Pablo Neruda, seudónimu de Ricardo Eliécer Neftalí Reis Basoalto , foi un poeta chilenu, consideráu ente los más destacaos ya influyentes artistes del so sieglu; «el más grande poeta del sieglu XX en cualquier idioma», según Gabriel García Márquez.A Reading in Honor of Pablo Neruda's Centennial
Ente les sos múltiples reconocencies, destaquen el Premiu Nobel de Lliteratura en 1971 y un Doctoráu Honoris Causa pola Universidá d'Oxford. «Nengún poeta del hemisferiu occidental del nuesu sieglu almite comparanza con él», escribió'l críticu lliterariu Harold Bloom, quien lo considera unu de los ventiséis autores centrales del canon de la lliteratura occidental de tolos tiempos.
Amás, foi un destacáu activista políticu, senador, miembru del Comité Central del Partíu Comunista, precandidatu a la presidencia del so país y embaxador en Francia.
Biografía Primeros años thumb|left|200px|Fotografía del mozu Neruda, entá roblando como Ricardo Reis. Foi fíu de José del Carmen Reis Morales, obreru ferroviariu, y de Rosa Neftalí Basoalto Opazo, maestra d'escuela finada de tuberculosis cuando Neruda tenía un mes d'edá.La vida del poeta: Cronoloxía, Universidá de Chile; accesu 25.12.2011 En 1906, la familia treslladóse a Temuco, onde'l so padre casóse en segundes nupcies con Trinidá Candia Marverde, a quien Neruda llamaba «mamadre».La mio alma ye un carrusel vacíu nel tapecer, semblanza de Neruda en Memoria Chilena
Neruda ingresó al Llicéu d'Homes, onde cursó tolos sos estudios hasta terminar el 6ᵘ añu d'humanidaes en 1920. La impresionante redolada natural de Temuco, los sos montes, llagos, ríos y montes marcaron pa siempres el mundu poéticu de Neruda.
En 1917, publicó'l so primer artículu, «Entusiasmu y esfotu», nel diariu La Mañana de Temuco. Nesta ciudá, escribió gran parte de los trabayos, que pasaron a integrar el so primer llibru de poemes: Crepusculario. En 1919, llogró'l tercer llugar nos Xuegos Florales del Maule col so poema «Comunión ideal» o «Nocherniegu ideal». En 1920, empezó a contribuyir na revista lliteraria Selva Austral. Nesi mesmu periodu, conoció a Gabriela Mistral, de que'l so alcuentru recordó: «ella fíxome lleer los primeros grandes nomes de la lliteratura rusa que tanta influencia tuvieron sobre mi».Neruda y Gabriela Mistral , Educar Chile; accesu 25.12.2011
Escontra 1921, con diecisiete años d'edá, empezó a roblar definitivamente los sos trabayos col seudónimu de Pablo Neruda, esencialmente col propósitu d'evitar el malestar del padre por tener un fíu poeta. Magar Neruda nunca esclarió l'orixe del so nome artísticu, nunca desmintió, ya inclusive sofitó, la conxetura de que lo escoyería n'honor al escritor checu Jan Neruda, del cual lleó un cuentu per esos años que-y causó una fonda impresión. Sicasí, la obra de Jan publicar ente 1857 y 1883, y ye pocu probable que Neruda tuviera accesu a traducciones en 1921 —en llugar d'esto, presumir que'l so llamatu ta inspiráu más bien nun personaxe de la novela d'Arthur Conan Doyle titulada Estudiu n'escarlata (1887), onde, nel capítulu IV, el personaxe Sherlock Holmes diz dir escuchar un conciertu de Norman-Neruda, una famosa violinista, Guillermina María Francisca Neruda, casada col músicu suecu Ludwig Norman, conociéndo-yla entós como Wilma Norman-Neruda—.Pablo Neruda (1904-1973): L'enigma d'un nome, artículu de Carlos Bernatek nel diariu Perfil, 25.03.2007; accesu 23.11.2011
En 1921, aniciar en Santiago y empezó los sos estudios de pedagoxía en idioma francés nel Institutu Pedagóxicu de la Universidá de Chile, onde llogró'l primer premiu de los Xuegos Florales de la Primavera col poema «El cantar de fiesta», publicáu darréu na revista Mocedá.
En 1923, publicó Crepusculario, que ye reconocíu por escritores como Hernán Díaz Arrieta, Raúl Silva Castro y Pedro Prado. En 1924, publicó'l so famosu Venti poemes d'amor y un cantar desesperáu, onde inda se nota una influencia del modernismu. Darréu, manifestóse un propósitu de renovación formal, d'intención vanguardista, en trés curtios llibros publicaos en 1926: L'habitante y la so esperanza, Aniellos (en collaboración con Tomás Lago) y Tentativa del home infinitu. En 1927, empezó la so llarga carrera diplomática siendo cónsul en Yangon, Birmania, dende onde se desenvuelve un notable epistolariu col escritor arxentín Héctor Eandi. Depués foi cónsul en Sri Lanka, Xava, Singapur, Buenos Aires —onde conoció a Federico García Lorca—, Barcelona —onde conoció a Rafael Alberti— y Madrid. Apregonó la so concepción poética d'entós, la que llamó "poesía impura", y esperimentó el poderosu y lliberador influxu del surrealismu.
El 6 d'avientu de 1930 cásase cola neerlandesa María Antonia Hagenaar Vogelzang, Maruca —se la cita como Maruca Reis, Maruca de Reis y Maruca Neruda—. La fía que nació en 1934 d'esta unión, Malva Marina Trinidá, carecía hidrocefalia y morrió en 1943, a los ocho años. Neruda dixebrar de Hagenaar en 1936 —divorciar d'ella a distancia, en Méxicu en 1942, divorciu que nun foi aceptáu pola xusticia chilena—.
En 1935, Manuel Altolaguirre apurrió-y a Neruda la direición de la revista Caballu verde pa la poesía, onde foi compañeru de los poetes de la Xeneración del 27. Esi mesmu añu apaeció la edición madrilana de Residencia na tierra.
Guerra Civil Española thumb|Accesu a "La Casa de les Flores" nel barriu d'Argüelles, onde vivió Neruda mientres fuera Cónsul en Madrid. La casa foi bombardiada y casi totalmente destruyida al españar la guerra civil.
En 1936 españó la Guerra Civil Española. Trescaláu por ella y pol asesinatu del so amigu García Lorca, Neruda comprometer col movimientu republicanu, primero n'España y depués en Francia, onde empezó a escribir España nel corazón (1937). Esi mesmu añu tornó a Chile, y la so poesía mientres el periodu siguiente carauterizar por una orientación escontra cuestiones polítiques y sociales, lo que reforzó les sos grandes ventes de llibros.
Mientres la guerra civil, Neruda tamién conoció al poeta mexicanu Octavio Paz. Dambos fixeron amigos instantáneos, pero, darréu, en Méxicu, tuvieron un fregáu por diferencies ideolóxiques, llegando casi a los golpes. Más de venti años dempués reconciliáronse nel Festival Internacional de Poesía de Londres. Paz diría con al respective del so colega: «Musito el nome de Pablo Neruda y digo: almirar, querer y combatir. Foi'l to enemigu más queríu».Jaime Perales Contreras. Paz y Neruda: Historia d'una amistá, revista Américas (Organización de los Estaos Americanos), xunetu de 2008
En 1939 foi designáu, pol presidente Aguirre Cerda, cónsul especial pa la inmigración española en París, onde destacó como'l xestor del proyeutu Winnipeg, barcu que llevó a cerca de 2000 inmigrantes españoles dende Francia a Chile. Poco tiempu dempués, foi asignáu como cónsul xeneral en Méxicu, onde reescribió'l so Cantar Xeneral de Chile tresformándolo nun poema del continente suramericanu. Cantar Xeneral foi publicáu en Méxicu en 1950, y tamién clandestinamente en Chile. Compuestu d'unos 250 poemes en quince ciclos lliterarios, constitúi (a xuiciu del propiu Neruda) la parte central de la so producción artística. Al poco tiempu de salir a lluz, foi traducíu a alredor de diez idiomes. Casi tolos poemes que lu componen fueron creaos en circunstancies particularmente difíciles, cuando Neruda vivía na clandestinidá en Chile al ser escorríu por ser miembru del Partíu Comunista de Chile y acusáu de «infringir la Llei de Seguridá Interior del Estáu y injuriar al presidente González Videla».
Carrera política thumb|right|Neruda xunto a la so esposa Delia de Carril y Erich Honecker en 1951. right|thumb|300px|Contra la organización de la miseria (Neruda), asfaltada en Feira de Santana, Bahia, Brasil.
Neruda retornó a Chile en 1943 —añu en que se casó con Delia de Carril, la Formiguina, en Méxicu, nun matrimoniu que nun foi reconocíu pola xusticia chilena por cuenta que'l so divorciu de Maruca foi declaráu illegal— y dos años dempués recibe'l Premiu Nacional de Lliteratura. Nesi añu de 1945, en marzu, ye eleutu senador poles provincies de Tarapacá y Antofagasta. va xunir en xunetu del mesmu añu al Partíu Comunista, onde militaben los sos dos más ferriales rivales, los poetes Pablo de Rokha y Vicente Huidobro, con quien protagonizaría pa tola vida les más acedes reñedielles.
Nes eleiciones presidenciales de 1946 trunfa l'Alianza Democrática, una coalición integrada por radicales, comunistes y demócrates, que lleva al poder a Gabriel González Videla. La represión desencadenada por esti postreru contra los trabayadores mineros en fuelga va llevar a Neruda a protestar arelladamente nel Senáu.
La persecución desamarrada pol gobiernu de González Videla contra los sos antiguos aliaos comunistes, por aciu la Llei de Defensa Permanente de la Democracia, va rematar na prohibición del Partíu Comunista'l 3 de setiembre de 1948. Neruda tresfórmase entós nel más fuerte antagonista del presidente, dictando discursos nel Senáu y publicando artículos contra'l Gobiernu nel estranxeru, una y bones el diariu comunista El Sieglu taba so censura.
Neruda criticó fuerte a González Videla, a quien llamó «aguarón», acusar de ser amigu de los nazis mientres los sos años d'embaxador en París a quien convidaba a elegantes cenes a la embaxada chilena, de vender el país a empreses d'Estaos Xuníos ya inclusive menta a la esposa d'ésti Rosa Markmann, de despintar los sos oríxenes xudíos mientres vivieron n'Europa mientres la Segunda Guerra Mundial y d'arriquecese mercando diamantes a europeos aprobetaos y casando a la so descendencia coles families más riques d'América del Sur.
Famosu ye'l so artículu La crisis democrática de Chile ye una alvertencia dramática pal nuesu continente, que más tarde foi conocíu como Carta íntima pa millones d'homes, publicáu nel diariu El Nacional de Caraques. Esto provocó'l pidimientu del Gobiernu a los tribunales d'un desafuero del senador Neruda por «suburdiar a Chile nel esterior y por llevantos ya inxuries al Primer Mandatariu». y darréu dictóse una orde de detención contra él, forzándolo primeru a la clandestinidá nel so propiu país, y depués al exiliu.
Exiliu thumb|right|150px|Neruda en 1956. Neruda realiza la travesía pa escapar d'una persecución política mientres la seronda de 1949. Por ello, vive meses na clandestinidá ente Santiago, Valdivia y la comuña de Futrono,El poeta fuxitivu volvió a Futrono nel llagu Huishue, crucia pol pasu de Lilpela escontra Arxentina montáu a caballu; tuvo a puntu d'afogase mientres cruciaba'l ríu Curringue.
A mediaos d'abril llega de incógnito a París y protexíu por dellos amigos, ente ellos Picasso, llogra regularizar la so situación. Remanez públicamente na sesión de clausura del Primer Congresu del Movimientu Mundial de Partidarios de la Paz y ye nomáu miembru del Conseyu Mundial de la Paz. Dende Europa entama numberosos viaxes xunto a la so muyer Delia del Carril: Checoeslovaquia, Xunión Soviética, Polonia, Hungría, Méxicu, Rumanía, India, Italia, Francia, República Democrática Alemana (RDA), Guatemala. Nel II Congresu del Movimientu Mundial de Partidarios de la Paz, celebráu en Varsovia en payares de 1950, recibe xunto con Picasso, Paul Robeson y otros el Premiu Internacional de la Paz, dau a Neruda pol so poema Qu'espierte'l lleñador. Más tarde, al volver a Chile, va recibir en 1953 el Premiu Stalin pal Afitamientu de la Paz ente los Pueblos.
Mientres el so exiliu vive en Capri y Nápoles cola so futura esposa Matilde Urrutia. Ellí recibe la noticia de que yá nun yera buscáu y podía volver a Chile, onde torna'l 12 d'agostu de 1952. Esperar la so muyer Delia del Carril y ye recibíu con dellos actos públicos.
Regresu a Chile thumb|Casa de Neruda n'Isla Negra, onde reposen los cuerpos de Neruda y la so muyer Matilde Urrutia, qu'anguaño ye un muséu n'honor del premiu Nobel chilenu.