thumb|250px|right|Bustu de Antínoo de la Villa Adriana, en Tívoli. Anguaño nel Louvre.
Antínoo o Antinoo (en griegu Aντίνοος, llatinizáu como Antinous; Bitinio-Claudiópolis, Bitinia, 27 de payares d'ente 110 y 115 -ríu Nilu, xunto a Besa, 30 d'ochobre de 130, o pocu antes) foi un mozu de gran guapura, favoritu y amante del emperador romanu Adriano. Tres la so muerte foi divinizáu y rindióse-y cultu. Munchos de les semeyes que se fixeron d'él hanse calteníu hasta los nuesos díes. Dende'l Renacimientu hasta l'actualidá, Antínoo foi bien representáu nel arte, especialmente na escultura, y la so enigmática figura captó l'atención de numberosos artistes.
Vida y lleenda thumb|Bustu de mármol d'Adriano, del . Güei nel Palazzo dei Conservatori. Anque Antínoo ye en realidá un personaxe bien pocu conocíu, el so significáu actual nun depende tanto de los acontecimientos de la so vida como del so enaltecimientu posterior, del que llegaron numberosos testimonios hasta los nuesos díes. Yá na Antigüedá, los pocos datos auténticos alrodiu de la so vida entemecer con lleendes. La fascinación qu'hasta güei exerz Antínoo básase, fundamentalmente, na so rellación col emperador Adriano y nes numberoses obres d'arte que fueron creaes en memoria so. La personalidá que subyace a los escasos datos y les obres d'arte nun pudo ser reconstruyida por aciu la investigación histórica.
Saber con certidume que Antínoo nació en Bitinio-Claudiópolis, ciudá de la rexón de Bitinia, nel noroeste d'Asia Menor, ente los años 110 y 115. Conocíu na hestoria como «l'emperador viaxeru», Adriano quedó impresionáu pol bellu adolescente nún de los sos viaxes. Na actualidá nun puede precisase si'l primer alcuentru ente los dos producióse yá mientres la primer estancia d'Adriano en Bitinia, en 121, o en 123/124. Dende'l momentu del so alcuentru, y hasta la so muerte, Antínoo acompañó al emperador en tolos sos viaxes.
Mientres tola so vida, Adriano aspiró al ideal de vida griegu. Según la visión que del mesmu teníen los romanos, d'esti ideal de vida formaba parte la pederastia, na cual l'home adoptaba'l papel de mentor del neñu en tolos aspeutos de la vida. La tradición cristiana y l'interpretación moderna de la pederastia amenorgar xeneralmente al so componente sexual. Per otru llau, sábese que l'emperador taba descontentu del so matrimoniu cola so esposa Vibia Sabina.
Sobre la naturaleza precisa de les rellaciones ente Antínoo y Adriano la información ye bien escasa. El poeta Páncrates d'Alexandría, contemporaneu d'Adriano, fai referencia a un fechu que tuvo llugar nel desiertu de Libia. Según esti autor, Adriano dio muerte a un lleón con una xavalina poco primero de que atacara a Antínoo. Nel llugar en que'l sangre del lleón pingó sobre'l sable, surdiría la flor de Antínoo», el antinóeios (flor de lotu de color coloráu).Atenéu 15,677d-f = Die Fragmente der griechischen Historiker 625. Ye imposible saber si l'acontecimientu basar nun fechu que tuvo llugar realmente o si trátase a cencielles d'un agregu posterior pa enguapecer la vida del personaxe.
Tamién les circunstancies de la temprana muerte de Antínoo tán entemecíes con lleendes. Ta firmemente establecíu que'l mozu cayó al ríu Nilu el 30 d'ochobre de 130 o pocu antes, cerca de la ciudá de Besa, nel Exiptu mediu, y afogóse ante la mirada d'Adriano. Dion Casio y Aurelio Víctor, qu'escribieron en fecha bien posterior, espliquen que les circunstancies de la so muerte nun taben clares. Según una de les versiones recoyíes polos historiadores,Alrodiu de les distintes versiones sobre la muerte de Antínoo, vease Birley, pp. 315-318, onde comenta la información que sobre esti asuntu ufierten Dion Casio, Aurelio Víctor y la Historia Augusta. la muerte de Antínoo foi un accidente. Según otra versión, Antínoo sacrificaríase pol emperador, p'asegura-y, por aciu esti sacrificiu, una vida llargo y afortunao. Antínoo sabría por un astrólogu que'l so suicidiu brindaría al emperador la posibilidá de siguir viviendo dempués del plazu que-y fuera asignáu polos fados.Esta versión de los fechos ye la verdadera según l'historiador Dion Casio, LXIX, 11; el testu puede trate equí en traducción al inglés); el restu de les fontes nun se pronuncia nun sentíu o n'otru. L'autor de la biografía d'Adriano na Historia Augusta —una escoyeta de biografíes d'emperadores escrita na Antigüedá Tardía, que los sos datos tienen de ser utilizaos col mayor procuru— suxer la posibilidá de que Antínoo pudiera haber decidíu suicidase pa escapar a les proposiciones sexuales d'Adriano.«Antinoum suum, dum per Nilum navigat, perdidit, quem muliebriter flevit. De quo varia fama est aliis eum devotum pro Hadriano adserentibus, aliis, quod et forma eius ostentat et nimia voluptas Hadriani». (Vita Hadriani, (De Vita Hadriani Aelii Spartiani XIV, 5-6 (testu en llatín). Traducción averada: «Mientres saleaba pol Nilo perdió al so Antínoo, a quien lloró mujerilmente. Sobre lo cual hai dellos rumores, afirmando unos que se sacrificaría por Adriano, y otros por causa de la so guapura [de Antínoo] y de la inmoderada voluptuosidad d'Adriano» (trad. Wikipedia). Retrospectivamente, nun puede tampoco refugase la hipótesis d'una intriga palaciega. La esposa d'Adriano nun debió de quedar demasiáu aflixida pola muerte del so competidor.
Cultu relixosu y xuicios sobre Antínoo na Antigüedá Darréu dempués de la so muerte, posiblemente inclusive dende'l mesmu día en qu'esta tuvo llugar, Adriano, fondamente dolíu, empezó l'enaltecimientu del so mozu compañeru. Nel mesmu escenariu del infortunado acontecimientu, a veres del Nilu, nel Exiptu Mediu, ordenó llevantar, según el modelu helenísticu, la ciudá d'Antinoópolis o Antínoe.Pausanias, 8,9,7. La ciudá y los sos habitantes recibieron del emperador privilexos y favores dafechu inusuales.Michael Zahrnt: Hadrian, en: Manfred Clauss: Die römischen Kaiser. 55 historische Portraits von Caesar bis Iustinian, C. H. Beck, München 1997, pp. 133ss.; sobre los privilexos vease tamién Zahrnt (bibliografía). Na mesma ciudá llevantóse tamién, posiblemente, el monumentu funerariu del favoritu imperial.Sobre la tumba de Antínoo nel Nilo, vease Hannestad: Über das Grabmal des Antinoos. Topographische und thematische Studien im Canopus-Gebiet der Villa Adriana, en: Analecta Romana Instituti Danici 11 (1982), pp. 69-108. La construcción ye mentada nuna inscripción xeroglífica sobre un obeliscu güei emplazado en Roma.Avera del obeliscu, vease H. Meyer (1994, ver bibliografía). Probablemente l'obeliscu taba orixinalmente asitiáu tamién en Antinoópolis, y simbolizaba el llugar de la renacencia del fináu, según les creencies del Antiguu Exiptu. miniaturadeimagen|Antinous como Osiris. Copia d'una estatua perteneciente a la Coleición Albani, segunda parte del reináu d'Adriano, ca. 131-138 CE. L'orixinal exhibir nel Staatliche Sammlung Ägyptischer Kunst en Munich. thumb|Relieve qu'amuesa a Antínoo como Dioniso, güei nel Palazzo Massimo alle Terme. Darréu dempués de la muerte del nuevu, empezó la so adoración como divinidá o, siquier, como héroe. Los cultos a Antínoo estableciéronse sobre manera nes provincies orientales del Imperiu Romanu, de fuerte calquier griegu (nes provincies occidentales del imperiu tamién podía atopase esi tipu d'adoración, pero nunca consiguió establecese con tanta fuercia). Esto debió a delles razones. Yá dende'l periodu helenísticu esistía la tradición de divinizar a dellos homes dempués de la so muerte. Amás, delles ciudaes griegues deseyaben falagar con ello al emperador amigu de los griegos. Antínoo foi acomuñáu o identificáu con dioses como Dionisos. N'Exiptu, la so identificación con Osiris tuvo un significáu especial. Solo la muerte por afogamientu mientres la crecida sagrada del Nilu yá implicaba pa los exipcios la esaltación: tamién el dios Osiris afogárase nel Nilo, acordies cola mitoloxía exipcia, polo cual la consagración del nuevu como «Osiris-Antínoo» o «Osirantínoo» nun foi tan sorprendente. Como'l gran dios, dempués del so deificación, Antínoo podía recibir plegaries y curar a los enfermos.
En munches de les ciudaes del Imperiu empezó, pocu dempués de la muerte de Antínoo, la ereición de templos y la institución de sacerdocios pal so cultu. Nel so honor entamaron unes competiciones musicales y deportives, similares a los Xuegos Panhelénicos, les Panateneas y los Ptolemaicos, les Antinóeia. Amás de Antinoópolis y de la ciudá natal de Antínoo, Bitinio-Claudiópolis,Pausanias 8,9,7; Supplementum epigraphicum Graecum 31, 1060; Inscriptiones Latinae Selectae 7212. fueron centros del cultu de la nueva deidá les ciudaes d'Alexandría, n'Exiptu, y Mantinea, na rexón griega d'Arcadia, según Lanuvium, nel Lazio. Ellí celebrábense cada cuatro años los Grandes Xuegos de Antínoo. Por tol Imperiu afayáronse inscripciones nel so honor, amás d'en Roma, por casu en Lanuvium y en Tívoli.CIL VI,1851; XIV 3535, y otres. En numberosos llugares alzáronse estatues y acuñáronse monedes cola efixe del difuntu. El filósofu Numenio de Apamea escribió al emperador una ConsolatioSuda 3,481,21. y los poetes Mesomedes,Suda 3,367,9. Atenéu15,677. y Páncrates compunxeron poemes sobre Antínoo. Amás hai constancia d'otru poema d'autor desconocíu.PIR (Prosopographia Imperii Romani) A 737; en W. D. Lebek: Ein Hymnus auf Antinoos, en Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 12 (1973), pp. 101-137. Probablemente'l puntu más altu na esaltación del nuevu de Bitinia llegó cuando se dio'l so nome a una constelación.
El cultu de Antínoo algamó'l so máximu desarrollu nos años trescurríos ente la so muerte (130) y la del so proteutor, Adriano (138). Nun llegó hasta nós cuál foi la opinión de los contemporáneos del emperador sobre esti cultu cuasi obsesivu a un home en realidá insignificante. Sicasí, la devoción paez ser en parte auténtica. Na parte oriental del Imperiu, Antínoo yera consideráu un héroe por causa de la so presunta muerte sacrificial en beneficiu del so amigu y proteutor. Los primeros autores cristianos, sicasí, ver de forma dafechu distinta. Nun fixeron referencia nin a la so supuesta muerte sacrificial nin a les misterioses circunstancies de la so muerte. Xulgar, sicasí, de forma bien crítica, non exenta de discutiniu. Per una parte vieron nél a un infeliz (infelix) dios míticu creáu pol home, y por otra, como a un efebu amigu del emperador, oxetu de les sos práutiques homosexuales. Antínoo, sobre manera pa los Doctores de la Ilesia del , convertir nun símbolu de la corrupción moral romana y de la irracionalidá de la so politeísmu. Sicasí, dellos autores cristianos tardíos valoraron positivamente'l so sacrificiu ya inclusive lo consideraron imaxe de la muerte redentora de Xesucristu.
Representaciones nel arte antiguo thumb|left|Antínoo como Aristeo, afayáu nel en Roma, güei nel Louvre. Anque yera abondo infrecuente que persones que nun pertenecíen a la familia imperial fueren honraes de manera tan particular, esisten inda numberoses semeyes de Antínoo. Esto ye estraordinariu sobre manera porque'l so cultu caltener nel so apoxéu solu mientres los pocos años que mediaron ente la so muerte y la d'Adriano (130-138). Nun ta claru si Antínoo foi retratáu mientres la so vida: seya que non, el fechu ye que toles semeyes calteníes son posteriores a la so muerte. Solo no que se refier a escultures exentes, caltener anguaño unos 100 semeyes de Antínoo, a los qu'hai qu'añader unes 250 representaciones en monedes y, amás, les sos apaiciones n'obres d'arte menor (xoyes, camaféos, bronces y similares). Magar Antínoo nun desempeñaba nengún cargu públicu y polo tanto solo podía ser consideráu un particular, les sos semeyes nun tienen les carauterístiques de les semeyes privaes. Amás de pol so eleváu númberu, les obres son sorprendentes pola so variedá iconográfica. Solo pueden atopase paralelos nes semeyes imperiales romanos. Los distintos tipos de semeya, tantu na escultura como na numismática, combinen distintos aspeutos de la propaganda imperial.
Escultura