L'esperantu y el Novial son dos llingües planiaes qu'adoptaron enfoques radicalmente distintos pal problema d'apurrir una llingua auxiliar internacional. La so principal diferencia ye qu'ente que l'Esperantu ye un idioma esquemáticu, con una gramática invariable, el Novial toma más un enfoque de "llinguaxe natural", que la so gramática y vocabulariu varia pa tratar de caltener un soníu natural. Demográficamente, l'Esperantu tien miles de vegaes más falantes que'l Novial.

Alfabetu y pronunciación

Tanto l'Esperantu como'l Novial escríbense usando versiones del alfabetu llatín. L'alfabetu del esperantu tien 28 lletres: 22 ensin signos diacríticos y 6 colos signos diacríticos únicos del Esperantu ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ y ŭ.Fundamentu d'Esperantu y Enconto esperantu en llinia Gramática, alfabetu Novial utiliza l'estándar de 26 lletres del alfabetu llatín, ensin diacríticos.Novial, pronunciación, Wikilibros (N'Inglés)De siguío preséntase a manera de comparanza, una tabla col vocabulariu del Esperantu y Novial, col Alfabetu Fonéticu Internacional (IPA)

<center> Esperantu <center> IPA <center>Novial <center> A, a <center> <center> A, a <center> B, b <center> <center> B, b <center> C, c <center> <center> Ts, ts; S, s <center> Ĉ, ĉ <center> <center> Ch, ch; Sh, sh <center> D, d <center> <center> D, d <center> E, e <center> o <center> E, e <center> F, f <center> <center> F, f <center> G, g <center> <center> G, g <center> Ĝ, ĝ <center> <center> J, j <center> H, h <center> <center> H, h <center> Ĥ, ĥ <center> <center> K, k <center> I, i <center> <center> I, i <center> J, j <center> <center> Y, y <center> Ĵ, ĵ <center> <center> J, j <center> K, k <center> <center> K, k <center> L, l <center> <center> L, l <center> M, m <center> <center> M, m <center> N, n <center> <center> N, n <center> O, o <center> o <center> O, o <center> P, p <center> <center> P, p <center> Kv kv <center> <center> Qu, qu <center> R, r <center> <center> R, r <center> S, s <center> <center> S, s; Z, z <center> Ŝ, ŝ <center> <center> Sh, sh; Ch, ch <center> T, t <center> <center> T, t <center> U, u <center> <center> U, u <center> Ŭ, ŭ <center> <center> U, u (dempués d'una vocal) <center> V, v <center> <center> V, v; W, w <center> Ks, ks; kz <center> <center> X, x <center> Z, z <center> <center> Z, z; S, s

N'Esperantu una lletra correspuende a un fonema y un fonema correspuende a una sola lletra: nun hai dígrafos.J. Paluzie-Borrel, Lexicón Esperantu,Editorial Ramón Sopena,383 páxines, isbn 84-303-0148-8, Gramática, Numberal 9, páx.8 El Novial tien 3 dígrafos: ch, sh y qu, c y q son esclusivos d'estos dígrafos (sacante nos nomes propios estranxeros) y nun almiten ambigüedá, cuando s y h son fonemes separaos esto indícase por aciu la separación d'un guión: s-h. El Novial dexa delles combinaciones de dos vocales pa ser pronunciaes yá seya como dos vocales por separáu o como diptongos, por casu, au, eu y oi pronúnciase como una "a" más una "w" (a + W), una "e" más una "w" (e + W) y una "o" más una "y" (o + y), respeutivamente, tamién ie, io y ia pueden pronunciase como una "y" más una "e" (y + e), una "y" más una "o" (y + o) y una "r" más una "a" (y + a), respeutivamente.

Na escritura nin l'Esperantu nin Novial presenten nengún problema. Sicasí, los signos diacríticos del esperantu riquen métodos especiales pa escribir ya imprimir. Pa solucionar esto surdió'l métodu orixinal de dígrafos qu'agora se conoz como'l "sistema H", que emplega l'usu de los dígrafos <ch>, <gh>, <hh>, <jh>, <sh> y el <o> d'una sola lletra en llugar de los diacríticos ordinarios del Esperantu cuando estos nun tán disponibles. Tamién ye bien usáu, cuantimás n'ordenadores, l'usu del llamáu "sistema X" el cual emplega los dígrafos ‹cx›, ‹gx›, ‹hx›, ‹jx›, ‹sx› y ‹ux› pa reemplazar les lletres diacrítiques del esperantu, sicasí non ye un sistema oficial.

Nomes de personales

Los pronomes personales del Esperantu terminen toos en "i",J. Paluzie-Borrel, Lexicón Esperantu,Editorial Ramón Sopena,383 páxines, isbn 84-303-0148-8, Gramática Ampliada,Pronomes, páx.14Fundamentu d'Esperantu, Gramática, Pronomes y dalgunos pueden ser difíciles d'estremar nun ambiente ruidoso (principalmente mi y ni). Los pronomes personales del Novial usen más lletres lo que dexaría una diferenciación más fácil, anque dalgunos anoten que la diferencia namái esta na consonante inicial (por casu, nus, vus y lus). Una forma más de nus ye nos, más distinta que les anteriores, s'hai utiliza n'ocasiones. El Novial, nun estrema les formes familiar y cortés de "tu" (por casu, tu y usté). L'inventor del Novial, Otto Jespersen, argumentó que tal distinción nun tien llugar nun llinguaxe destináu namái pa usu internacional. Esta distinción si ta disponible n'Esperantu, pero utilízase pocu na práctica(vi seria "usté" y ci seria "tu", pero esti cuasi nun s'usa).Wikibook, Esperantu,Gramática,Pronomes,Pronomes personales y posesivos

+Pronomessingularpluralindef.1st2nd3rd1st2nd3rdfamiliarformalm.f.n.sin género.m.f.n.sin géneroAsturianuYoTú¹Vos/Usté¹ElEllaEso/a(animal o cosa)ElloNósVósEllosElles Esosunu/unaesperantomici¹vi¹liŝiĝiĝi²nivi   ilioninovialmevuvulolalulenusvusloslaslusleson

¹ci y tu, magar téunicamente son les formes familiares de la pallabra "usté" n'Esperantu y Español, respeutivamente, cuasi nunca s'utiliza'l términu ci n'esperantu. Zamenhof mesmu nun inclúin el pronome nel primer llibru sobre l'esperantu y namái dempués de mala gana; dempués desaconseyo l'usu ci en base de que les distintes cultures tienen tradiciones contradictories sobre l'usu de les formes familiar y formal de "usté", y que una llingua universal tien d'evitar el problema a cencielles utilizando'l formulariu oficial en toles situaciones. Novial utiliza vu namái como'l singular "tu".

² tiu, "esa persona", suelse utilizar nesta circunstancia, una y bones munches persones resúlta-yos natural usar "esi/a", en referencia a los seres humanos.

El sistema de Novial usa una correspondencia sistemática ente les formes singular y plural correspondientes (esto ye, vu, vus, lo, los, la, las, lu, lus, le, les). Nel sentíu estrictu "nós" nun ye'l plural de "yo", porque "munchos yoes" nun tien sentíu. Jespersen suxirió que nu, el singular de nus, podría ser utilizáu como un "nós verdaderu". El marcáu opcional del sexu en Novial, especialmente na tercer persona del plural, dexa una mayor flexibilidá que n'Esperantu, siquier nesti casu. Exactamente'l mesmu sistema aplicar a otros pronomes y nomes con diferencies de sexu.

Marcando'l xéneru

La mayoría de les pallabres del Esperantu son neutrales al xéneru ("tabla", "yerba", etc.) Sicasí, l'Esperantu asume'l xéneru masculín por defectu n'otres pallabres, sobre manera pallabres que traten de les rellaciones familiares, profesionales y dellos animales. Estes pallabres pueden faese femenines col usu del sufixu femenín -ino. Hai un sufixu non oficial n'Esperantu, que significa dar a la pallabra sexu masculín, -iĉoWIKIBOOKS, L'Esperantu, xéneru (vease la reforma de xéneru nel Esperantu) Tamién hai un prefixu oficial esistente, vir-. col mesmu significáu. En contraste'l Novial tien un sistema simétricu, imparcial, tantu pa los sustantivos y los pronomes que marca yá seya masculín, femenín, epicenu o inanimáu.

Sistema verbal

Les gramátiques del Novial y del Esperantu son bien distintos na forma en que dellos tiempos gramaticales, maneres y voces de los verbos de dambos utilicen una combinación de los verbos auxiliares y terminaciones de verbos(sufixos). Sicasí, el Novial utiliza munchos más verbos auxiliares y poques terminaciones, ente que l'Esperantu namái utiliza un verbu auxiliar y un gran númberu de sufixos. En Novial toles formes verbales son independientes de la persona (primer, segunda o tercer persona) y númberu (singular o plural). N'Esperantu les formes verbales son independientes de la persona, pero los tiempos compuestos, con participios, riquen que'l participiu (que ye un axetivu) concuerde col suxetu del verbu en númberu (singular o plural).J. Paluzie-Borrel, Lexicón Esperantu,Editorial Ramón Sopena,383 páxines, isbn 84-303-0148-8, Gramática Ampliada,Axetivu, páx.11

Los tiempos continuos son menos comunes en dambos idiomes, que n'otros idiomes como l'EspañolJ. Paluzie-Borrel, Lexicón Esperantu,Editorial Ramón Sopena,383 páxines, isbn 84-303-0148-8, Gramática Ampliada,Tiempos Compuestos, páx.19 o l'inglés. Na siguiente tabla indíquense los sufixos separaos por guiones. Les formes alternatives col mesmu significáu tán ente paréntesis. Nes formes d'Esperantu una "j" indica la forma en plural (esto ye, añadiendo la j a la finFundamentu d'Esperantu, Gramática, Númberu y Xéneru). Nos casos en qu'apaez un "yo" ente paréntesis, utilízase por que'l llector rellacione la frase cola primer persona y depués pueda rellacionalo col restu de pronomes.

Voz activa

+Active Voice <center> Asturianu <center> Esperantu <center>Novial <center> Infinitivu <center> amar <center> am-i<center> ama <center> Presente simple <center> (yo) amu <center> am-as <center> ama <center> Futuru <center> voi amar <center> am-os <center> sal ama <center> Pasáu simple <center> (yo) amé <center> am-is <center> did ama (ama-d) <center> Pretéritu perfectu compuestu <center> amé <center> est-as am-int-a(j) <center> ha ama <center> Pluscuamperfeutu <center> amara<center> est-is am-int-a(j) <center> ha-d ama <center> Futuru perfectu <center> amaría <center> est-os am-int-a(j) <center> sal hai ama <center> Futuru nel pasáu <center> (yo) había (hubi) d'amar<center> est-is am-ont-a(j) <center> sal-ed ama <center> Condicional <center> amaría <center> am-us <center> vud ama <center> Condicional perfectu <center> Hubiera (habría o hubiera) d'amar <center> est-us am-int-a(j) <center> vud ha ama <center> Primer imperativu <center> ¡amémonos!<center> ni am-o! <center> let nus ama! <center> Segundu imperativu<center> ¡ama! (tu) <center> am-o! <center> ama! <center> Presente continuu <center> tar amando <center> est-as am-ant-a(j) <center> ye ama-nt <center> Futuru continuu <center> (yo) voi tar amando <center> est-os am-ant-a(j) <center> sal es ama-nt <center> Pasáu continuu <center> amaba <center> est-is am-ant-a(j) <center> did es (es-ed) ama-nt

Formación de pallabres

N'Esperantu, la mayoría de les pallabres creyer a partir d'una determinada cantidá de raigaños, terminaciones, y afixos. Esto dexa una cantidá relativamente baxa de pallabres, lo que resulta nun aprendizaxe muncho más senciellu. Sicasí, dalgunos tán d'alcuerdu en qu'esto resulta nuna fuerte dependencia de los afixos más comunes. Por casu, l'Esperantu depende notoriamente y en gran midida del prefixu mal- pa formar el contrariu o opuestu d'un axetivu o un verbu. El prefixu equivalente en Novial ye des-, pero utilizar nun grau enforma menor.

Pequeña comparanza ente los idiomes

"El Padre nuesu" en dambos idiomes:

Versión n'esperantu: Patro nia, kiu estas en la ĉielo, Via nomo estu sanktigita. Venu Via regno, plenumiĝu Via volo, kiel en la ĉielo, tiel ankaŭ sur la tero. Nian panon ĉiutagan donu al ni hodiaŭ. Kaj pardonu al ni niajn ŝuldojn, kiel ankaŭ ni pardonas al niaj ŝuldantoj. Kaj ne konduku nin en tenton, sed liberigu nin de la malbono. Amen.Versión en novial: Nusen Patre, kel es in siele, mey vun nome bli sanktifika, mey vun regno veni; mey on fa vun volio kom in siele anke sur tere. Dona a nus disidi li omnidiali pane, e pardona a nus nusen ofensos, kom anke nus pardona a nusen ofensantes, e non dukte nus en tentatione, ma liberisa nus fro malu. Amen.

Referencies

Categoría:Comparanza ente idiomes Categoría:Esperantu Categoría:Llingües artificiales Categoría:Novial

Categoría:Wikipedia:Correxir/Revisar títulu