El ríu Zambeze ye un llargu ríu del África austral, el cuartu pol so llargor de tol continente africanu (tres el Nilu, el Congo y el Níxer) y el más llargu de los que desagüen nel océanu Índicu.
Tien un llargor total de 2.574 km. Naz en Zambia, na frontera cola República Democrática d'El Congu y Angola, y en cruciando Angola, Zambia, Namibia, Zimbabue y Mozambique, desagua nel Índicu formando un enorme delta.
La so cuenca hidrográfica tien una superficie de 1.390.000 km² la 16ª cuenca primaria mayor del mundu, entendiendo gran parte de los territorios de Malaui, Zambia, Zimbabue, Angola y Mozambique.
El cursu del ríu Zambeze vese atayáu por numberosos rabiones y catarates, polo que solamente ye navegable con normalidá dende la ciudá de Tete, en Mozambique, hasta la so desaguada. Les mayores interrupciones nel so cursu son les catarates Chavuma, na frontera ente Zambia y Angola, les catarates Ngonye, cerca de Sioma, nel oeste de Zambia, y les catarata Victoria, les mayores del mundu, con 1.708 metros d'estensión y que fueron declaraes Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco en 1989. A pesar del so gran llargor, solo ye travesáu por seis pontes: en Chinyingi, Katima Mulilo, les catarates Victoria, Chirundu, Tete y Caia
Hai dos grandes preses nel ríu, dedicaes principalmente a la producción d'enerxía hidroeléctrica: la presa de Kariba, construyida na gargüelu de Kariba, onde conflúin los ríos Sanyati y Kafue, afluentes del Zambeze, qu'aprove d'electricidá a Zambia y a Zimbabue; y la presa de Cahora Bassa, qu'apurre enerxía a la República Sudafricana. Hai tamién una pequeña estación hidroeléctrica nes catarates Victoria.
Cursu Cursu del ríu Zambeze.|thumb|right|upright=1.6 Nacencia El ríu Zambeze naz nuna barraquera nel noroeste de Zambia, nun paisaxe de llombes ondulaes y montiegues a unos 1500 metros sobre'l nivel del mar. Al este de la so nacencia, la llinia divisoria ente les cuenques del Congo y del Zambeze ye una zona bien definida de tierres altes que cai abruptamente de norte a sur, y cuerre d'este a oeste. Esta zona dixebra claramente la cuenca del ríu Lualaba, caña principal del Congo Cimeru, de la del Zambeze. Nes cercaníes de la fonte la llinia divisoria nun ta claramente definida, pero los dos sistemes fluviales nun tán coneutaos ente sigo.
Cursu cimeru En fluyendo en direición suroeste mientres unos 240 km, el ríu xira escontra'l sur, onde se-y añader munchos afluentes. Dellos quilómetros antes de Kakengi, el ríu enanchar de 100 a 350 m, y dempués de Kakengi empecípiase una serie de rabiones que terminen nes catarates Chavuma, onde'l ríu flúi al traviés d'una hendidura predresa. El primeru de los sos grandes afluentes ye'l ríu Kabompo, na provincia noroccidental de Zambia. Un pocu más palantre, en direición sur, tien llugar la confluencia col ríu Lungwebungu. La sabana pola que'l ríu trescurrió hasta esi momentu da pasu a un valle de arbustos, más abiertu, llaráu de palmeres Borassus. La vexetación trupa llindar namái a la estrecha franxa (d'unos 500 m) de frondosa selva que bordia'l tramu inicial del Zambeze y de los sos afluentes nos sos primeros 160 km, aproximao.
El ríu pierde unos 400 m. d'elevación dende la so fonte, asitiada a 1.500 m sobre'l nivel del mar, hasta Kakengi, 350 km corriente embaxo y a una altitú de 1.100 m. Dende esti puntu hasta les catarata Victoria, el nivel de la cuenca ye bien uniforme, baxando solo otros 180 m. Trenta quilómetros más embaxo de la confluencia col Lungwebungu el paisaxe faise más llanu, y anúbrese mientres la estación lluviosa. Ochenta quilómetros ríu abajo, el Luanginga, que colos sos afluentes drena una estensa área al oeste, axuntar col Zambeze. Ochenta quilómetros más arriba, escontra l'este, xunir a la corriente principal mientres la estación lluviosa pola llena del sistema Luampa/ Luana.
Agües embaxo, a curtia distancia de la confluencia col Luanginga atópase Lealui, una de les capitales del pueblu lozi, qu'habita la rexón semiautónoma de Barotseland, en Zambia. Los lozi tienen dos capitales: la otra ye Limulunga, que ta sobre tierres más elevaes y ye la capital mientres la estación lluviosa. El treslláu añal de Lealui a Limulunga ye un acontecimientu de gran importancia, celebráu como unu de los más conocíos festivales de Zambia, el Kuomboka.
Pasáu Lealui, el ríu xira escontra'l sureste. Pel este sigue recibiendo numberosos afluentes menores, pero pel oeste nun tien nengunu mientres 240 km, hasta'l so confluencia col ríu Cuando. Dempués, les catarates Ngonye y los rabiones siguientes atayen la navegación. Al sur de les catarates Ngonye, el ríu bordia de volao la Franxa de Caprivi, que forma un estrechu saliente na parte más oriental de Namibia que se proyeuta ente Angola, al norte, y Botsuana, al sur: la so esistencia deber a la dómina colonial, yá que foi añadida al África del Suroeste Alemana pa dexar l'accesu d'Alemaña al Zambeze.
Tres la confluencia ente'l Cuando y el Zambeze, el ríu tuerci casi direutamente escontra l'este. Equí, el ríu ye bien anchu y poco fondu, y flúi bien amodo, pero según diríxese escontra l'este, escontra la llende de la gran llanura central d'África, algama un tayo nel que se bastien les catarata Victoria.
Cursu mediu thumb|right|200px|Les Catarata Victoria, final del cursu cimeru del Zambeze y empiezu del so cursu mediu.
Les catarates Victoria son consideraes el puntu divisoriu ente'l Zambeze cimeru y el mediu. Tres elles, el ríu sigue fluyendo direutamente escontra l'este mientres unos 200 km, dixebrando murios perpendiculares de basaltu d'ente 20 y 60 m, de llombes d'un altor d'ente 200 y 250 m. El ríu flúi rápido pol escobiu, y la so corriente ye atayada de cutio polos petones. Pasada'l gargüelu hai una socesión de rabiones que terminen 240 km más embaxo de les catarata Victoria. Nesti tramu, el ríu baxa 250 m.
Nesti llugar el ríu entra nel llagu Kariba, un banzáu articial creáu en 1959 tres la construcción de la presa Kariba. Esti llagu ye unu de los mayores llagos artificiales creaos pol home en tol mundu, y les instalaciones hidroeléctriques de la presa aproven d'electricidá a la mayor parte de Zambia y Zimbabue.
El Luangwa y el Kafue son los dos principales afluentes del Zambeze pela derecha. Cuando desagua nel ríu principal, el Kafue ye una corriente lento y fondo, d'unos 180 m d'anchu. Dende esti puntu, el xiru del Zambeze escontra'l norte queda frenáu, y el ríu sigue la so marcha escontra l'este. Na confluencia col Luangwa (15°37), el Zambeze enfusar en Mozambique.
El cursu mediu del Zambeze remata cuando entra nel llagu Cahora Bassa o Cabora Bassa, onde d'antiguo esistíen peligrosos rabiones conocíos como Kebrabassa. El llagu crear en 1974, cuando se llevó a cabu la construcción de la presa Cahora Bassa
Cursu inferior El cursu inferior del ríu Zambeze (650 km dende Cahora Bassa hasta l'Índicu) ye navegable, anque ye poco fondu en delles zones mientres la estación seca. La falta de fondura deber a que'l ríu entra nun anchu valle, y estiende el so calce per un área bien estensa. Solo nun puntu, el Escobiu de Lupata, a 320 km de la so desaguada, queda confináu ente altes llombes. Equí tien escasamente 200 m d'anchu. N'otros llugares algama un anchor de 8 km, fluyendo amodo en delles corrientes. El llechu ye arenosu, y les sos riberes son baxes y bordiaes de xuncos. En dellos llugares, sicasí, y especialmente mientres la estación lluviosa, les corrientes xunir nun únicu anchu ríu que flúi con rapidez.
thumb|right|200px|Delta del Zambeze. A unos 160 km del mar el Zambeze recibe les agües del llagu Malawi, al traviés del ríu Shire. Al averase al Océanu Índicu, estremar en delles cañes y forma un ampliu delta. Caúna de les sos boques principales, Milambe, Kongone, Luabo y Timbwe, ye atayada por una barrera arenosa. Una caña más al norte, llamada la boca Chinde, tien una fondura mínima mientres la marea baxa de 2 m na entrada y 4 m un pocu más escontra l'interior, y ye la utilizada pa la navegación. 100 km más al norte hai un ríu, el Quelimane, que toma'l nome de la ciudá na so desaguada. Esta corriente buelguiza ye enchida pol Zambeze mientres la estación lluviosa. El delta del Zambeze solo tien anguaño la metá del anchor que tenía primero que se construyeren les preses de Kariba y de Cahora Bassa pa controlar les variaciones estacionales del caudal del ríu.
La rexón drenada pol Zambeze ye una vasta llanura d'ente 900 y 1.200 m d'altitú, compuesta nel so interior de llechos de roca metamórfica y bordiada poles roques ígnees de les catarates Victoria. En Shupanga, nel baxu Zambeze, finos estratos d'arenisca gris y mariella, con vetes ocasionales de caliar, surden nel llechu del ríu na estación seca, y persisten hasta más allá de Tete, onde s'atopen xunto a estensos filones de carbón. El carbón atópase tamién na zona del cursu darréu dempués de les catarates Victoria. En dellos llugares hai tamién roques auríferas.
La rede fluvial del Zambeze thumb|right|200px|Imaxe a color falsu de la NASA amosando l'altu Zambeze y el ríu Balosi, planu hídricu (2003), cola agua en tonos escuros. Los númberos azules son ríos: 1 Fuemte del Zambeze, 2 El Zambeze n les catarates Chavuma, 3 nel entamu de la llanura inundable del Balosi, 4 a la fin de la llanura Kalongola, 5 Catarates Ngonye. Afluentes:: 6 Chifumage, 7 Luena, 8 Lungwebungu, 9 Kabompo, 10 Luampa, 11 Luanguinga, 12 Lui, 13 Cuando. Ciudaes (númberos blancos): 14 Mwinilunga, 15 Cazombo, 16 Zambeze, 17 Lukulu, 18 Limulunga, 19 Lealui, 20 Mongu, 21 Senanga, 22 Sioma.Sitio web NASA: "Visible Earth" visualizáu 1 de marzu de 2007 Creitu: Jacques Descloitres, MODIS Rapid Response Team, NASA/GSFC.
Nel norte de la cuenca del Zambeze les precipitaciones añales medies son de 1.100-1.400 mm (la cifra baxa según avánzase escontra'l sur, y ye solo de la metá na rexón suroeste). L'agua cai mientres la estación lluviosa, que dura de 4 a 6 meses, cuando la zona de converxencia intertropical mover dende'l norte sobre la cuenca del Zambeze. Los índices d'evaporamientu son bastante elevaos (1.600 mm−2.300 mm) y la mayor parte de l'agua perder en barraqueres y llanures aluviales, sobre manera nel suroeste de la cuenca.Richard Beilfuss & David do Santos: "Patterns of Hydrological Change in the Zambezi Delta, Mozambique". Working Paper Non 2 Program for the Sustainable Management of Cahora Bassa Dam and The Lower Zambezi Valley (2001)
Afluentes, cuenca y caudal El ríu puede considerase estremáu en tres tramos:
Zambeze Cimeru (507.200 km², caudal de 1.044 m³/s nes catarates Victoria), qu'abarca: Cuenca hidrográfica de los montes del norte (222.570 km², 850 m³/s en Lukulu): ríu Chifumage: pandu central d'Angola; ríu Luena: pandu central d'Angola; ríu Kabompo: 72.200 km², montes del noroeste de Zambia; ríu Lungwebungu: 47.400 km², pandu central d'Angola;
Cuenca hidrográfica de les Llanures Centrales (284.630 km², 196 m³/s) (catarata Victoria – Lukulu): ríu Luanguingu: 34.600 km², pandu central d'Angola; ríu Luampa: 20.500 km², ribera oriental del Zambeze; ríu Cuando /Linyanti/Chobe: 133.200 km², pandu del sur d'Angola y Caprivi;
Zambeze Mediu (en xunto 1.050.000 km², 2.442 m³/s, midíos na gargüelu de Cahora Bassa; cursu mediu en sí mesmu: 542.800 km², caudal de 1.398 m³/s) (C. Bassa – catarata Victoria) Cuenca hidrográfica de Gwembe (156.600 km², 232 m³/s) (gargüelu de Kariba – catarata Victoria): ríu Gwayi: 54.610 km², noroeste de Zimbabue; ríu Sengwa: 25.000 km², Zimbabue norte y central; ríu Sanyati: 43.500 km², Zimbabue norte y central; Cuenca hidrográfica del gargüelu Kariba a C. Bassa (386.200 km², 1.166 m³/s) (C. Bassa – gargüelu de Kariba): ríu Kafue: 154.200 km², 285 m³/s, Zambia oeste y central y Copperbelt; ríu Luangwa: 151.400 km², 547 m³/s, Luangwa Rift Valley y pandu al noroeste del mesmu; ríu Panhane: 23.897 km², pandu norcentral de Zimbabue;