Yucatán ye una de les trenta y dos entidaes federatives qu'integren los Estaos Xuníos Mexicanos. La so capital y ciudá más poblada ye Mérida.
Ta allugáu en la península de Yucatán, rexón sureste del país, llindando al norte col golfu de Méxicu, al sureste col estáu de Quintana Roo y al suroeste col estáu de Campeche. Como estáu llibre y soberanu foi incorporáu orixinalmente a la nación mexicana el 23 d'avientu de 1823, formando parte de los 19 estaos fundadores conforme a la Constitución Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos de 1824.
Antes de la llegada d'españoles a la península de Yucatán, el nome d'esta rexón yera Mayab, qu'en llingua maya (ma' yá'ab), traduzse como unos pocos. Foi una rexón bien importante pa la civilización maya, especialmente mientres el denomináu periodu posclásico, anque los asentamientos mayes más remotos na rexón envalórase que daten del sieglu III d. C., cuando les primeres migraciones provenientes del Petén establecer na rexón de Bacalar, nel oriente de la península. Escontra'l sieglu V, los pobladores empezaron a treslladase escontra'l poniente de la península, fundando, ente otres ciudaes, Chichén Itzá, Izamal, Motul, Ek Balam y Ichcaanzihóo (tamién llamada T'Hó), agora llamada Mérida, capital del actual estáu.
Munches de les ciudaes mayes de la rexón peninsular subsistieron dempués del colapsu de les ciudaes de la rexón maya orixinal y dalgunes d'elles siguíen habitaes a la llegada de los españoles, a principios del sieglu XVI. Na actualidá, caltener en bon estáu y atópense integraos a zones urbanes un bon númberu de xacimientos arqueolóxicos mayes, qu'entienden diversos periodos del desenvolvimientu de la civilización maya, prueba de qu'esos llugares tuvieron una llinia de continuidá na so esistencia a lo llargo de los sieglos.
Dende la conquista española, na primer parte del sieglu XVI, y hasta les primeres décades el sieglu XIX, la península de Yucatán, integrada polos actuales estaos de Campeche, Tabasco, Quintana Roo, Yucatán y lo que güei constitúi'l norte de Belize, integró una sola entidá políticu alministrativa, la Capitanía Xeneral de Yucatán.
Nos alboreceres del Méxicu independiente, en 1823, configuróse una primera República de Yucatán que se xuntó a la República Federal de los Estaos Xuníos Mexicanos. Más tarde en 1841, como resultáu de conflictos culturales y políticos venceyaos col pactu federal que se rompiera, Yucatán declaró la so independencia de Méxicu pa constituyir una segunda República de Yucatán, que tamién resultaría efímera, cuidao qu'en 1848 Yucatán se reintegraría en Méxicu.
Darréu, en 1858 (anque'l gobiernu de Benito Juárez nun reconoció'l fechu sinón hasta 1863), en plena guerra de castes, l'estáu mexicanu de Yucatán foi biforcáu per primer vegada, estableciéndose Campeche como estáu independiente. A la conclusión de la mesma guerra de castes, mientres el porfiriato, en 1902, l'estáu de Yucatán foi estremáu nuevamente pa crear el territoriu federal que más tarde se convertiría nel actual estáu de Quintana Roo.
Elementos identitarios
Toponimia
El nome Yucatán, tamién asignáu a la península, aniciar mientres les primeres esploraciones de los conquistadores provenientes d'Europa. Son fidedignes les versiones que coinciden en qu'esti nome resultaría d'un tracamundiu ente los habitantes mayes y los primeros esploradores españoles hacia 1517: Na so obra Rellación de la Nueva España, Alonso de Zorita refier (1511?-1585? Córdoba, España), siguiendo les obres previes de frai Toribio de Benavente (Motolinía) y de López de Gómara, El llibru perdíu y La historia de les Indies, respeutivamente, que Francisco Hernández de Córdoba, Cristóbal Morante y Lope Ochoa de Cayzedo, na so espedición de 1517, "Fueron a una tierra ensin saber antes (...) Y daqué más alantre toparon ciertos homes y preguntáronles cómo se llamaba un gran pueblu que taba ellí cerca. Dixeron Tectetam, que quier dicir 'Non te entiendo', los españoles pensaron que se llamaba asina y, malvando'l vocablu, llamar y llamen Yucatam".Martínez Baracs, Rodrigo. La perdida Rellación de la Nueva España y la so conquista de Juan Cano. Méxicu, Institutu Nacional d'Antropoloxía y Historia, 2006, p. 40 Según otros, tou foi consecuencia de qu'un esplorador hispanu, apellando a un indíxena maya, quixo saber el nome de la rexón. L'indíxena probablemente respondiólu "Ma'anaatik ka t'ann", que n'idioma maya de Yucatán significa "nun entiendo'l to falar" o "non te entiendo". Tamién se diz que los españoles dieron el nome de Yucatán a la rexón porque los mayes contestaben a les sos entrugues cola frase "uh yu ka t'ann", qu'en maya significa "oi como falen", y los españoles entendieron "Yucatán". Otra versión referir a qu'ante la entruga de los esploradores foranos, los nativos que teníen nes sos manes les gargantiyes de les sos muyeres, contestaron: "O Yu c-arreyen" ("Son les gargantiyes de les nueses esposes"). Fray Diego de Landa asitia que'l términu provién del maya Ki o t'ann, que significa "nun entiendo lo que la to fales". Otra versión menos aceptada ye la de Bernal Díaz del Castillo, que nel so llibru Historia verdadera de la conquista de la Nueva España, afirma que Yucatá quier dicir "tierra de yuques", planta que yera cultivada polos mayes. La enciclopedia Yucatán nel Tiempu, na ficha correspondiente a Bartolomé Colón, hermanu de Cristóbal, diz que, n'ocasión d'una travesía que realizaba'l navegante xenovés n'agostu de 1502, atopar con un grupu de mayes que derrompíen el Caribe nuna embarcación en misión comercial, frente a la mariña de lo qu'anguaño ye Hondures. Dempués d'intercambiar mercancíes, los indíxenes, señalando a los lloñe les mariñes de la so tierra, dixeron:
Sía que non los hispanos entendíen daqué paecíu al vocablu "Yucatán" que güei denomina a esta rexón peninsular y al estáu mexicanu del mesmu nome.
Símbolos
Bandera
Yucatán nun tien bandera oficial. La que se denominó bandera de Yucatán, ye una bandera de calter históricu que foi izada per única vegada'l 16 de marzu de 1841, como protesta contra'l centralismu del Méxicu d'Antonio López de Santa Anna.
El pendón de Yucatán, que tien los colores simbólicos de les tres garantíes, nun llegó a usase oficialmente pos Yucatán siempres usó n'actos gubernamentales, en barcos, fortificaciones y edificios públicos el pabellón nacional mexicanu. La bandera de Yucatán, anguaño, ye solo un símbolu y alcordanza histórica de que Yucatán nun tuvo acordies con el gobiernu centralista.
Nel añu 2000 resurdió l'usu del pendón de Yucatán. Esti fechu foi atribuyíu direutamente a les tensiones que surdieren ente'l gobernador Víctor Cervera Pacheco col gobiernu federal por motivos políticos. Dende entós arrobinóse rápido l'usu civil de la bandera de Yucatán n'automóviles, camisetes y cartelos, ente otros, como una manifestación del sentimientu llocal de deséu de preservación de la cultura de Yucatán.
Rodolfo Menéndez de la Peña, historiador, describe asina la bandera de Yucatán:
Escudu
thumb|150px|Escudu de Yucatán. Dende la consumación d'independencia de Méxicu en 1821, l'antigua Intendencia de Mérida tuvo como insinia l'escudu de la ciudá de Mérida, que, indebidamente, foi usáu como'l del estáu de Yucatán.
El 22 de setiembre de 1989, Víctor Manzanilla Schaffer, entós gobernador del estáu, unvió al congresu de Yucatán una iniciativa pa l'adopción d'un escudu d'armes pal estáu de Yucatán. El Congresu, convocó a un concursu pa escoyer el diseñu, convocatoria a la que respondieron trés persones con dos talos proyeutos, de los que, una vegada analizaos, escoyóse'l trabayu que presentó'l señor Juan Francisco Pion Ancona.
Según el LI Congresu Constitucional del Estáu Llibre y Soberanu de Yucatán, l'escudu d'armes del estáu de Yucatán ta constituyíu de la siguiente manera:
Himnu
El himnu de Yucatán foi adoptáu por decretu oficialmente como Himnu del Estáu, el 14 de setiembre de 1868, siendo'l primer himnu estatal nel país, y foi inspiráu pol trunfu de la República sobre l'Imperiu. La lletra del himnu estatal foi compuesta por Manuel Palomeque Solís, cola esceición del coru que foi escritu por José García Montero. La música foi escrita por José Jacinto Cuevas.
A mediaos del añu 2000, sol gobiernu de Víctor Cervera Pacheco, resurdió'l so usu nes escueles, xunto col usu civil de la bandera de Yucatán ente la población, por un enfrentamientu ente'l poder estatal y federal debíu al desacatamientu d'un mandatu del Tribunal Eleutoral de la Federación.
Historia
Dómina prehispánica
thumb|Templu de Kukulkán en Chichén Itzá, llamáu llocalmente "El Castillo".
Los primeros poblamientos nel territoriu de la península fueron establecíos polos mayes, anque la presencia de los primeros humanos nel espaciu xeográficu data de finales del pleistocenu, como paecen indicar los afayos nos covarones de la mariña oriental de la península y nos covarones de Loltún.
En rellación a les mayes peninsulares, dellos historiadores afirmen que los primeres d'ente ellos, baxaron del Petén pa instalase na rexón suroriental de la Península, na zona de Bacalar, Quintana Roo, y que lo fixeron hacia l'añu 250. Fueron los chanes, pueblu o tribu maya qu'antecedió a los itzaes, quien más tarde, hacia l'añu 525, empezaron a movese escontra l'oriente de la península, fundando Chichén Itzá, Izamal, Motul, Ek Balam, Ichcaanzihó (güei la ciudá de Mérida) y Champotón. Más tarde, los xiúes, d'ascendencia tolteca y que proveníen de la mariña del golfu de Méxicu, asitiar na rexón dando llugar a desplazamientos de los itzaes y de los cocomes —una caña diversificada de los mesmos itzá—. Finalmente, col pasu de los años y de múltiples enfrentamientos, formaríase la Lliga de Mayapán (integrada polos itzaes, los xiúes y los cocomes), que n'última instancia se desintegró hacia 1194, dando pasu a un periodu d'anarquía y fragmentación en pequeños señoríos (kuchkabal, llamáben-y los mayes) colos que s'atoparon los conquistadores españoles nos alboreceres del sieglu XVI.
Descubrimientu européu de la península de Yucatán
thumb|250px|Espedición de Francisco Hernández de Córdoba a Yucatán nos primeros meses de 1517. Al referise al descubrimientu de la península de Yucatán falar del eventu históricu protagonizáu por europeos, por orde y encargu de la monarquía española, nos alboreceres del sieglu XVI, mientres el procesu d'esploración y conquista de dichos territorios de Mesoamérica. Resulta obviu que'l términu descubrimientu ye utilizáu por cuanto a lo que se refier a los mesmos españoles que taben entós esplorando territorios pa ellos desconocíos. En sentíu estrictu, nun puede afayase un territoriu que yá taba habitáu.
En 1513, Juan Ponce de León yá conquistara la islla de Borinquén, güei Puertu Ricu y afayara la Florida. Ponce de León y Antón de Alaminos, quien lo acompañó nesti últimu descubrimientu, abarruntaben entós que al oeste de Cuba atoparíen nueva tierres. So la influencia d'estos, Diego Velázquez de Cuéllar, coles mesmes gobernador de la islla de Cuba, entamó una espedición sol mandu de Francisco Hernández de Córdoba y cola participación de los capitanes Cristóbal de Morante y Lope Ochoa de Caicedo pa esplorar los mares al poniente de la isla.
Esta espedición zarpó del puertu d'Ajaroo el 8 de febreru de 1517 con camín de L'Habana y, dempués d'arrodiar la islla y navegar con direición sur poniente polo qu'agora se conoz como la canal de Yucatán, llegó a tierra firme'l 1 de marzu, a la península de Yucatán. Hai discrepancies respeuto del llugar al qu'aportaron los participantes d'esta primer espedición. Unos afirmen que foi Isla Mujer. Bernal Díaz del Castillo diz que foi cabu Catoche onde vieron una gran ciudá a la que llamó'l «Gran Cairo».
Conquista española thumb|left|Mural alusivu a la conquista de Yucatán pintáu por Fernando Castro Pacheco.