Onís ye un conceyu asturianu. Llenda al norte con Llanes, al sur con Llión, al este con Cabrales y al oeste con Cangues d'Onís. Tien una población de .
El conceyu d'Onís, nun ha confundise col conceyu vecín de Cangues d'Onís, de mayor superficie y de mayor númberu d'habitantes; anque'l conceyu d'Onís poseye muncha más historia que'l conceyu adegañu, ya que como'l so mesmu nome indica ye Cangues d'Onís, lo que se sobreentiende que lo que güei ye Cangues d'Onís, na antigüedá Onís ocupaba tola estensión de los dos conceyos.
Onís amuésanos una superficie diferenciada de norte a sur, siendo muncho más ancha la so parte nortiza. Estrémense claramente unes zones xeográfiques desorellaes pola depresión qu'ocupa el ríu Güeña: al norte, les lladeres meridionales de les sierres prellitorales qu'anteceden al Cuera, cola cota de la peña Ibéu (869 metros); al sur, el macizu de Cornión con cumes que sobrepasen los 2.000 metros nel llímite de Llión (la Verdilluenga algama los 2.129 metros). Ye Onís eminentemente un conceyu onde predomina l'altitú.
Nes lladeres meridionales de la sierra pre-llitoral, nel que'l terrén ta formáu por cuarcita y calices, ye u naz el Güeña y los sos afluentes de la derecha. El ríu camina per una estrencha depresión ensin grandes desniveles, en direición este-oeste; ye nesta depresión onde se desenrolla cuasi por completu la vida más activa del conceyu. Son destacables tamién ríos como'l ríu la Güesal, el Dubia o'l Tabardín, suma ésti de delles ñores y que desemboca nel Güeña; na cuenca alta d'esi ríu asítiense los pueblos altos del conceyu: Demués, Boviarriba, Boviabaxu, y Gamonéu, pueblu conocíu polos sos quesos.
Yá nel sur del territoriu nos alcontrámonos col Cornión, masa caliar que sufrió grandes erosiones. Nesta parte írguense les mayores altures del conceyu, siendo tamién importante por tar enclavada nel Parque Nacional de los Picos d'Europa.
El clima ye templáu y húmedu, presentando oscilaciones tocántenes a la llatitú y a la orientación, siendo común les nevaes n'El Cornión pela época ivernal. Asinamesmo ye de destacar l'apaición de borrines en tol conceyu y la escasez de díes soleyeros. Les temperatures oscilen entee los 21 °C de media máxima añal y los 5 °C de media mínima añal.
La vexetación ta representada por alceos, fresnos, texes, fayeos, bedulios, bardiales, pascones y vexetación de monte altu, siendo'l 15% de la superficie total terrén improductivu.
No que cinca a la fauna destaca la presencia, importante en dellos casos, de raposos, xabalinos, esguilos, urogallos, águiles o utres: tamién hai cierta presencia del llobu, mentes yá hai tiempu que desapaecieron l'osu y el mueyu.
Xeografía Capital
La villa de Benia ye la capital del conceyu, asentada nel valle del ríu Güeña, zona na que s'asienta la mayor parte de la población del conceyu, na que la zona sureña ye enforma accidentada. Ye'l noyu más pobláu de tol conceyu, con más de 300 habitantes, siendo'l so principal centru alministrativo y de servicios. Anguaño, Benia ye la sede del Consorciu pal Desenrollu Rural del Oriente d'Asturies; del Plan Leader; y amás ye sede de la Denomación d'Orixe Protexida del Quesu Gamonéu
Parroquies thumb|170px|Mapa parroquial d'Onís
Orografía
La cota mínima del conceyu ye de 175 metros nel ríu Gueña y l'altura máxima ye'l Picu de Verdilluenga asitiáu a 2229 msm.
Benia, la capital del coneyu d'Onís allúgase a una altitú so'l nivel de la mar de 375 metros, siendo Gamonéu'l pueblu más altu del conceyu a unos 750 msm, y el más baxu Sirviella, a una altitú de 200msm
El ríu Gueña percuerre una amplia zona del conceyu, ye un afluente tributariu del ríu Seya col que s'axunta na llocalidá de Cangues, na zona denomada La Vega de Contranquil. Esti ríu forma'l valle de Güeña nel que s'asientrn los más de los habitantes del conceyu sobre too nel pueblu de Benia, que tamién ta asitiáu nel valle.
El Picu Verdilluenga asítiase nel macizu occidental de los Picos d'Europa, tamién llamáu macizu del Cornión.
Vexetación La vexetación que conforma'l conceyu ta formada principalmente por alceos, fresnos, texes, fayeos, bedulios, bardiales, zones de pación y vexetación de monte altu.
Fauna La so fauna que cabe destacar los raposos, xabalinos, esguilos, urogallos, águiles o utres: tamién hai cierta presencia del llobu.
El parque nacional
El conceyu allúgase metanes los Picos d'Europa, nel macizu occidental conocíu como El Cornión. De tola superficie del conceyu, ésti apuerta un terciu del so territoriu al Parque Nacional de los Picos d'Europa, unes 2.447 hectaries.
Historia Los primeros restos son del neolíticu.Esiste un xacimientu arqueolóxicu na Mina Milagru na que se descubrieron diferentes ferramientes prehistóriques Diversos pueblos indoeuropeos mecerán coles tribus autóctones.
Los primeros escritos tán dataos cola entrada de les llexones romanes, siendo un enclave importante ente les guerres ente los Roma y les tribus cántabres.
La primer vez qu'Onís apaez como alcaldía ye en 1504, siendo representáu énte'l Principáu en 1594 por Juan González de Acebos.
El conceyu ye la sede de los Pastores de los Picos de Europa. Esti coleutivu preservó la zona de los Picos de manera especial, con un respetu a la natura y con lleis seculares que tuvieron el so reconocimientu col premiu Príncipe d'Asturies nel añu 1994. Esti gremiu celebra la so fiesta el 25 de xunetu.
El territoriu d'Onís yá tuvo habitáu na prehistoria, como asina lo prueben los xacimientos alcontraos na Mina Milagru, na que se descubrieron brueses de sílex, picu d'asta de ciervu, oxetos de bronce y cranios metalizaos. Tamién son de destacar les ayalgues de Gamonéu y la bruesa de bronce de doblu aniellu procedente d'una de les mines d'Onís y que s'alcuentra nel Palaciu de Tarancu, en Villar.
La estela afayada na arredolada de la capiella de Santa Marina de Gamonéu, adornada con un caballu y con la inscripción FLA VIN, demuéstranos la romanización sufrida polos pueblos primitivos. Asinamesmo hai que destacar una zapica ritual qu'apaeció na mesma mina con una inscripción visigoda, lo que demuestra que tamién estos pueblos tuvieron asentaos nel territoriu.
Tamién pasó pel conceyul pueblu árabe, que foi espulsáu y fuxó al aldu contra Liébana. Esti fechou queda reflexáu nel escudu del conceyu que representa a la xente del pueblu lluchando.
Nel sieglu XIV Onís ye representada por Pedro Suárez na xunta d'Uviéu p'apoyar al Rei Don Pedro frente al so enemigu Enrique de Trastámara. Ye nesti sieglu cuando apaez documentada la única parroquia d'Onís, la de Santolaya.
Onís figura pela primer vegada como alcaldía en 1504 y pela primer vez representaáu na Xunta Xeneral d'Asturies en 1594, teniendo como representante a Juan González de Acebos. En 1582 tien llugar un conceyu para remarcar y desorellar les llendes de los conceyos d'Onís y Cangues, qu'afala l'Alférez Mayor de dambos conceyos.
Apaecen yá documentaes en 1752 dos parroquies más adegañes a la de Santolaya, que son les de La Robellada y la de Demués. Na invasión francesa del sieglu XIX, fueron varies les veces na que l'exércitu napoleónicu s'adientró nel conceyu, quedando habilitada la capiella de San Roque y la so redolada como cementeriu y la casa de Cebos como l'hospital. Hai que destacar nes sos lluches escontra la invasión francesa a los guerrilleros Escandón y Porlier.
Onís sufriría los intentos anexonistes per parte de Cangues, ñegándose l'ayuntamientu y calteniendo la so independencia.
Los caberos acontecimientos d'importancia nel conceyu son la quema del archivu conceyeru na tercer guerra carlista y los graves estrozos que sofre'l territoriu por mor de la guerra civil . Nos tiempos modernos, el conceyu d'Onís foi afitándose como ún de les zonas más tranquiles pal descansu, aidao too ello polos guapos paisaces que mos ufre.
Evolución demográfica
Onís ye claramente un conceyu de tendencia emigratoria. Ensin dir más allá, nos caberos 60 años se perdiéronse pel camín 1.086 habitantes descendiendo la so densidá de población nún 50% aproximadamente. Dende principios del sieglu XX, hasta la década de los 40, el conceyu presentaba una cifra estacionaria en tornu a los 2200-2300 habitantes, siendo a partir d'esta década cuando se rumpe la tendencia, y se produx un descensu bruscu que güei mos dexa en 797 habitantes. Les estructures demográfiques son desequilibraes, con un avieyamientu cada vez mayor de la población, y con una rellación de sexos bastante pareya. Anguaño ye significativo que la mayor presencia de muyeres se dea nes estayes más moces (hasta los 20 años) y nes más altes (de magar los 70 años), siendo la tendencia contraria na estaya ente los 20 y los 50 años; esto demuestra que güei les muyeres xóvenes son les que más abandonen el conceyu. Güei namái se tienen censaos 12 noyos poblacionales, siendo Benia, con alredor de 300 habitantes, La Robellada y Avín los asentamientos más importantes, axuntando a más del 60 % de la población total.
Respeutu a la estructura económica del conceyu, hai que solliñar que'l mayor porcentaxe del emplegu dase nel sector primariu y más esautamente nel sector agropecuariu, con más de 54,92% del emplegu total. El conceyu ye xunto al de Ribedeva, el que presenta la meyor rellación ente esplotaciones y númberu de reses. Dada la configuración del terrén y l'aprovechamientu que la xente ganadero fai d'elli, nun ye d'estrañar que la mayoría del ganáu vacuno que se trabajy, tea dirixíu principalmente haza'l sector cárnicu.
El sector secundariu y la construcción tienen un porcentaxe del 20,73% del emplegu, llevándose la mayoría la edificación y les obres públiques. La rama del mueble y la madera y la de l'agua y llétrica completen el reducíu abanicu de distribución d'esti sector.
No que cinca al sector terciariu hai que dicir qu'ocupa'l 24,35% del total, distribuyíu en comerciu, sanidá, educación y tresportes. Esti últimu sector prevése que vaya n'aumentu, como de fechu ta asocediendo, gracies a les perspeutives económiques que se creye xenerará'l turismu rural y de natura.
Economía
+Emplegaos nos diversos sectores económicos (añu 2024)Númberu de trabayadoresTantu por cientuTOTAL312100Agricultura, ganadería y pesca5116,35Industria268,33Construcción206,41Servicios21669,23* Datos tomaos del Anuariu Estadísticu d'Asturies 2024, SADEI
+Usos del suelu del conceyu (añu 2009)UsuSuperficie (km²)Tierres de llabrantíu0,15Praderíes29,86Terrenu forestal17,88Otros usos (industrial, residencial, tierra ermo...)27,53* Datos tomaos del Anuariu Estadísticu d'Asturies 2009, SADEI
+Carauterístiques del sector primariu (añu 2009)Ganaderíes de bovín86Cabeces de ganáu bovín3.505Cabeces de ganáu ovín1.261Cabeces de ganáu cabrín1.211Ganaderos con cuota llechera10Quilos de cuota llechera464.392Metros cúbicos de madera valtao 60* Datos tomaos del Anuariu Estadísticu d'Asturies 2009, SADEI
Arte
El mayor atractivu turísticu de la zona ye ensin dubia la guapura natural que mos ufre'l conceyu y que mos permite contemplar la natura nel so estáu más puru. Por embargu, son tamién de destacar dellos monumentos que se complementen mui bien colo anteriormente espuestu, y qu'añade atractivu artísticu a la zona. thumb|250px|Torre de Silviella.
La Torre de Silviella, datada nel sieglu XVI, que sufrió una quema que la dexó mui deteriorada, anque una reconstrucción recién sirvió p'afitar la estructura, que tien forma cúbica y trés plantes, destacando la variedá de soluciones aplicaes a los foyacos: dintelaos, bíforos y enmarcaos con alfiz... Tien emprimáu l'espediente pa la so declaración como Bien d'Interés Cultural.