L'Armenia rusa (n'armeniu: Ռուսական Հայաստան) ye'l periodu de la historia d'Armenia nel qu'esti territoriu tuvo baxo'l dominiu rusu. Abarca dende la incorporación d'Armenia oriental al Imperiu rusu nel 1829 hasta la creación de la República Democrática d'Armenia, tres la cayida del réxime zarista nel 1918.
Antecedentes
Mientres cientos d'años, los habitantes de l'Armenia oriental vivieron baxo'l dominiu de los Imperios otomanu y safávida. Posteriores guerres ente dambos imperios llevaron a la destrucción de munches de les ciudaes d'Armenia, lo que fizo difícil la vida de los armenios. Amás d'esto, los armenios son cristianos, ente que los otomanos y perses yeren musulmanes.
Nel 1678, los dirixentes armenios llevaron a cabu de callao'l Congresu d'Echmiadzin, onde decidieron qu'Armenia tenía de ser lliberada de la dominación estranxera. Nesta etapa, los armenios yeren incapaces de lluchar escontra dos imperios al empar, polo que buscaron l'ayuda nel estranxeru. Israel Ori un armeniu nativu de Karabakh, fíu d'un melik o príncipe armeniu, buscó ayuda en munches capitales europees. Morrió nel 1711 ensin ver realizáu'l “suañu armeniu”.
Nel 1722, el zar de Rusia Pedro'l Grande, declaró la guerra escontra los perses safávides. Los xeorxanos y armenios de Karabakh ayudaron a los rusos revelándose contra la dominación safávida. David Bek comandó la rebelión mientres seis años, hasta que morrió nel campu de batalla.
L'anexón de Rusia thumb|Iván Paskévich, gobernador rusu d'Armenia. Un puntu d'inflexón producióse nel 1801, cuando los rusos anexonaron el xeorxanu Reinu de Kartli-Kakheti, lo que-yos dio una base firme en Trescaucasia. Nes siguientes trés décades, Rusia intentó espandir los sos territorios escontra'l sur, por cuenta d'otomanos y perses. Les campañes ruses tuvieron un entusiasta sofitu ente los armenios, lideraos pol obispu de Tblisi, que tomó parte personalmente na llucha. La Guerra ruso-persa (1804-1813) amosó-yos a los rusos que la conquista de los territorios na Armenia Oriental solo sirvió p'arrenunciar a ellos nel Tratáu de Gulistán.
Nel periodu 1827-1828, el zar Nicolás I declaró la guerra a los Qajarides perses y solicitó l'ayuda de los armenios, cola promesa de que, tres la guerra, la so vida ameyoraría. En 1828, col Tratáu de Turkmenchay, Rusia anexonóse Yereván, Naxçıvan, y el territoriu circundante. Afaló a los armenios qu'entá vivíen baxo l'Imperiu persa a emigrar a Rusia y 30 000 armenios partieron escontra Rusia.
En 1828, los rusos declararon la guerra contra l'Imperiu otomanu. Rápido fueron conquistaes Kars, Akhalkalak, Akhaltsikhe, Bayazid, Alashkert, Erzerum, y llegaron hasta Trabzon. Sicasí, nel tratáu de paz de 1829, los rusos devolvieron el acabante prindar territoriu armeniu al Imperiu otomanu, calteniendo solu Akhalkalak y Akhaltsikhe. Hubo otra fola d'inmigración nos que 25 000 armenios otomanos treslladar a l'Armenia rusa. Decenes de miles de musulmanes tamién emigraron a Persia o al Imperiu otomanu, garantizando a los cristianos una vegada más la mayoría nel este d'Armenia.
Establecimientu del dominiu del Imperiu rusu thumb|Mapa del Cáucasu, Xeorxa, Armenia, y Azerbaixán en 1882. Dellos patriotes armenios, como'l obispu Nerses, teníen la esperanza d'establecer una Armenia autónoma dientro del Imperiu rusu, pero'l nuevu réxime decepcionó-yos gravemente. El zar Nicolás I de Rusia y el so gobernador en Trescaucasia, Iván Paskévich, teníen otros planes: faer del Imperiu rusu un estáu centralizao y burocrático. Cuando l'obispu Nerses quexóse, foi rápido unviáu a Besarabia, lloñe de la rexón del Cáucasu.
En 1836 foi promulgáu pol gobiernu rusu un reglamentu, la Polozhenie (Estatutu), qu'amenorgó drásticamente los poderes políticos de los dirixentes relixosos d'Armenia, incluyíu'l de los catholicos, de la que se caltuvo l'autonomía de la Ilesia armenia. Dempués de 1836, en conformidá coles nueves regulaciones, los catholicos d'Echmiadzin fueron escoyíos por aciu un congresu, nel que participaron dignatarios relixosos y non relixosos. El zar tuvo la última pallabra na eleición de los catholicos. Nun se dexaba a los catholicos abrir escueles, pero sí fundaron numberoses imprentes y afalaron la publicación de diarios armenios.
Los armenios nel Imperiu rusu thumb|Mijáil Vorontsov, virréi del Cáucasu (1845-1854). Un significativu númberu d'armenios vivíen yá nel Imperiu rusu antes de la década de 1820. Dempués de la destrucción de los postreros remanentes de los estaos independientes d'Armenia na Edá Media, la nobleza se desintegró, dexando a la sociedá compuesta principalmente por llabradores, amás d'una clase media que nun yeren más qu'artesanos y comerciantes. Estos exiliaos establecer na mayoría de los pueblos de Trescaucasia, ello ye que a principios del sieglu XIX formaben la mayoría de la población de ciudaes como Tblisi.
Los comerciantes armenios realizaron el so comerciu a lo llargo del mundu y munchos establecieren la so residencia dientro de Rusia. En 1778 Catalina la Grande convidó a los comerciantes armenios de Crimea a Rusia, y ellos establecieron asentamientos en Nakhicheván del Norte, cerca de Rostov del Don. Les clases dominantes ruses dieron la bienvenida a les habilidaes empresariales de los armenios, como revulsivo económicu, pero tamién caltuvieron una actitú de barruntu sobro ellos. La imaxe del armeniu como «astutu comerciante» estendióse llargamente. Los nobles rusos llograben los sos ingresos de les sos propiedaes, trabayaes por siervos y, col so aristocráticu iñerizu a participar en negocios, teníen poca compresión o simpatía pola manera de vida mercantil de los armenios.
Sicasí, la clase media armenia espolletó sol mandatu rusu y fueron los primeros n'aprovechar les nueves oportunidaes pa tresformase nuna próspera burguesía, cuando'l capitalismu y la industrialización llegaron a Trescaucasia, na segunda metá del sieglu XIX. Los armenios yeren muncho más espertos na adautación a les nueves circunstancies económiques que los sos vecinos de Trescaucasia, los xeorxanos y los azerbaixanos, polo que llueu se convirtieron nel elementu más poderosu na vida municipal de Tblisi, la ciudá considerada polos xeorxanos como la so capital.
A finales del sieglu XIX, empezaron a mercar les tierres a la nobleza de Xeorxa, qu'empecipió'l cayente dempués de la emancipación de los siervos. Los empresarios armenios entainar a esplotar la puxanza petrolero que s'empecipió na Trescaucasia, na década de 1870, faciendo grandes inversiones nos campos de petroleu de Bakú (Azerbaixán) y nes refineríes de Batumi, sobro la mariña del Mar Negru.
Tou esto derivó en mayores tensiones ente los armenios, xeorxanos y azerbaixanos de la Rusia trescaucásica, conflictos non a cencielles de naturaleza étnica o relixosa, sinón causaos tamién a factores sociales y económicos. Sicasí, a pesar de la imaxe popular del típicu armeniu como un esitosu home de negocios, a finales del sieglu XIX el 80 % de los armenios de Rusia siguíen siendo llabradores que trabayen la tierra.
Imperiu rusu hasta 1877 thumb|290px|Mapa del óblast d'Armenia. Les rellaciones ente les autoridaes ruses y los sos nuevos ciudadanos armenios nun empezó ensin problemes. Puesto que Armenia yera la primer llinia rusa contra los rivales otomanos y perses, nun principiu consideróse como una zona militar. Hasta 1840, l'Armenia rusa yera una unidá alministrativa separada, el óblast d'Armenia, pero depués fundiéronse n'otres provincies trescaucásiques ensin tener en cuenta la so identidá nacional. Les coses ameyoraron cuando Nerses Ashtaraketsi foi llamáu de Besarabia y constituyó la Ilesia católica armenia en 1843. Amás, Mijáil Vorontsov, que gobernó l'Armenia rusa en calidá de virréi del Cáucasu ente 1845 y 1854, foi bien condescendiente colos armenios y les sos costumes.
De resultes, a mediaos del sieglu XIX la mayoría de los intelectuales d'Armenia yera rusófila. La cultura armenia florió nestos años, como una nueva provincia unificada so gobiernu rusu, dando a los armenios un sentimientu d'identidá compartida una vegada más. Siendo parte del Imperiu rusu, Armenia xiró del Mediu Oriente escontra Europa y abrióse a les modernes corrientes intelectuales, como la Ilustración y el Romanticismu. Fueron publicaos una amplia gama de periódicos armenios y hubo una renacencia lliteraria encabezadura por Mikael Nalbandian, que quixo modernizar l'idioma armeniu, y el poeta y novelista Raffi. La visión pro-rusa de la intelectualidá armenia siguió sol zar Alexandru II, que foi bien emponderáu poles sos reformes.Ibid.
La guerra ruso-turca
thumb|150px|Escudu de la Gubernia de Yereván, mientres l'Imperiu rusu. La Guerra Ruso-Turca marcó un finxu na rellación ente les autoridaes ruses y los sos súbditos armenios. Los armenios qu'entá vivíen na parte occidental d'Armenia sol Imperiu otomanu esperaben la lliberación de la dominación turca per parte de Rusia. En 1877, españó la guerra ente Rusia y los otomanos pol tratamientu que recibíen los cristianos de los Balcanes. Los rusos amosáronse dispuestos a movilizar el patriotismu armeniu cuando avanzaben nun segundu frente contra los turcos n'El Cáucasu, y munchos de los comandantes emplegaos yeren d'ascendencia armenia. Los rusos fixeron grandes ganancies territoriales na parte occidental d'Armenia antes del armisticiu de xineru de 1878.
El Tratáu de San Estéfano, robláu en marzu de 1878, nun concedió a Rusia tola Armenia occidental, sinón que contenía una cláusula especial, l'artículu 16, pol que Rusia garantizaba los derechos de los armenios inda so dominiu otomanu contra la opresión. Sicasí, los poderes rivales de Rusia, Gran Bretaña y Austria, esmolecíos polos llogros que Rusia fixera por cuenta de los otomanos, primieron pa revisar el tratáu. Nel Congresu de Berlín de 1878, Rusia viose obligada a arrenunciar a toles sos conquistes n'Armenia, ente otros territorios, sacantes les rexones de Kars y Ardahan y l'artículu 16 balerar de conteníu.Suny. Looking Toward Ararat, p. 43 Nel artículu 61, afirmábase que les reformes solo teníen de ser llevaes a cabu nes provincies armenies del Imperiu otomanu dempués que l'exércitu rusu retirárase.Ternon. Los Armenios (Les Arméniens), páxs. 61-74Suny. Looking Toward Ararat, páxs. 42-43
El reináu d'Alexandru III thumb|El zar Alexandru III de Rusia. Tres l'asesinatu del zar reformista Alexandru II en 1881, l'actitú de les autoridaes ruses escontra les minoríes nacionales del imperiu camudó drásticamente. El nuevu zar, Alexandru III, con una perspeutiva más conservadora, pretendía crear un estáu autocráticu altamente centralizáu. El menor deséu d'amontar la llibertá y autonomía de los sos súbditos yera tomáu como una evidencia de rebelión.
Rusificación
Nos últimos decenios del sieglu XIX, tamién se rexistró un aumentu nel chovinismo rusu al respective de los non-rusos, descritu en términos cada vez más racista. Los armenios fueron oxetu particular d'abusos, de manera que de cutiu asemeyóse al antisemitismu. El primer signu del nuevu réxime, foi'l despidu del primer ministru d'Alexandru II, el conde armeniu Mijaíl Lorís-Mélikov, consideráu demasiao lliberal y etiquetáu como un asiáticu frenético» y «non verdaderu patriota de Rusia».<ref>Les autoridaes ruses tamién empezaron a abarruntar de dominiu económicu armeniu en Trescaucasia.Ternon. Los Armenios (Les Arméniens), p. 93 Paradóxicamente, baltes barruntos sobro los armenios, que s'atopaben ente los más rusófilos de los súbditos del zar, como persones indignes d'enfotu, propenses a la combalechadura revolucionaria, llevaron a los rusos a introducir polítiques que producieron l'efectu que'l so oxetu queríen evitar, volviéndose los armenios más y más escontra los nuevos movimientos nacionalistes.