thumb|300px|Procesu de la Unificación italiana. La Unificación d'Italia foi'l procesu históricu qu'a lo llargo del sieglu XIX llevó a la unión de los diversos estaos nos que la península italiana taba estremada, na so mayor parte venceyaos a dinastíes consideraes «non italianes» como los Habsburgu o los Borbones.
Esi procesu hai d'entendese nel contestu cultural del Romanticismu y l'aplicación de la ideoloxía nacionalista, que pretendía la identificación de nación y Estáu, nun sentíu centrípetu y, nel casu d'Italia, tamién irredentista). N'Italia conózse-y sobre manera como'l Resurdimientu (Risorgimento n'it.), ya inclusive como la Reunificación italiana, considerando qu'Italia foi unificada por Roma nel III sieglu e.C. y mientres setecientos años consitituyó una especie d'allongamientu territorial de la capital del Imperiu, gociando, mientres llargu tiempu, d'un estatus privilexáu (por esa razón nun foi convertida en provincia como tolos territorios conquistaos).
El procesu d'unificación italiana puede resumise asina: a empiezos del sieglu XIX la península itálica taba compuesta por dellos estaos (Lombardía, sol dominiu austriacu; los Estaos Pontificios; el reinu d'El Piamonte; el reinu de les Dos Sicilies, ente otros), lo que respondía más a una concepción feudal del territoriu qu'a un proyeutu d'estáu lliberal burgués. Dempués de dellos intentos d'unificación ente 1821 y 1849, que fueron entartallaos principalmente pol gobiernu austriacu y los sos aliaos, l'artera política del Conde de Cavour, ministru del Reinu de Cerdeña, llogró interesar al emperador francés Napoleón III na unificación territorial de la península, que consistía n'espulsar a los austriacos del norte y crear una confederación italiana. A pesar de la derrota del imperiu austriacu pol exércitu francés y sardu-piamontés l'alcuerdu nun se cumplió integralmente por medrana de Napoleón a la desaprobación de los católicos franceses. Solo la Lombardía, conquistada polos franceses y sardu-piamonteses foi anexonada al Reinu de Cerdeña. Amás, mientres la guerra españaron insurrecciones nos ducaos del norte, que pidieron y llograron l'anexón a Piamonte-Cerdeña, colo cual cumplióse la primer fase de la unificación.
Na segunda fase llogróse la unión del sur cuando Garibaldi, inconforme col tratáu ente Cavour y Napoleón, dirixir a Sicilia coles camises coloraes, conquistándola y negándose a apurrila a los piamonteses; dende ellí ocupó Calabria y conquistó Nápoles. En 1860 les tropes piamonteses llegaron a la frontera napolitana. Garibaldi, que buscaba la unidá italiana, apurrió los territorios conquistaos a Víctor Manuel II. Por aciu plebiscitos, Nápoles, Sicilia y la mayor parte de los Estaos Pontificios xunir al Reinu de Cerdeña, gobernáu por Víctor Manuel II, que se convirtió nel 1861, cola proclamación del Reinu d'Italia en soberanu del nuevu estáu. El procesu de la unificación foi, en gran parte de la península, el productu de la voluntá de les clases dirixentes de la mayoría de les rexones y estaos preunitarios, que por razones non solo ideales, sinón económiques, condicionaron el votu y l'ésitu de los plebiscitos convocaos por Cavour, favorables a l'anexón a Piamonte-Cerdeña. Nel Reinu de les Dos Sicilies, sicasí, hubo una consistente participación popular, carauterizada pol sofitu emprestáu a Garibaldi y al so pequeñu exércitu, por un gran númberu de voluntarios meridionales. La figura carismática de Giuseppe Garibaldi y la so promesa (non caltenida) d'actuar una reforma agraria de gran valumbu nel Mezzogiorno habíen n'efeutu niciáu grandes ilusiones non solo nes mases rurales sinón tamién en munchos intelectuales meridionales, dalgunos de los cualos (como Luigi Settembrini y Francesco De Santis), fueren escorríos y exiliaos poles autoridaes borbóniques.Según dellos ambientes filoborbónicos, el papel conspirativo de la masonería o de los intereses de les distintes potencies europees (concretamente'l Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda, interesada en crear un fuerte antagonista a la enemiga Francia) tamién s'aducieron como una de les causes del «Risorgimento». Vease: presentación de Giuseppe Ressa, parte 1, páx.15
El procesu ye entendíu, por dellos filósofos, historiadores ya intelectuales d'orientación marxista (Antonio Gramsci en particular) como l'alianza de l'aristocracia agraria del sur d'Italia (Reinu de les Dos Sicilies), sofitada pola burguesía local, cola aristocracia nortiza y les clases burgueses mercantiles ya industriales de la Italia septentrional (valle del Po). El resultáu d'aquella unión, según ellos, dio llugar a un procesu irreversible de empobrecimiento del proletariáu, sía nel norte del país, sía, sobre manera, nel sur, menos desenvueltu económicamente y menos culturizado. D'esta forma'l norte d'Italia torgó, cola complicidá de les clases dirixentes meridionales, el desenvolvimientu del sur, favoreciendo'l bandolerismo, la emigración y la perpetuación d'una situación económico y social inxusta y vexatoria escontra les clases más probes.
Historiadores como Benedetto Croce ven el procesu como la conclusión del enclín unificadora empecipiada nel Renacimientu italianu, atayáu poles invasiones franceses y españoles de la Italia del sieglu XVI. Esta renacencia nacional algamó, nel sieglu XIX, toles rexones habitaes por xente italiano, dende Sicilia hasta los Alpes, y, escontra 1919-1920 la Italia irredenta, esto ye'l Trentín, Trieste, Istria y la ciudá de Zara (Zadar en cr.) en Dalmacia.
Sía que non, el procesu foi enriáu finalmente pola casa de Saboya, reinante en Piamonte-Cerdeña (destacadamente pol primer ministru conde de Cavour), en perxuiciu d'otres intervenciones republicanes» de personaxes notables (Mazzini, Garibaldi) a lo llargo de complicaes vicisitúes amestaes al equilibriu européu (intervenciones de Francia y l'Imperiu d'Austria), que remataron cola incorporación de Roma y del Lazio, últimos apartaces de los Estaos Pontificios en 1870. El nuevu Reinu d'Italia siguió la reivindicación de territorios fronterizos, especialmente col Imperiu austrohúngaru (Trieste/Istria/Dalmacia y el Trentín), que s'arreglaron parcialmente en 1919 tres la Primer Guerra Mundial (Tratáu de Saint-Germain-en-Laye cola espedición de Fiume de Gabriele D'Annunzio).
Antecedentes
Dende la dómina romana hasta'l sieglu XVII Antonio Gramsci escribiò nos años '30 que pa entender el Resurdimientu italianu hai qu'analizar delles dómines históriques nes que se crearon les condiciones culturales que tuvieron una repercusión sobre él. Esos elementos tuvieron tamién influenciandos pola vida nacional n'edá post-resurgimental esto ye cuando yá se constituyera un estáu italianu unitariuAntonio Gramsci, Quaderno 19 – Il Risorgimento italianu, Turin, Einaudi, 1977 (con introducción y comentarios de Corrado Viviani) páx.3-4 Ente eses dómines revisten suma importancia pal intelectual y políticu sardu, la edá romana mientres el periodu republicanu, la edá de les llibertaes comunales (dende'l sieglu XI hasta'l XIV) y la edá del mercantilismu, yá en dómina moderna (sieglu XVI y XVII). Según Gramsci hasta'l sieglu XVIII la ilesia católica tamién entraba nesa especie de tradición lliteraria y retórica, sirvíase amás d'ella pa proclamar la so hexemonía, pero col desenvolvimientu d'una mentalidá llaica nuna parte importante de la población (la otra habíase quedáu fondiada al papáu) perdiera en parte'l so pesu. Munchos historiadores contemporáneos tán acordies con Gramsci na necesidá d'estudiar los momentos más sobresalientes de la historia italiana que dieron llugar a la formación d'una base identitaria ensin la cual el Resurdimientu nun sería posible.
Según Galli della Loggia, politólogu ya historiador, a raigañu del destín históricu d'Italia tán Roma y el so heriedu, per un sitiu, y la ilesia católica pol otru, yá que Italia foi «...l'epicentru de la más grande civilización del mundu antiguu....y dempués, coles mesmes, epicentru tamién del cristianismu, esto ye de la mayor fuercia qu'afiguró les estructures espiritual y práuticu sobre les que se sofita'l Occidente modernu.»Cita estrayida de: Ernesto Galli della Loggia, L'identità italiana, Bolonia, Il Mulino, 1998, páx. 31, ISBN 88-15-06612-8
Según Alberto M. Banti el pensamientu nacional del empiezu del sieglu XIX encontar nel heriedu de Roma y nos ideales republicanos de les comuñes mientres la edá media y la Renacencia y non en razones económiques que tuvieron una importancia bien marxinal .Derek Beales y Eugenio E. Biagini, Il Risorgimento e l'unificazione dell'Italia, Bologna, Il Mulino, 2005, páx.16 ISBN 88-15-09856-9 Na opinión de Umberto Cerrone, Italia foi quiciabes la más precoz de les naciones europees, pero'l primera tentativo d'unificación nacional lleváu a cabu na primer metá del sieglu XIII por Federico II Hohenstaufen fíu d'una siciliana, nacíu y educáu n'Italia, fracasó pola oposición de la Ilesia que pudo asina asegurar el so poder temporal na península mientres cinco siglos más.
Nun ye d'estrañar que dellos tentativos d'unificación realizaos darréu tuvieron como oxetivu'l debilatamiento del estáu Pontificiu y de los sos aliaos. Ente ellos señalamos la guerra desamarrada por Manfredo, fíu natural de Federico II, contra los Estaos de la Ilesia y los Angevinos na segunda metá del sieglu XIII, la Guerra de los Ocho Santos nel sieglu XIV, que tuvo como protagonista un grupu de ciudaes empuestes por Florencia y Milán, pa poder contener el poderíu político y militar del papáu en Italia central y, hacia l'añu 1400, la ocupación de gran parte de la Italia septentrional y central, incluyíes delles ciudaes pontificies (Perugia, Asís) llevada a cabu por Gian Galeazzo Visconti, duque de Milán.