Союза во вторую мировую войну. Документы и фотографии 1939 года Наш ответ Керзону запоздал?. Англія і Францыя не абвясцілі вайну СССР.
Увод савецкіх войскаў у Польшчу быў ажыццёўлены ў адпаведнасці з размежаваннем сфер зацікаўленняў па Сакрэтнаму дадатковаму пратаколу да Дагаворам аб ненападзе паміж Германіяй і Савецкім СаюзамМ. И. Семиряга. Тайны сталинской дипломатии. 1939—1941. — М.: Высшая школа, 1992. — 303 с.Н. С. Лебедева. Четвёртый раздел Польши и катынская трагедия. — М.: РГГУ, 1996. — «Другая война. 1939—1945» с. 237—295У. Ширер. Взлёт и падение Третьего рейха. Часть 14. На очереди Польша..
Чырвоная Армія заняла тэрыторыі Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі, якія ўваходзілі па Рыжскаму мірнаму дагавору 1921 года ў склад Польшчы, а до 1917 года — у склад Расійскай і Аўстра-Венгерскай імперый (Гродзенская, Валынская і інш. губерні, Галічына).
Намеснік наркама замежных спраў СССР У. П. Пацёмкін у 1938 годзе выказваўся пра магчымасць у хуткай будучыні «чацвёртага падзелу Польшчы»Рид А., Фишер Д. Смертельное объятие: Гитлер, Сталин и нацистско-советский пакт, 1939—1941 // Сборник Международные коалиции и договоры накануне и во время Второй мировой войны. — М., ИНИОН РАН, 1990.И. С. Яжборовская, А. Ю. Яблоков, B.C. Парсаданова. Катынский синдром в советско-польских и российско-польских отношениях. Глава 1. — М., РОССПЭН, 2001. ISBN 5-8243-0197-2. Такая назва для падзей верасня-кастрычніка 1939 года часам ужываецца і ў сучаснай гістарыяграфііН. С. Лебедева. Четвёртый раздел Польши и катынская трагедия. «Другая война. 1939—1945», Российский государственный гуманитарныый университет, 1996, с. 237—295.
Палонныя і інтэрнаваныя
19 верасня 1939 года загадам Народнага камісара ўнутраных спраў СССР № 0308 было створана Кіраванне па справах ваеннапалонных і інтэрнаваных (УПВИ) пры НКУС СССР і арганізаваны 8 лагераў для зместу польскіх ваеннапалонных (Асташкаўскі, Юхноўскі, Казельскі, Пуціўльскі, Казельшчанскі, Старабельскі, Южскі і Аранскі). Начальнікам кіравання быў прызначаны маёр Пётр Сапруненка, які працаваў у сакратарыяце Берыі, Документ № 11, Приказ Народного комиссара внутренних дел Союза ССР 19 сентября 1939 года № 0308.
Усяго падчас пасоўвання Чырвонай Арміі было ўзята ў палон до паўмільёнаМельтюхов М. И, Отчёт Украинского и Белорусского фронтов Красной Армии, с. 367. польскіх грамадзян. Большасць з іх былі неўзабаве вызвалены, і ў лагеры НКУС трапілі 130 242 чалавекіВ. Парсаданова. К истории катынского дела. // № 3 журнала «Новая и новейшая история» 1990 год, сярод якіх былі як вайскоўцы польскай арміі, гэтак і іншыя асобы, якіх кіраўніцтва Савецкага Саюза злічыла «падазронымі» з-за іх імкнення да аднаўлення незалежнасці Польшчы.
Паводле рашэння Палітбюро ЦК УКП(б) ад 3 кастрычніка 1939 года«Катынь. Пленники необъявленной войны. Документы». М.: МФ «Демократия», 1999. Документ № 37, шарагоўцаў і унтэр-афіцэраў, выхадцаў з тэрыторый Польшчы, што адышлі да СССР, распусцілі па дамах, а больш за 40 тысяч жыхароў Заходняй і Цэнтральнай Польшчы перадалі Германіі. Астатнія ваеннапалонныя былі размеркаваны наступным чынам«Катынь. Пленники необъявленной войны. Документы». М.: МФ «Демократия», 1999. Документ № 76:
+КатэгорыяРазмяшчэннеКолькасць Афіцэрскі склад Старабельскі (Луганская вобласць) 4 000 чал. Афіцэрскі склад Казельскі (Опціна пустынь) 5 000 чал. Жандары, паліцыянты і ім адпаведныя Асташкаўскі лагер (Ніла-Сталобенская пустынь) 4 700 чал. Шарагоўцы і мал. камсастаў будаванне дарогі Наваград-Валынскі — Львоў 18 000 чал. Шарагоўцы і мал. камсастаў Наркамчармет на працу ў Крыварожскім басейне прыкладна 10 000 чал. РАЗАМ прыкладна 41 700 чал.+
З красавіка-мая 1940 года ад афіцэраў, якія змяшчаліся ў трох лагерах — Асташкаўскім, Казельскам і Старабельскім, — перасталі прыходзіць лісты, якія даходзілі да сем'яў праз Міжнародны Чырвоны Крыж, і сем'і гэтых афіцэраў ужо больш не атрымалі ніводнага паштовага адпраўленняВ. В. Снегирев «Это было в Старобельске. Эхо Катынской трагедии: Свидетели и документы рассказывают» Луганск 2004 год. ISBN 5-7707-1244-9Уинстон Черчилль Вторая мировая война Том 3. Часть 42 В шести томах. Книга вторая. Том 3—4. «Военное издательство», 1991 ISBN 5-203-00706-3.
Расстрэл
Як сведчаць абнародаваныя ў 1992 годзе дакументы, 3 сакавіка 1940 года«По номерам других писем Берии и документам, в которых цифры точно совпадают с 3 марта, нам удалось точно установить — 3 марта.» Цитата по: «Катынь — боль не только Польши, но и России» (Выступление Лебедевой Н. С.) народны камісар унутраных спраў Л. П. Берыя прапанаваў Палітбюро ЦК УКП(б): «У лагерах для ваеннапалонных НКУС СССР і ў турмах заходніх абласцей Украіны і Беларусі ў наш час утрымліваецца вялікая колькасць былых афіцэраў польскай арміі, былых працаўнікоў польскай паліцыі і разведвальных органаў, членаў польскіх нацыяналістычных контррэвалюцыйных партый, удзельнікаў выкрытых контррэвалюцыйных паўстанцкіх арганізацый, перабежчыкаў і інш. Усе яны з'яўляюцца клятымі ворагамі савецкай улады, перапоўненымі нянавісці да савецкага ладу. <…> У лагерах для ваеннапалонных утрымліваецца ўсяго (не лічачы салдат і унтэр-афіцэрскага складу) 14 736 былых афіцэраў, службоўцаў, абшарнікаў, паліцэйскіх, жандараў, турэмнікаў, асаднікаў і раведчыкаў, па нацыянальнасці звыш 97 % — палякі. <…> Выходзячы з таго, што ўсё яны з'яўляюцца закаранелымі, непапраўнымі ворагамі савецкай уладзе, НКУС СССР лічыць патрэбным: <…>