thumb|350px|Glifos mayes en estucoMuséu de Sitiu Dr. Alberto Ruz L'Huillier, Palenque, Méxicu. Les llingües indíxenes d'América son aquelles llingües aniciáu y desenvolver nel continente americanu, incluyendo les islles de la so zócalo continental, dende'l primer poblamientu humanu hasta antes de la llegada d'europeos, africanos y asiáticos, escastándose munches d'elles dende entós hasta l'actualidá.
Consten de delles families de llingües, según diverses llingües aisllaes y non clasificaes (ver llista de llingües americanes). En delles oportunidaes propunxéronse grupos mayores de clasificación qu'anguaño nun guarden consensu na comunidá científica. Ye por demás dudosu que pueda falase d'una sola familia denomada amerindia, de la mesma manera que nun esiste una familia de llingües papuana nin una familia caucásica, sinón qu'esos términos namái faen referencia a la xeografía (vease Llingües papúes, Llingües d'El Cáucasu).
Asina, tampoco puede determinase que, xenéticamente falando, les llingües d'América aniciárense d'un únicu antecesor reconocible.Lyle Campbell, 1997, páxs. 90-106.Obviamente pudiera ser qu'acordies cola monogénesis toles llingües del mundu tuvieren un únicu antecesor, pero esti nun sería reconocible o reconstruible a partir de la diversidá anguaño esistente.
Pa ver una llista refecha de les llingües indíxenes d'América consultar el llistáu de llingües indíxenes d'América
Historia right|200px|thumb|Arte de la llingua Mexicana (1754). Antes de la llegada de los europeos al Nuevu Mundu, les llingües amerindies falar dende lo que güei ye Canadá hasta la punta meridional de Suramérica polos ancestros de los actuales amerindios. Mientres los postreros 500 años munches de les etnies y llingües natives americanes sumieron, anque entá se falen dellos centenares d'elles. Anguaño trés llingües indoeuropees (español, inglés y portugués) son políticamente dominantes de cada país d'América, y les llingües natives tienen menor prestíu y son usaes n'ámbitos bastante llindaos.
No que fai a les llingües de los llugares que colonizaron los españoles, Giovanni Botero publicó en 1600 un llibru tituláu La relazioni universali, nel qu'afirma que coles llingües guaraní, quechua y náhuatl podía viaxase por tol Nuevu Mundu. Seique estes llingües yeren una especie de llingües franques usaes pa la intercomunicación ente les distintes etnies y pueblos.
Conócense anécdotes sobre les dificultaes qu'atoparon los misioneros al querer aprender les llingües amerindies. Dizse que los agustinos precisaben intérpretes mientres un añu y que depués podíen falar na llingua indíxena. Pero cúntase tamién qu'un flaire portugués, dempués de percorrer Brasil mientres doce años confiesa que nun sabe nada entá y declara que va consultar un Arte de mano colos nominativos. Hasta'l pernomáu Padre Vierira, al referise a les llingües del interior del país, diz que dacuando, a pesar de que ponía l'oyíu contra la boca del "bárbaru", nun consiguía estremar les sílabes o percibir les vocales y consonantes. Estes dificultaes fonétiques fueron mentaes bien de cutiu.
D'estos pasaxes aprecia qué en mantielles taben naquel les conocencies fonétiques inclusive de persones erudites. Sicasí, ente los sieglos XVI y XVII, y entá nel XVIII, publicáronse decenes de gramátiques o Artes, principalmente per parte de misioneros y sacerdotes que describíen les llingües indíxenes d'América. Munches d'estes gramátiques inda tienen ciertu interés.
Distribución thumb|250px|Árees de distribución de les llingües ameríndias más falaes en Llatinoamérica a principios del sieglu XXI: Namái podemos envalorar aproximadamente'l númberu de llingües sobrevivientes natives y el so númberu de falantes, especialmente en Suramérica onde tán peor documentaes qu'en Norteamérica, Mesoamérica o Centroamérica. Les cifres del númberu de llingües son bien variables, Ethnologue llista daqué más de 900 llingües falaes anguaño; otros autores ufierten cifres bastante distintes, pero casi toles estimaciones señalen ente 400 y 1500.Campbell, 1997. Si almitimos como una cifra razonablemente conservadora qu'inda puede haber unes 600 llingües amerindies sobrevivientes, y unos 18 millones de falantes de llingües indíxenes n'América, tendríamos unos 30.000 falantes por llingua, pero la distribución real de les mesmes ye muncho más desigual; namái 17 llingües amerindies tienen más de 100.000 falantes y por sigo mesmes constitúin el 90% de la población amerindia. Les restantes llingües aproviríen una media de 1.400 falantes por llingua, pero inclusive tal cifra ye engañosa, pos anque'l 20% de llingües amerindies falar al norte de Méxicu, eses 140 llingües namái constitúin el 2% de la población amerindia.
Munches llingües indies namái son falaes por un puñáu de persones, de normal xente mayor, inclinándose los mozos al inglés (Estaos Xuníos, Canadá), al español (Hispanoamérica) o al portugués (Brasil), polo que la estinción d'eses llingües ta bien cercana, al nun ser adquiríes como llingua materna poles xeneraciones nueves. A pesar del llindáu númberu de falantes delles llingües indies de Norteamérica son bien conocíes polos préstamu que dieron al inglés no que se refier a nomes de llugares; por casu Delaware, Massachusetts, Cheyenne, Alabama, Omaha, Dakota, Wichita, Mohave, etc. Otres hanse fechu famoses nel mundu enteru gracies al cine: comanche, siux, cheroqui, mohawk, etc. Les llingües de Mesoamérica y Centroamérica fueron estudiaes sistemáticamente daqué más tarde, y Suramérica ye la parte que más estudiu precisa inda.Terrence Kaufman, 1994.
Principales llingües indíxenes De toles llingües indíxenes americanes, los dos con mayor númberu de falantes son el guaraní con casi 8 millones de persones que la falen en Paraguái, Brasil, Bolivia y Arxentina, y el quechua que nes sos distintes variedaes algama los 14 millones de falantes (la variedá más falada ye'l quechua sureñu, con 5 millones de persones que la falen en Bolivia, Perú y Arxentina, y la quechua (2,5 millones) n'Ecuador y Colombia). Otres llingües importantes pol númberu de falantes seríen l'aimara (1,5 millones) n'Arxentina, Bolivia y Perú, la fala náhuatl (1,4 millones) en Méxicu y quiché y maya (900.000 caúna) en Guatemala y Méxicu respeutivamente. Otres estimaciones que consideren xuntes les distintes variantes de les llingües anteriores lleven a estes otres cifres: Quechua - 9 a 14 millones.Wikipedia en quechua Guaraní - 7 a 12 millones.Wikipedia en guaraníllingua americana-ms-vidable.html Mbatovi: El Guaraní Unes 12 millones de persones falen guaraní, pa cuatro millones de paraguayos ye la so llingua materna.Discriminación del guaraní 90% de los paraguayos fala guaraní.Anque dalgunos falen de 15 a 22 millones de falantes. Aimara - 2 a 3 millones.Wikipedia en aimara Náhuatl - 1,3 a 2,5 millones. Maya - 900.000 a 1,2 millones.Wikipedia en maya Mapundungun - 440.000 falantes.Lingva Prismo En total hai unos 440.000 persones que falen mapudungun, de les cualos 400.000 viven en Chile y 40.000 n'Arxentina. Más o menos la metá fala l'idioma con frecuencia.
Llista de llingües indíxenes d'América
Anguaño síguense falando más de 1000 llingües indíxenes distintes n'América, puede consultase una llista más o menos estensiva en: Llingües indíxenes d'América. La distribución ye bien irregular y xeneralmente el númberu de llingües indíxenes n'América Llatina ye más numberosu nes rexones más inaccesibles y aisllaes de la rexón. En Méxicu la rexón con mayor númberu de llingües indíxenes ye'l sur, Oaxaca y área maya. En Colombia la rexón amazónica, el sur y l'oriente del país ye la rexón con mayor diversidá anque tamién esisten numberosos indíxenes de la familia chocó a lo llargo de la mariña del pacíficu. En Venezuela, Perú y Ecuador, les árees selváticas son les que tienen mayor diversidá llingüística. Anque les tierres altes d'Ecuador y Perú tamién alluguen poblaciones indíxenes importantes neses rexones el quechua movió a numberoses llingües presistentes. En Brasil la mayor parte de la población indíxena concentrar nel oeste y norte, escastándose la mayor parte de les poblaciones indíxenes de la mariña atlántica.
Carauterístiques 350px|left|thumb|Orde sintácticu básicu. La diversidá llingüística ye lo que caracteriza a les llingües amerindies de Norteamérica, Mesoamérica, Centroamérica y Suramérica, en tolos aspeutos: fonolóxicu, morfosintácticu y léxicu-semánticu. Ello ye que nun esisten carauterístiques comunes a toes elles, lo cual reflexa los sos oríxenes diversos. Tampoco esisten carauterístiques estructurales que se dean namái n'América y tean ausentes nel restu del mundu. Lo único qu'estrema a les llingües d'América de les d'otros continentes ye la distinta frecuencia estadística con que se presenten delles traces tipolóxiques, pero salvu eso nun esiste nenguna diferencia esencial ente les llingües d'América y Eurafrasia.
Les traces más frecuentes ente les llingües americanes son tamién traces frecuentes nes llingües del mundu. La mayoría de llingües del mundu, y les llingües americanes nun son esceición, son llingües que prefieren los sufixos a los prefixos (y otros tipos d'afixos). Nun arralecen ente les llingües americanes llingües puramente sufijantes como la mayor parte de les llingües andines o les llingües witoto, anque tamién esisten llingües qu'usen munchos prefixos, amás de sufixos, como les llingües arahuaques y panoanas. Tamién hai numberoses llingües que tienen pocos prefixos y sufixos, como les macro-yê, caribe o tupianasDixon & Alexandra Y. Aikhenvald, 1999. y de la mesma hai unes poques que tienen munchos prefixos y más sufixos (hevero o chébero), habiendo otres, rares, que casi nun tienen afijación, como les llingües chon (tehuelche, ona).W. Adelaar, 2004.
Cada área amenorgada dacuando tien peculiaridaes prototípiques d'orixe xenéticu o surdíu por contautu enllargáu, pero polo xeneral la diversidá esistente ente les llingües americanes ye tan grande como la diversidá nes llingües del mundu. De fechu identificáronse un ciertu númberu d'árees de converegencia llingüística n'América.
Carauterístiques gramaticales La complexidá morfolóxica de les pallabres varia grandemente, pos ente qu'en guaraní (familia tupí-guaraní) componer de tres elementos de media, en piro (familia arahuaca) esisten seis en permediu.
En llingües de Suramérica como les caribe o tupís y de Norteamérica como les utoazteques o les salish, les raíz de les pallabres son nominales o verbales y pueden convertise n'otra clase de pallabres por afixos derivacionales. En quechua, en náhuatl o en mapuche munchos raigaños de pallabres son nominales y verbales. Otres llingües como la yuracaré o'l papago usen abondosamente la reduplicación, un procesu que nun asocede sistemáticamente nes llingües tupí. La composición, formación de dos o más pallabres pa formar otres nueves ta bien estendíu, anque n'ocasiones, como nes llingües chon, pue tar casi ausente.
Los raigaños verbales nes que l'oxetu nominal ta incorporáu son tamién frecuentes. Munches llingües son del tipu aglutinante (quechua, panoano, mapuche), esto ye, combinen dellos elementos de significáu distintivu nuna sola pallabra ensin camudar l'elementu. Otres (caribes, tupís) amuesen una moderada cantidá de cambéu y fusión de los elementos cuando se combinen en pallabres.
El xéneru marcáu gramaticalmente nos nomes asocede en guaicuruano y la diferenciación masculín-femenín nos verbos asocede n'arahuaco, witoto, tucano y huarpe, magar les llingües ensin distinción de xéneru son más comunes, como asocede nel restu del mundu.